Se ha denunciado esta presentación.
Se está descargando tu SlideShare. ×

Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta

Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta

Descargar para leer sin conexión

Arabako Lurralde Historikoan, gizonezko bikotekideek edo bikotekide ohiek eragindako indarkeriaren biktima diren ehunka emakumek zenbait ibilbideri ekiten diote urtero, jazarpenak atzean uzteko. Horietako emakume ugari udalerri txikietan bizi dira, eta horrek oztopo gehiago ekar ditzake indarkeria baztertzeko eta laguntza sarearen baliabideak
eskuratzeko. 2012 Argituz

Arabako Lurralde Historikoan, gizonezko bikotekideek edo bikotekide ohiek eragindako indarkeriaren biktima diren ehunka emakumek zenbait ibilbideri ekiten diote urtero, jazarpenak atzean uzteko. Horietako emakume ugari udalerri txikietan bizi dira, eta horrek oztopo gehiago ekar ditzake indarkeria baztertzeko eta laguntza sarearen baliabideak
eskuratzeko. 2012 Argituz

Más Contenido Relacionado

Más de ARGITUZ Asociación Pro Derechos Humanos

Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta

  1. 1. giza eskubideen aldeko elkartea asociación pro derechos humanos pro human rights association association en faveur des droits humains Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta
  2. 2. giza eskubideen aldeko elkartea asociación pro derechos humanos pro human rights association association en faveur des droits humains Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta
  3. 3. Argituz irabazi asmorik gabeko giza eskubideen aldeko elkarte bat da, bere xedea, pertsona orok, euskal esparruan, Giza Eskubideen Adierazpen Unibertsalean eta giza eskubideei buruzko beste nazioarteko arauetan aldarrikatutako giza eskubide guztiak gozatuko dituzten egoera lortzea da. Ikuspegi horrek bultzaturik, giza eskubideen aldeko sustapen lanen baitan, Argituz en xedea da osotasun fisiko eta mentalerako eskubidearen, kontzientzia eta adierazpen askatasunaren eta bereizkeriarik ez nozitzeko eskubidearen aurkako zapalketa larrienak galarazi eta bukatu asmoz, ikerketa eta ekintza lanak egitea. Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta Argituz giza eskubideen aldeko elkarteak egindako azterlana Arabako Foru Aldundiak finantzatutako azterlana (irabazi asmorik gabeko elkarte eta erakundeek emakumeen eta gizonen arteko berdintasuna lortzeko jarduerak burutzeko diru-laguntza). Ikerketaren koordinatzailea: María Naredo Ekoizpenaren koordinatzailea: Andrés Krakenberger Elkarrizketak: Bertha Gaztelumendi Nerea Goikoetxea Itzulpena Nerea Antia Nerea Goikoetxea Nagore Pérez (koordinatzailea) Diseinua: Iñaki Lekuona Maketazioa: Marra Servicios Publicitarios, S.L. Unported: Argituzen “Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero- indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta” lana honako Lizentzia honen pean dago: Creative Commons Atribución-NoComercial-SinDerivadas 3.0 Unported.
  4. 4. 06.orrialdea LABURPEN EXEKUTIBOA 09.orrialdea­ AURKEZPENA 11.orrialdea I. SARRERA 1. Justifikazioa 2. Ikerketaren arau-esparrua 3. Ikerketaren helburuak eta galderak 4. Metodologia 5. Elkarrizketa egin duten emakumeen ezaugarriak 22.orrialdea II. LANDA-INGURUNEA FAKTORE NABARMEN GISA 1. Gizarte-kontrola eta genero-indarkeriarekin duen harremana 2. Arreta- eta prebentzio-baliabideak eskuratzea 28.orrialdea III. EMAKUMEEN TESTIGANTZEI BURUZKO AZTERKETAREN EMAITZAK 1. Genero-indarkeriako harremanetik ateratzea 1.1. Oztopo nagusiak 1.2. Indarkeriatik irtetea bultzatzen duten faktore nagusiak 2. Sarbidea: harremanetan jartzeko lehen zerbitzu publikoa 2.1. Osasungintza 2.2. Oinarrizko gizarte zerbitzuak 3. Laguntza ekonomikoa eta etxebizitza arlokoa 3.1. Behar ekonomikoak genero-indarkeriatik irten ondoren 3.2. Laguntza ekonomikoarekin zerikusia duten eskariak 3.3. Etxebizitza lortzea 4. Emakume eta seme-alabentzako arreta psikologikoa 4.1. Indarkeriaren ondorio psikologikoak emakumeengan 4.2. Terapia espezializatua izatearen garrantzia Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-inguruneetako emakumeen esperientziatik
  5. 5. 4.3. Banakako eta taldekako terapiaren balorazioa eta emaitzak 4.4. Bete gabeko beharrak 4.5. Indarkeriaren eragina seme-alabengan: terapia espezifikoaren garrantzia 5. Salaketa jartzeaa 5.1. Salaketa jartzea bultzatzen duten faktoreak 5.2. Oztopoak salaketari 5.3. Informazioa eta akonpainamenduaren beharra salaketaren unean 6. Poliziaren arreta 6.1. Tratua, informazioa eta poliziaren arreta salaketaren unean 6.2. Poliziaren jarraipena eta babesa 7. Abokatuaren laguntzaa 7.1. Abokatuaren doako laguntza eskuratzea 7.2. Abokatu-laguntzaren kalitatea 8. Babesa eta justizia bilatzea: epaitegia 8.1. Epaitegian emakumeei emandako tratua 8.2. Ikerketa judiziala eta aurreiritziak biktimen deklarazioa baloratzean 8.3. Salaketa artxibatzea eta kentzea: eragina biktimengan 8.4. Biktimen segurtasuna: babes-agindua 8.5. Zigor prozesua amaitzea eta justizia lortzea 8.6. Erantzun judiziala biktimen eta seme-alaben eskubide ekonomikoen aurrean 8.7. Erantzun judiziala erasotzaileen eta seme-alaben arteko harremanen aurrean 9. Emakumeek emandako gomendio nagusiak 110.orrialdea IV. INFORMAZIO OSAGARRIA: PROFESIONALEI EGINDAKO ELKARRIZKETAK 1. Jardunbide egokiak 2. Antzemandako oztopoak eta hobetzeko proposamenak 117.orrialdea V. ONDORIOAK ETA GOMENDIOAK
  6. 6. 6 Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 LABURPEN EXEKUTIBOA Arabako Lurralde Historikoan, gizonezko bikoteki­ deek edo bikotekide ohiek eragindako indarkeria­ ren biktima diren ehunka emakumek zenbait ibilbi­ deri ekiten diote urtero, jazarpenak atzean uzteko. Horietako emakume ugari udalerri txikietan bizi dira, eta horrek oztopo gehiago ekar ditzake in­ darkeria baztertzeko eta laguntza sarearen baliabi­ deak eskuratzeko. Honako hauek izan dira ikerketa honen helburu nagusiak: emakume horien beharri­ zanen eta eskaeren ezagutzan aurrera egitea, batik bat laguntza, babesa eta justiziaren arloetan; eta genero indarkeria atzemateko mekanismoak hobe­ tzea, ezkutuan dagoen indarkeria neurri handiago batean ulertzea abiapuntutzat hartuta. Informazio iturri nagusia hogei emakumeren lekuko­ tasunak izan dira. Izan ere, 3.000 biztanle baino gutxiago dituzten Arabako udalerrietan bizi dira, in­ darkeria gainditu dute, eta azken urteotan laguntzako sare publikoaren baliabide bat edo gehiago erabili dituzte. Esan bezala, 20 emakume elkarrizketatu dira; 14k salaketa jarri zuten pairatutako genero indarke­ riagatik, eta 6k ez zuten salaketarik jarri. Halaber, funtsezkoa den osagarria dugu: informazio gehiago lortu da laguntza sareko profesionalen eta Arabako baserritar inguruko emakumeen sareko kideen eskutik. Ikerketak hamabi oinarrizko oztopo identifikatu ditu elkarrizketatutako emakumeek genero indarke­ ria atzean uzteko ibilbideetan: Genero indarkeria pairatzen ari direla ez ai- tortzea gorabehera handiko oztopoetako bat da, bereziki indarkeria psikologikoa denean. Zenbait emakumek azaldu dute indarkeria ez aitortzeko arrazoietako bat heziketa dela, emakumeen bazter­ keria normalizatzen baitu. Bestetik, aipatu dutenez, euren osatze-prozesuetan lorpen handia izan da genero indarkeria eta tratu txarren eragileak identifi­ katzeko “seinaleak” barneratzea. Osasungintzako langileek erantzukizun are han­ diagoa dute genero indarkeriari dagokionez, batik bat landa eremuan. Hala ere, Zaindu bezalako pro­ gramen ahaleginak gorabehera, elkarrizketatutako emakumeen istorioak entzunda, ondorioztatzen da ematen zaien laguntzaren kalitatea profesionalaren interes pertsonalaren araberakoa dela neurri handi batean. Aipatutakoaz gainera, emakumeek konta­ tutakoa aintzat hartuta, osasungintzako langileek egiten dituzten deribatzeak ez dira beti egokiak. Ikerketak agerian utzi du laguntza sareko profe­ sionalek koordinazio arin samarrak gauzatzen di­ tuztela euren zereginarekin harreman zuzena duten instantziekin. Dena den, hutsuneak atzeman dira oinarrizko zenbait koordinaziotan, besteak beste, osasun sektorea sektore judizialarekin, edo osasun sektorea eta laguntza psikologikoko zerbitzuarekin, edo zerbitzu hori sektore judizialarekin. Emakumeen istorioek zalantzan jartzen dute jazar­ penak salatzea baliabide sarera sartzeko eta eskubi­ de ekonomikoak eta bestelako eskubideak gauza­ tzeko “sarrera” gisa. Elkarrizketatutako emakumeen esperientzien arabera, gomendagarria da salaketa egiteko unea ez behartzea. Izan ere, emakumeak laguntza nahikoa (terapia, adibidez) ez duenean gertatzen bada, sufrimendu gehiago sor daiteke.
  7. 7. Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 7 Genero indarkeria bazterkeria testuinguruetan haz­ ten da, eta horrelakoek, hain zuzen, emakumeek menpekotasun ekonomikoa pairatzea dakarte. Testuinguru horrek, banandu ostean emakumeek, bakarka, bere gain hartzen duten familia zama­ rekin batera, emakume askok indarkeria atzean uzteko ibilbideari baldintza ekonomiko txarretan ekitea dakar. Osatzeko prozesuan dauden emakumeen beharri­ zan garrantzitsuenetako bat etxebizitza “propioa” lortzea da, bertan erasotzailearekin bizi zirenean izan ez zuten segurtasuna eta intimitatea aurkitzeari begira. Kasu gehienetan, emakumeek etxebizitza erabiltzen jarraitzen dute; nolanahi ere, berehala eta osatze prozesuaren lehenengo faseetan zehar ostatu segurua behar izan zuten emakumeen isto­ rioek nabarmentzen dituzte horrelako zerbitzuak lortzearen eta horien kalitatearen hutsak. Emakume gehienak hurbileko pertsonaren batekin, senitartekoekin edo lagunekin bertaratzen ziren po­ lizia etxeetara zein gune judizialetara. Hala ere, bakarrik joan ziren emakumeen esperientzien ara­ bera (senitartekoekin joandako batzuenenak ere bai), beharrizanak ez ziren behar bezala bete, eu- rekin egon ziren pertsonek ez baitzituzten infor- matu, eta ez zuten enpatia erakutsi. Elkarrizketatutako emakume gehienen egoera eko­ nomikoa txarra zen erasotzaileak salatzeko hautua egin zutenean, eta, hala ere, gehienek ez zituzten doako justiziaren onurak lortzeko baldintzak be­ tetzen. Aldi berean, emakumeen istorioek agerian uzten dute ofiziozko zenbait abokaturen jardunbidea ez zela arduratsua izan. Halaber, kasu gehienetan, aipatu abokatuen lanak ez zituen biktimek behar zituzten bultzada eta laguntza ekarri. Poliziarekin izandako harremanari dagokionez, oso alde handiak daude polizia agenteen tratua­ ren, jardunbidearen eta prestakuntzaren artean. Esan bezala, poliziari dagokionez, emakumeen es­ perientziak eta pertzepzioak oso desberdinak dira, eta, dirudienez, honako hau da arrazoia: emakume gehienak genero indarkerian espezializatutako Er­ tzaintzaren unitateko agenteekin jarri ziren harrema­ netan (oro har, oso balioztapen ona eman zaie); beste batzuk, aldiz, hurbilen zegoen polizia etxera joan ziren, eta bertan beste agente mota batzuk eta tratu txarragoa aurkitu zituzten. Biktimek prozesu judizialetan erdietsitako emaitzak gorabehera, aztertutako lekukotasunek argi uzten dute gehienek ez zutela sentitu tratu ona jaso zutenik epaitegiko profesionalen aldetik, batik bat epai­ leen aldetik. Bestetik, lekukotasunak lekukotasun, badirudi erraz “froga” daitezkeen salaketek egiten dutela aurrera arlo judizialean, hau da, indarkeria fisiko berri samarra eta mediku-txostena agertzen di­ tuzten horiek. Izan ere, badaude bestelako kasurik azaltzen duten agiriak: emakume batzuek ohikoa zuten indarkeria larria, baina, halere, euren proze­ dura artxibatu egin zen. Beste kasu batean, eraso­ tzaileak biktimaren aurkako salaketa “gurutzatua” jarri zuen, eta hori dela eta, emakumeak esperien­ tzia erabat traumatikoa pairatu zuen, eta oztopo handia suertatu zen justizia lortzeko orduan. Azkenik, ikerketak oztopo larri bat atzeman du. Indar­ keriazko harremana atzean utzi ostean, emakume gehienek seme-alabak dituzte erasotzailearekin.
  8. 8. 8 Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 Hartara, erasotzaileek euren bizitzan jarraitzen dute, seme-alabak horretarako tresna bilakatzen bai­ tira emakume askorentzat, eta horrek eragin itze­ la dauka. Betebehar ekonomikoei eta aitaren eta seme-alaben artekoei dagokienez, erasotzaileek askotan ez dituzte betetzen edo era irregularrean egiten dute. Horren ondorioz, biktimei eta seme-ala­ bei ziurgabetasuna eragiten die, batik bat haurrei. Halaber, emakumeentzat indarkeriaren jarraipena da, baina oraingoan seme-alaben bitartez. Bestetik, ikerketak nabarmentzen du epaitegiek ez omen dituztela genero indarkeria fisikoa edo me­ hatxuak lotzen indarkeria horrek eragindako beste batzuekin, hala nola, erasotzaileek ez dituzte se­ me-alabekiko betebeharrak betetzen (indarkeria ekonomikoa), eta demanda judizialei ere ez diete jaramonik egiten (esaterako, jagoteko eta zaintze­ ko ardura aldatzea). Izan ere, horrelakoen xedea emakumeen bizitzan jarraitzea izan daiteke. Atzemandako oztopoak alboratzeko, ARGITUZek hainbat gomendio ematen ditu indarkeria prebe­ nitzeko, profesionalak koordinatzeko eta zenbait zerbitzu hobetzeko orduan. Funtsezkotzat jotzen da udalerri txikietako osasun zentroetako langileak prestatzea, eta salaketa jartzeko orduan biktimak lagun ditzaketen polizia agenteak ere bai, tratu egokia eta arduratua eman diezaieten. Aipatutakoaz gainera, garrantzitsua da honako hauek prestatzea genero indarkeriarekin zerikusia duten alderdi psikosozialei buruz: ofiziozko aboka­ tuak eta emakumeen gaineko indarkeriaz ardura­ tzen diren epaitegietako langileak. Indarkeria mota honen ezaugarriak hobeto ezagutzen badituzte, sektore judizialeko langileak eta abokatuak emaku­ meen tokian jarri ahal izango dira. Horrezaz landa, giza eskubideen urratze larri honetaz jabetuko dira, bai eta bizirauten duten emakumeen egoeraz eta beharrizanez ere.
  9. 9. Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 9 AURKEZPENA Emakumeen aurkako indarkeria (fisikoa, psiko- logikoa edo sexuala), genero-arrazoiak dituen diskriminazioan oinarritua, larritasun handiko gizarte-arazoa izateaz gain, Arabako gizartean gauzatutako giza eskubideen bortxaketarik ohi- koen eta ezkutatuena da, seguruenik. Arabako Lurralde Historikoan bizi diren ehunka emakumek, gizonezko bikotekide edo bikoteki- de ohiaren aldetik genero-indarkeriaren biktima direnek, urtero ibilbide ezberdinak hartzen di- tuzte abusuak atzean uzteko. Emakume horie- tako asko udalerri txikietan bizi dira eta egoe- ra horrek gehitutako oztopoak ekartzen dizkie indarkeriatik irteteko eta arreta-sarean dauden baliabideetara heltzeko. Arreta, babes eta justizia arloan emakume ho- riek dituzten beharrak eta eskariak hobeto eza- gutzea, eta genero-indarkeria detektatzeko bi- deak hobetzen ahalegintzea -ezkutatuta dagoen indarkeria hobeto ulertuz-, ikerketa honen bi helburu nagusiak izan dira. Proiektu honen abiapuntua genero-indarkeriaren biktimak eskubideen subjektu moduan erabat aintzatestea da; gizarteak, oro har, eta arlo ho- netako politiken ardura duten erakundeek, prota- gonisten rola eman beharko lieke emakume horiei neurrien eraginkortasuna aztertzean. Premisa ho- netatik, ikerketak bozgorailua izan nahi du giza eskubideen aurkako abusu horiek pasatuta, bizi- raun duten emakumeen beharrak, eskariak eta iritziak adierazteko. Euren testigantzak bilatzea ikerketaren helburu nagusia izan da, eta haiek kontatutakoak txostenaren ardatza osatzen du. Hori dela eta, azterlan honek erantzuna eman nahi die nahitaezko galderei, erakundeen ekin­tzaren bi- dez genero-indarkeriari aurre emateko bidean ja- rraitzeko. Informazio-iturri nagusia Arabako landa inguruneetan bizi diren hogei emakumeen testi- gantzak dira; haiek guztiak bizirik atera dira gi- zonezko bikotekide edo bikotekide ohiaren eskutik pairatutako genero-indarkeria sufritu ondoren, eta azken urteetan harremanetan jarri ziren arreta-­ sare publikoko baliabide bat edo gehiagorekin. Gainera, ezinbesteko osagarri moduan, informa- zioa lortu da Arabako Baserritar Inguruko Emaku- meen Elkarteen Sareko kideengandik eta bertako arreta-sarean diharduten profesionalengandik. Iturri horietatik, ikerketak azalpen interesgarriak ematen ditu, Arabako landa-eremuan bizi diren emakumeak indarkeriatik “irteteko ibilbideen” baterako ezaugarrien inguruan; bai sufritutako abusuak salatzen dituztenen kasuan, bai salatzen ez dituztenen kasuan. Bigarrenik, indarkeriarik gabeko bizitza lortzeko ibilbidean “sartzeko ate” nagusiak jakiteko. Hirugarrenik, emakumeek gehien baloratzen dituzten euskarriak eta eu- ren esperientziak nabarmentzen dituzten oztopo nagusiak ezagutzeko. Laugarrenik, emakumeen kontaketetan sostengu edo oztopo orokortuak dauden jakiteko, -gainera- bereziki salaketaren bidea hartzen dutenen kasuan; eta, azkenik, emakumeek berek egindako gomendioak siste- matizatzeko, horrela, arreta, babes eta justizia sarea euren beharrei hobeto egokitzeko.
  10. 10. 10 Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 Azterlan honen bidez, Argituz elkarteak lagun- garri izan nahi du arau, plan eta protokoloetan genero-indarkeriaren biktimentzat aurreikusita dauden arreta, babes eta justizia baliabide pu- blikoak aztertu eta ebaluatzeko orduan. Eta, be- reziki, horrelako baliabideen egokitasuna aztertu nahi da, Lurralde Historikoko udalerri txikietan bizi diren emakumeen behar espezifikoak betetzean. Eta Argituzek biziki adierazi nahi die errespe- tu, laguntza eta eskerrona indarkeriatik bizirik iraun duten emakume guztiei; bere testigantzek errealitatez bete dituzte txosten honen orrial- deak. Haiek guztiek eskuzabaltasun eta elkarta- sun osoz egin dizkigute kontaketak, bere garaian egin zuten ibilbidean zerbitzu publikoen erantzu- na hobetzeko xedez, erantzun horren kalitateak emakumeen bizitza alda dezakeelakoan. Elkarrizketa egin dutenen artean, bikotekideek erabilitako indarkeria atzean utzi zuten emaku- meak daude, baina nolabaiteko estigma, auto- estimu txikia eta egindakoaren zuzentasunaren inguruko zalantzak dituztenak. Argituzen iritziz, gizarteak aurrerago joan behar du abusu larrie- tako biktima hauei erabateko laguntza emateko eta edozein indarkeria matxistaren aurrean ja- rrera irmoa izateko bidean. Halaber, elkarteak eskertu nahi du profesionalen eta erakundeen lankidetza, posible egin dute- lako emakumeekin harremanetan jartzea, eurek kontatutakoa testuinguruan jartzea, jardunbide egokiak identifikatzea eta desagerrarazi behar diren oztopoak daudela baieztatzea.
  11. 11. Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 11 I. SARRERA 1. Justifikazioa Emakumeak izateagatik emakumeen aurka egi- ten den indarkeriak, -genero-indarkeriak hain zuzen-, eragina dauka emakumeen oinarrizko eskubideetan; hala nola, bizitzeko, osotasun fisi- ko eta psikikoa izateko, osasun-mailarik gorena izateko, torturarik edo tratu iraingarririk ez su- fritzeko, edo bizilekua ea lana askatasunez hau- tatzeko eskubideetan. Genero-indarkeria gerta­ tzen den esfera guztien artean, bikotekideak edo bikotekide ohiak gauzatutakoa ohikoena da eta, gehienetan, zigorrik gabe geratzen da. Genero-indarkeriaren icebergaren tontorra femizi- dioak1 dira; urtero, hildako emakumeak 60 eta 80 bitartean daude estatu espainiarrean. Emakumea- ren aurkako Indarkeriaren Estatu Behatokiaren datuei jarraikiz, 2003tik 2010eko bukaerara arte, 545 femizidio gertatu ziren estatu osoan; haietatik 19 Euskadin izan ziren, eta horietako bi Araban. Argituzek ezagutu dituen heriotza-kasuak honako hauek dira, 2004tik 2012ra bitartean (abuztura 1 Femizidio edo feminizidio kontzeptua -emakumeak izateagatik emakumeak hiltzea- 90ko hamarkadan sortu zen. Aurrerapausua izan zen krimen horiei tes- tuingurua ematean, egiten diren genero-harremanen testuingurua lehen planoan jarri zelako, eta emaku- meen aurkako indarkeriaren continuuma (sozial, sin- boliko, psikologiko, sexual, fisikoarena) eta patriarka- tua azaleratu zirelako. arte, biak barne); EAEn: 25 (bi Araban); NFEn: 10 (gutxienez) eta Iparraldean: 6 (gutxienez)2 . 2002 eta 2009 urteen bitartean Euskadin genero-indar- keriaz hildako emakumeen erdiak 36 urte baino gutxiago zituen3 . Indarkeria aztertzeko Sofia Erregina Zentroak estatu espainiarrean 2010ean izandako femizi- dioei buruzko txostenari jarraikiz, hiri-eremuetan hildako emakumeen kopurua landa-eremuetan baino altuagoa da, termino absolutuetan zein er- latiboetan. Baina baserri-esparruan femizidioen nagusitasuna % 130,50 igo da azken hamarka- dan; hiri-zonaldeetan, ordea, %10 murriztu da aldi berean4 . Azken urteetan, genero-indarkeriarengatik jarri- tako salaketa-kopurua apur bat igo da, bai es- tatu osoan, bai Euskadin eta Araban. 2010ean genero-indarkeriari lotutako 763 salaketa jarri ziren Araban; hau da, Euskadiko Autonomia Er- kidego osoan emakumezko biktimek aurkezturi- ko salaketen %20,7. 2 http://www.argituz.org/wordpress/?page_id=299 Erakunde publiko, elkarte eta komunikabideetatik hartutako datuak biltzen dira. 3 Eusko Jaurlaritzaren genero-indarkeriaren aurkako I. Plana (2010) 4 Sofia Erregina Institutua (2010): Bikotekideak hildako emakumeak. Espainia (2000-2009), 6. or.
  12. 12. 12 Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 1. Taula. 2007-2010 aldiko salaketa-kopuruaren bilakaera, estatuan, Euskadin eta Araban Urtea Estatua Euskadi Araba % Araba/ Euskadi 2007 126.293 3.444 720 21,2 2008 142.125 3.739 852 22,8 2009 135.540 4.058 740 18,2 2010 134.105 3.691 763 20,7 Iturria: Emakumearen aurkako indarkeriaren estatu-behato- kiaren IV. Txostena. Txosten exekutiboa, 2011. Baina horrelako abusuetan, igarritako indarke- riaren herena baino gutxiago dira salaketak. Es- painiako Gobernuak 1999az geroztik egin dituen makroinkesten arabera, emakume gehienek hartu- tako irtenbidea ez da salaketa, erasotzailearengan- dik banantzea baizik. Azken urtean indarkeriazko harremanetik irten zirela aitortu zuten emakumeen % 29k soilik, jarri zuen salaketa5 ; horrek agerian uzten du emakumeen % 70ek baino gehiagok ez duela salaketarik jartzen sufritu duen indarkeria- rengatik. Datu horrek ikerketak egiteko gonbitea egiten du; hain zuzen ere, hemen aurkezten dugun bezalako ikerketak, emakumeek salatzeko dituzten oztopoak, eta biktimek indarkeriatik irteteko ibilbi- deetan bilatzen duten laguntza aztertzeko. Halaber, zifra hauek agerian uzten dute salaketa- tik harantz, genero-indarkeria goiz detektatzeko 5 Espainiako Gobernua. 2011ko Makroinkesta. Emait- zen aurrerapena. lanaren garrantzia; hau ohartarazpena da, ora- in dela urte gutxi arte, arlo honetan lehen pla- noan ez zeuden zenbait herri erakunderen­tzat (osasun, gizarte, hezkuntza... zerbitzuentzat, hain zuzen), genero-indarkeriari erantzun ego- kia eman diezaioten. Hori baieztatzen du egun Euskal Autonomia Erkidegoan indarrean dagoen Emakumeen eta Gizonen Berdintasunerako Pla- nak, bertan, aipatutako zerbitzu publikoen alde- tik hautemate lana hobetzea, erronka zentraltzat hartzen delarik6 . Salaketa jarri duten emakumeetako batzuek ba- bes-neurriak lortzen dituzte. Eusko Jaurlaritzak emandako datuen arabera, 2010ean, Euskadin, 166 emakumek Ertzaintzak babesteko eman- dako telefono mugikorra zeukaten; haietako 31 Araban bizi ziren. Bere aldetik, 2010eko amaie- ran, 13 emakumek bilagailua (eskumuturrekoa) zeukaten (11 Bizkaian eta 2 Gipuzkoan) eta 12 emakumek etengabeko zaintza zeukaten, euren babeserako, bizkar­tzainekin: 3 Bizkaian bizi zi- ren eta 9 Gipuzkoan. Arabako emakumerik ez zegoen babes bide horren erabiltzaileen artean.7 Femizidioen inguruan azaldu diren zifretatik ha- rantz, genero-indarkeriari dagokionez ez dago ezberdintasun aipagarririk landa- edo hiri-inguru- nearen arabera. Baina datu batzuei jarraikiz, uda- lerri txikietako emakumeek 6 Emakumeen eta Gizonen Berdintasunerako Plana, Euskal Autonomia Erkidegoa. IX. Legealdia. 2010. 173 or. 7 Genero-indarkeriaren aurkako gobernuaren I. ekintza-­ plana. 2011. 15 or.
  13. 13. Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 13 denbora behiago behar dute bere buruari “gaiz- ki tratatuak” izan direla aitortzeko. Ingurunearen tamaina -1999an eta 2002an gertatzen zen be- zala- lortuta zegoen, argi eta garbi, Espainiako Gobernuaren 2006ko makroinkestan adierazitako tratu txarrekin. Udalerrien tamaina igotzen den neurrian, tratu txarrak sufritu izana deklaratzen duten emakumeen portzentajeak gora egiten du. Biztanle-gune handietan arazo honen larritasuna- rekiko kontzientzia handiagoa dagoela ikusten da eta, horregatik, horrelakoetan, emakumeek neurri handiagoan hartzen dute bere burua “tratu txarren biktimatzat”, udalerri txikietan baino Espainiako Gobernuaren Berdintasunerako Minis- terioak 2009an argitara eman zuen azterlan batek genero indarkeriaren alo- rrean baserri-eremuetan dau­den arazo espezifikoei ekin zien, estatu mailako diagnostiko batean oina- rriturik8 . Ikerketa horrek agerian utzi zuenez, oso gutxi ezagutzen dira uda- lerri txikietan bizi diren emakumeek indarkeriatik irtetean izan ditzaketen oztopo gehituak. Eta, hain zuzen ere, baieztatu zuen udalerri txikietako emaku- meak eragiten dituen ozto- po gaineratu horietako bat, norbera genero-indarkeria- ren biktima­tzat hartzeko zail­tasun handiagoa izatea da. Ondorioz, aipatutako azterlanak gomendioa egin zuen, landa-eremuetan gai honi buruzko kon­ tzientziazio eta sentsibilizazio ekintzak areagotzea. 2. Ikerketaren arau-esparrua Genero-indarkeriari lotutako abusuak giza eskubi- deen urraketak direla esateak funtsezko ondorioak ditu, erakundeen erantzunari dagokionez. Estatuek errespetatu, babestu eta posible egin behar dute 8 Berdintasun Ministerioa, Colección contra la violencia de género (Genero-indarkeriaren aurkako bilduma), 6. zkia., 2009, Violencia de género en los pequeños municipios del Estado español. 2. Taula. Adierazitako tratu txarrak udalerriaren tamainaren arabera 1999 (%4,2) % 2002 (%4,0) % 2006 (%3,6) % Diferentziala 2002-1999 Diferentziala 2006-2012 È È È È È 2.000 biztanle baino gutxiago 3,2 2,5 2,9 -0,7 +0,4 2.000-10.000 biztanle 3,6 3,8 3,1 +0,2 -0,7 10.000-50.000 biztanle 4,1 4,0 3,6 -0,1 -0,4 50.000-200.000 biztanle 4,4 3,9 3,9 -0,5 0 200.000 biztanle edo gehiago 4,6 4,6 4,0 0 -0,6 Iturria. Emakumearen Erakundeak eginiko makroinkesta. Espainiako Gobernua, 2006.
  14. 14. 14 Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 giza eskubideak lortu eta erabiltzea9 , eta hori goi mailako betekizuna da. Nazioarteko zuzenbidean ezarritakoari jarraituz, herri-erakundeek arreta egokia eman behar dute genero-indarkeriaren aurrean, giza eskubideen abusua den aldetik. Emakumeen Aurkako edozein Diskriminazio Eza­ batzeko Konbentzioa (ingelesezko siglak, CEDAW) delakoaren estatu kideen barruan, erakundeek -toki, autonomia eta estatu mailakoek- erantzu- kizuna dute genero-indarkeriaren prebentzio eta zigortzean, eta horrelako abusuen biktimei eman beharreko arreta, zaintza eta justizian. Eta eran­ tzukizun horren norainokoa garatu egin dute ai- patutako Konbentzioaren betetze maila ikuska­ tzen duen Batzordeak (CEDAWko Batzordeak)10 eta Emakumeen Indarkeriarako Nazio Batuen errelatore bereziak. 90eko hamarkadan, aipaturiko errelatore be- reziak honako hau argitu zuen: “Arreta egokia- ren betekizuna ez da soilik legedia sortu edo zigor­tzea (...), hezkuntza, etxe barruko indarke- riaren desmitifikazioa, funtzionarioen trebakun­ tza, harrera-zentroen finantzazioa, biktima edo bizirik irtendakoentzako beste zerbitzu zuzenen 9 Gogoratu behar da Espainiak berretsi dituela Adiera- zpen Unibertsaletik sortutako giza eskubideen arloko nazioarteko itun nagusiak, salbuespen hau izan ezik: Langile migratzaile guztien eta horien familiakoen es- kubideak babesteari buruzko Nazioarteko Konbent- zioa, Batzar Nagusiak 1990eko abenduaren 18ko 45/158 ebazpenaren bidez onartua. 10 CEDAWen Batzordea: 19. Gomendio Orokorra; 11. bilkura-aldia, 1992; NBen Dok: HRIGEN1Rev.1, 24 c), n) eta v) par. finan­tzaketa (...) etxe barruko indarkeria saihes- teko eta emakumeen giza eskubideak babesteko tresna egokiak direla frogatzen bada, baliabide horiek guztiak betebehar bihurtzen dira eta es- tatuak arreta egokiz bete behar ditu” 11 . Azken batean, giza eskubideen nazioarteko es- tandarrek ezartzen dutenez, genero-indarkeria- ren aurrean emakumeen giza eskubideak erres- petatu, babestu eta sustatzeko eginbeharrak betetzeko, eskumena duten administrazioek ho- nako hau egin behar dute: a) berariazko legedia onartu; b) legedian aurreikusitakoa garatzeko herri-politikak eta neurriak ezarri; eta c) neu- rri horiek helburuak lortzeko eraginkorrak diren egiaztatzeko ebaluazioak egin. CEDAWko Batzordeak (Nazio Batuak) aditzera eman du, gainera, garrantzizkoa dela genero-in- darkeriatik irteteko eta zerbitzuetara heltzeko oztopo gehituak aurki ditzaketen emakumeen sektoreak daudela onartzea. Sektore horiei da- gokienez, Batzordeak kezka azaldu du arrazoi honengatik: “baserri-inguruneetako emakumeek indarkeriaren biktima izateko arrisku handiagoa dute, emakumearen mendeko rolari lotutako usadiozko jarrerengatik”12 . Eta estatuei eskatu die “landa-guneetan bermatzea indarkeriaren biktimentzako zerbitzuak emakumeentzako era- 11 Nazio Batuen errelatore bereziaren txostena, emaku- meen aurkako indarkeria, zergati eta ondorioen in- guruan, 1996 (NBEren Dok: E/CN./4/1996/53). 12 CEDAWen Batzordea: 19. Gomendio Orokorra; 11. bilkura-aldia, 1992; NBEren Dok: HRIGEN1Rev.1, 21. par., CEDAWen 14. artikuluaren inguruan.
  15. 15. Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 15 bilgarriak izan daitezela eta, behar izatekotan, isolatutako erkidegoei zerbitzu bereziak ematen zaizkiela”13 . Azkenik, Nazio Batuen Batzar Nagusiak, estatuei arlo honetan dituzten eginbeharrak bete ditza- ten lagungarri izan daitezkeen baliabide eta gi- dak emateko, Estrategiak eta Neurri praktikoak, eredugarriak delituaren prebentzioaren eta zi- gor-justiziaren arloan emakumearen aurkako indarkeria ezabatzeko izenburuko dokumentua onartu zuen14 . Agiri horren gomendio nagusiak jarraian aurkeztuko dira. Dokumentuak, esta- tuko eta autonomia erkidegoetako beste arau eta protokoloekin batera, ikerketa honetan era- bili diren parametroak eskaintzen ditu, polizia eta epailetzaren aldetik biktimen eskubide eta beharrei emandako erantzunaren egokitasuna aztertzeko. 13 CEDAWen Batzordea: 19. Gomendio Orokorra; 11. bilkura-aldia, 1992; NBEren Dok: HRIGEN1Rev.1, 24.o. par. 14 NBEren Dok: A/RES/52/86, 1998ko otsailaren 2koa. Dokumentuan aurreikusitako gomendio nagusiak Estrategiak eta Neurri praktikoak, eredugarriak delituaren prebentzioaren eta zigor-justiziaren arloan emakumearen aurkako indarkeria ezabatzeko Zigor arloko egintzaren hasiera Zigor egintza bati bide ematearen erantzule nagusia fiskaltza da (estatua, beraz) eta ez in- darkeriaren biktima den emakumea (7 b par.). Indarkeriaren biktima diren emakumeei ado- re eta laguntza eman behar zaizkie, salaketa -behar bezala- aurkeztean eta prozesuan zehar (10 a par.). Biktimentzako argibideak eta tratu sentibera Indarkeriaren biktima izan diren emakumeei argibideak eman behar zaizkie, dagozkien es- kubide eta erabiltzeko moduaren inguruan, zi- gor arloko prozesu penal batean parte hartzeko moduaz eta, azkenik, prozesu baten prestake- ta, garapen eta itxieraren inguruan (10 b par.) Zigor-erantzuna ekintza bortitz guztietarako Zigor-justiziaren sistemak emakumearen aurka gauzatutako indarkeriazko ekintza kri- minal guztiak jazarri behar ditu, eta dagokien erantzuna eman. (8 a par.). Edozein prozesu penaletan aintzat hartu be- har dira egileak aurretik gauzatutako indar- keria, tratu txarrak, zelata eta esplotazio ekintzen frogak (7 f par.)
  16. 16. 16 Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 Biktimen babesa Neurriak ezarri behar dira biktimak eta le- kukoak babesteko, prozesua egiten ari den bitartean eta prozesutik aurrera (9 h par.). Ekintzen egilea arrastatze edo atxilotzearen inguruko erabakietan, eta askatzeko jartzen diren baldintzetan, aintzat hartu beharko da biktimaren segurtasuna eta familia-loturak dauden gainerako pertsonena bermatu beha- rra (8 c par.). Ikerketa arduratsua Indarkeriaren biktima diren emakumeentzat umiliagarriak izan gabe, eta euren intimita- tean ahalik eta gutxien sartuz, frogak lor­tzeko praktikarik eraginkorren parean dauden iker- keta-teknikak ezarri behar dira (8 b par.). Zehapen eraginkor eta proportzionatua Ezartzen diren auzibide eta prozedurak erraz- tasunez lortu behar izango dira eta behar be- zala egokituko zaizkie indarkeriaren biktima diren emakumeen beharrei; halaber, errazta- sunak emango dituzte kasuak modu egokian ebazteko (10 d par.). Zigorra zehazteko prozesuan, kontuan izan behar dira biktimari eragindako kalte fisiko eta psikologikoaren larritasuna, eta biktimi- zazioaren ondorioak (9 c par.). Erreparazioa bermatu eta birbiktimizazioa saihestu Indarkeriaren biktima izan diren emakumeek, bide ofizial eta estraofizialetik, erreparazio azkar eta bidezkoa izan behar dute sufritu du- ten kaltearengatik; erruduntzat jotako pertso- naren edo estatuaren aldetik itzulketa edo kal- te-ordaina barne (10 c par.). Genero-indarkeriaren alorreko legedi espezifikoa, estatu eta autonomia mailakoa Estatu mailako legedi espezifikoari dagokionez, oinarrizko bi arau daude, genero-indarkeriaren biktimentzako prebentzio, arreta, babes eta jus- tiziaren arloan herri-erakundearen betebeharrak ezartzeko: Abenduaren28ko1/2004LegeOrganikoa,gene- ro-indarkeriaren aurka oso-osoko babesa ema- teko neurriei buruzkoa, garrantzizko aurrera- pausoa izan zen arauen alorrean. Konpromisoak garatzen ditu prebentzio, hezkuntza, gizarte eta biktimentzako oso-osoko arretaren arloetan; ha- laber, horrelako abusuen aurreko zigor-erantzuna eta salaketak bidera­tzeko epaitegi espezializatuak ezartzen ditu. Epaitegi horiek 1/2004 Legearen ekarpen garrantzi­tsuenetakoak dira, eta bere helburua genero-indarkeriaren auziak tramita­ tzea da, epai-ikuspegi integrala bermatuz. Ho- rretarako, epaitegi horiek instrukzioko epaitegi, familia-epaitegi eta guardiako epaitegien zere- ginak dauzkate. Uztailaren 31ko 27/2003 Legeak, etxeko in- darkeriaren biktimak babesteko agindua arautzen duenak, familiaren barruko eta ge- nero-indarkeriaren biktima guztiak babesteko estatutu integrala ezartzen du, izaera zibil eta penaleko kautela-ekintza koordinatzen duen prozedura azkar batekin. Era berean, epai- learen babes-aginduaren ondorioz, herri-ad- ministrazioek berehala aktibatu behar dituzte euren sistema juridikoetan aurreikusitako gi- zarte-babeserako tresnak.
  17. 17. Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 17 Euskal Autonomia Erkidegoan, otsailaren 18ko 4/2005 Legeak, Emakumeen eta Gizonen Berdintasunerakoak (aurrerantzean 4/2005 Le- gea), euskal administrazioek ezarri behar dituz- ten prebentzio, arreta, informazio eta babes ba- liabideak zehazten ditu. Dekretu batzuek garatu dute esparru-arau hau; hala nola, Herrizaingo Sailaren eskumena, genero-indarkeriaren bi- ktima guztiei zuzendutako politikak zuzendu eta koordinatzekoa, ezartzen duena; eta Eusko Jaurlaritzako Genero-indarkeriaren Biktimei La- guntzeko Zuzendaritza15 sortzen duena. Organo honen funtzio nagusiak dira Eusko Jaurlaritzatik genero-indarkeriaren biktimei arreta emateko politikak sustatu eta koordinatzea, eta bikti- mentzako arreta hobetzeko erakundeen arteko koordinazioa bultzatzea. Euskadin arlo honetan diharduten administra- zioen arteko koordinazioa hobetzeko bidean egindako beste urrats bat, 29/2011 Dekretua, martxoaren 1ekoa, genero-indarkeriaren bik- timei laguntzeko Euskal Autonomia Erkidegoko Administrazio Orokorrean dauden koordinazio mekanismoei buruzkoa onartzea izan zen. De- kretu horrek leihatila bakarraren antzeko zer- bait ezartzen du, genero-indarkeriaren egoeran dauden emakumeen arreta- eta babes-beharrei erantzun eta bideratzeko, azkartasun eta premia handiagoarekin. 15 Maiatzaren 8ko 4/2009 Dekretua, IX. Legealdirako Euskal Autonomia Erkidegoaren Sailak sortu, ezabatu eta aldatzen dituena, eta abuztuaren 28ko 471/2009 Dekretua. Politika publikoak eta langileen protokoloak, Euskadin genero- indarkeriari aurre egiteko Euskal Autonomia Erkidegoak legealdi oro Emaku- meen eta Gizonen Berdintasunerako Plana16 onar­ tzen du, ekintzaren ardatzetako bat emakumeen aurkako indarkeriari aurre egitea izanik. Planaren helburua neurri zehatzak ezar­tzea da, 3/2005 Le- gean aurreikusitako autonomia, foru eta toki admi- nistrazioen konpromisoak errealitate bihurtzeko. Bere aldetik, 2011n, Eusko Jaurlaritzak Gene- ro-indarkeriaren aurkako I. Ekintza Plana onartu zuen. Planaren helburua ekintzak eta neurriak finkatzea da, genero-indarkeriaren agerpen ez- berdinei -bikotekide/bikotekide ohiaren eremuan sufritutako indarkeria matxista eta sexu-indar- keria barne- aurre egiteko, Euskal Autonomia Er- kidegoko Administrazio Orokorraren aldetik. Arlo honetan aipagarria da koordinazioari eta Euska- diko Administrazioaren zerbitzu guztien osoko arretarako sarea sortzeari ematen zaien garran­ tzia, eraginkortasun handiagoa lortzeko eta zer- bitzu horietara hobeto eta azkarrago heltzeko. Langileen ekintza eta koordinaziorako protoko- loen arloan, 2001 eta gero Euskadin dago Etxeko tratu txarrak eta sexu erasoak jasaten dituzten emakumeei laguntza hobea emateko erakundeen arteko hitzarmena. Agiri hori 2009an17 eguneratu 16 Gaur egun indarrean dago EAEko emakumeen eta gizonen Berdintasunerako V. Plana. IX. Legealdirako zuzentarauak. 17 Etxeko tratu txarrak eta sexu erasoak jasaten dituz- ten emakumeei laguntza hobea emateko erakundeen arteko II. Hitzarmena, 2009ko otsailaren 3koa.
  18. 18. 18 Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 zen. Ekintza eta koordinaziorako protokoloa izan nahi du, eta genero-indarkeriatik irteteko eta arreta, babesa eta justizia bilatzeko ibilbidearen tarte guztietan, biktima diren emakumeen es- kubideak bermatu behar dituzten sektore profe- sional guztiek izenpetu zuten. Bere aldetik Arabako Foru Aldundiak arreta eta babeserako baliabideen garrantzizko sarea sortu du; epaitegi eta fiskaltzarekin batera, bere helburua biktimen eskubideak berma­tzea da, in- darkeriatik irteteko egiten dituzten ­baliabideetan. 2010-2014 aldirako Emakume eta Gizonen Ber- dintasunerako III. Foru Planak (III. Plana), gene- ro-indarkeriaren biktimen eskubideak berma­tzeko oinarrizko programak jarraitu eta hobetu nahi ditu; hala nola, arreta psikologikoa, juridikoa edo bikti- mentzako laguntza. Aldi berean, kasuak hautema- teko mekanismoak sustatu eta indarkeriaren era- ginari buruzko informazioa hobeto bildu nahi du. Aipaturiko arau eta politikek estandarrak biltzen dituzte genero-indarkeriaren biktimen arretarako, babeserako eta justizia lortzeko ezarrita dauden erakunde-baliabideen erabilgarritasun, eskuraga­ rritasun eta kalitatearen inguruan. Elkarrizketa egin duten emakume biktimen ibilbide ezberdine- tan, estandar horien betetze maila aztertzen da ikerketaren emaitzen atalean. Ezarritako neurri eta zerbitzuen ebaluazioa Genero-indarkeriaren aurrean emakumeen giza eskubideak babesteko orduan erakundeek duten erantzukizunaren barruan sartzen da, legeak eta politikak emateaz gain, ezarritako neurri eta zer- bitzuak eraginkorrak direla bermatzea18 . Estatu eta Euskadi mailako legedi espezifikoak herri bote- reak konprometitzen ditu aldiro-aldiro sortutako baliabideen funtzionamendua ebaluatu dezaten. Eginkizun hori betetzeko, genero-indarkeriaren biktimei arreta emateko sarean esku hartzen duten sektoreen ebaluazioa egin du Emakundek (osasun, gizarte, psikologia, polizia arretan zein lege arloetan -abokatu eta epaitegien aldetik, alegia-) 19 . Horrelako ebaluazio baten metodolo- gia, zerbitzuaren balorazioa zerbitzuko langileek egitea da, gehienbat inkesta baten bidez. Horren emai­tza emakume biktimei egindako inkesta ba- tekin osatzen da; azken horrek, demografikoki adierazgarria ez izan arren, interes handiko ar- gibideak ematen ditu. 3. Ikerketaren helburuak eta galderak Azterlan honen helburua genero-indarkeriaren bi- ktimentzako arreta-sarea osatzen duten baliabide publikoak hobetzea da. Horretarako, araudi eta 18 CEDAWen Batzordea: 19. Gomendio Orokorra; 11. bilkura-aldia, 1992; NBEren Dok: HRIGEN1Rev.1, 24. par. 19 Emakunde. EAEko osasun-esparruko erakunde-erant- zuna emakumeen aurkako etxeko tratu txarren au- rrean. Gizarte, osasun, polizia eta epai baliabideei buruzko ebaluazioa, emakumeen aurkako etxeko tratu txarrei dagokienez. Hemen eskuragarri: http://www. emakunde.euskadi.net/u72-preven/es/contenidos/in- formacion/viol_evalua/es_emakunde/evalua_es.html
  19. 19. Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 19 protokoloekin bat datozen eta genero-indarkeria- tik askatzeko bidean emakumeek dituzten beha- rrei egokituta dauden aztertu nahi da. Era espezi- fikoan, ikerketak sakontasunez aztertu nahi izan du Arabako Lurralde Historikoko udalerri txikietan (3.000 biztanle baino gutxiagokoetan) bizi eta genero-indarkeriaren biktima diren emakumeen errealitatea. Hain zuzen ere, azterlanaren helburu zehatzak honako hauek dira: • Abusuak salatu ez dituzten emakumeek egin­ dako ibilbideetan, genero-indarkeriatik irte- teko funtsezkoak izan diren baliabide eta ins- tantziak detektatzea. • Genero-indarkeriaren biktimek arreta, ba- besa eta justizia lortzeko aukerak gutxitzen dituzten neurriak, langileen jokabideak eta administrazio-jardunbideak identifikatzea, abusuak salatu dituzten landa-eremuko ema­kumeek egindako ibilbideetan. • Langileen jardunbide egokiak dokumentatzea. • Baliabideen erantzunaren kalitatea hobetze- ko gomendioak proposatzea. Ikerketak erantzuna eman nahi die funtsezko zenbait galderari, indarkeriatik irteteko eta abu- suak salatzeko emakumeek aurkitzen dituzten oztopo eta pizgarrien inguruan, eta lortu zituz- ten arreta, babes eta justizia baliabideei dago- kienean, emakumeek egiten duten balorazioa ezagutzeko. Ikerketaren galderak honako hauek izan dira: Erasoak salatu ez dituzten genero-indarkeriaren emakume biktimen kasuan: 1. Zergatik ez dute salatu? 2. Nora jo dute? 3. Zer-nolako erantzunak eman zaizkie? 4. Haientzako, zeintzuk dira baliabiderik la- gungarrienak indarkeriatik irteteko? Indarkeriatik bizirik irten eta, salatu arren, babesa edo justizia lortu ez duten emakumeen kasuan: 1. Haientzako, zeintzuk dira baliabiderik la- gungarrienak? 2. Zer behar izan zuten eta zer ez zuten lortu zerbitzu publikoetatik? 3. Zeintzuk izan ziren aurkitutako oztopo na- gusiak, babesera eta justiziara heltzean? 4. Metodologia Ikerketaren galderei erantzuteko, kasuak iker­ tzeko metodologia bat20 , giza eskubideen urrake- tak ikertzeko erabilia, garatu da. Teknika honetan elkarrizketa sakonak egin zaizkie 3.000 biztanle baino gutxiagoko Arabako udalerrietan bizi diren 20 Ikertutako gaiaren garrantziagatik, horrelako ikerketetan lortutako emaitzen baliozkotasuna ez dago laginaren ta- mainaren menpe. Baina hori bai, exijitzen du dokumen- tatzen diren kasuak ereduzkoak izatea, herri-erakundeen arreta falta adierazten duten kasuak izatea. Eta hori egiaztatzen da emakumeen testigantzetatik sortutako in- formazioa, langileen elkarrizketekin osatuz eta dokumen- tatutako kasu ezberdinen arteko konparaketa eginez.
  20. 20. 20 Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 20 emakumeri; haiek denek genero-indarkeria (fisikoa, psikikoa eta/edo sexuala) sufritu dute, gizonezko bikotekide edo bikotekide ohiaren es- kutik. Guztiek ezaugarri komun bat daukate: atze­an utzi dutela indarkeria-egoera, eta -azken lau urteetan- Arabako Foru Aldundiak eskaintzen dituen laguntza-zerbitzuetako bat edo batzuk erabili dituztela. Elkarrizketatu diren 20 emaku- meen artean, 14k salaketa jarri zuten erasoen- gatik, eta gainerako 6ek, ez. Ikerketarako metodologia honek ardatz nagusi gisa kokatzen ditu genero-indarkeriatik bizirik irten di- ren emakumeen testigantzak, balorazioak eta es- kariak. Funtsezko osagarria izan dadin, arreta- eta babes-sareko profesional anitzen testigantzak es- katu dira eta, horrela, posible izan da emakumeek esandakoa testuinguruan kokatu eta osatzea, eta jardunbide egokien eta hobetu beharreko aspek- tuen inguruko informazioa lortzea. Hona hemen elkarrizketa egin duten profil profesionalak: Ara- bako Foru Aldundiko esku-hartzearen goi-mailako teknikaria; indarkeriaren biktima diren emaku- meei laguntza psikologikoa emateko zerbi­tzu es- pezializatuko psikologoa; udalerri txiki bateko familia-medikua; udalerri txiki batean diharduen oinarrizko gizarte zerbitzuetako gizarte-langilea; Ertzain­tzako genero-indarkerian espezializatutako arreta-ekipoko ertzaina; eta, azkenik, Gasteizko Emakumearen aurkako Indarkeriarako Epaitegian diharduen ordezko epailea. Informatzaileen taldea Arabako Baserritar Inguruko Emakumeen Elkar- teen Sareko kideek osatu dute. Konfidentzialtasuna dela eta, elkarrizketatu diren emakumeen testigantzak kodifikatuta agertzen dira, euren identitatea erabat gordetzeko21 . Ha- laber, euren kontaketetan ezabatu da bakoitza- ren bizilekua zehaztasunez identifikatu zezakeen edozein argibide, eta identitatearen babesa mu- rriztu zezakeen beste edozein datu. Gainerako informatzaileak lanbide edo kargua- ren bidez identifikatuta agertzen dira, baina ez da izenik ematen; horrela, profesionalen testi- gantzak izanda, euren ekarpenak pertsonaliza- tu beharrean, egiten duenaren lanbide-profilean jartzen da interesa. 5. Elkarrizketa egin duten emakumeen ezaugarriak Elkarrizketa egin duten hogei emakumeak Ara- bako Foru Lurraldeko udalerri hauetan bizi dira: Alegría-Dulantzi, Anguziana (Guardia), Aramaio, Arrazua-Ubarrundia, Kanpezu, Estabillo (Armiñon), Kuartango, Bastida, Legutiano, Murgia (Zuia), Ri- vabellosa (Erriberabeitia), Agurain, Biloda (Iruña Oka) eta Donemiliagako Zuaza (Donemiliaga). Emakume elkarrizketatuen adinari dagokionez, gazteenak 24 urte ditu eta zaharrenak, 78. Adi- naren tarte nagusia 36-45 da. Hezkuntza-maila aztertuz gero, sei emakumek le- hen hezkuntzako ikasketak dauzkate; zortzik bi- 21 Erasotzailea salatu duten emakumeen testigantzak D letrarekin kodifikatuta agertzen dira; jarraian, ausaz tokatu zaion zenbakia jarri da. Salaketarik jarri ez du- ten emakumeenak, ordea, ND letrekin kodifikatu dira, jarraian zenbakia jarrita.
  21. 21. Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 21 garren hezkuntzakoak; bost unibertsitatean egon dira eta emakume batek ez du inolako ikasketarik egin. Elkarrizketa egin duten emakume gehienak la- nean ari dira. Salbuespenak lanik gabe dagoen emakume bat eta erretiratu bi dira. Hala ere, gehienak zailtasun ekonomikoko egoeretan dau- de, eta hogeietako lauk bakarrik adierazten dute aise iristen direla hilearen bukaeraraino. Gehie- nek (13k) onartzen dute hileroko diru-sarrerak eskasegiak direla ohiko gastuei -haiekin dauden seme-alaben sostenguari ere- aurre egiteko; eta hiru emakumek esan zuten gastu horiei aurre egiteko zailtasunak dituztela. Elkarrizketatutako emakume gehienek ere se- me-alabak dituzte. Bik bakarrik ez dute umerik izan, esaten dutenez. Elkarrizketa erantzun duten emakume guzti-guz- tiek espainiar nazionalitatea dute. Ikerketaren hel- buru ziren profilen artean, genero-indarkeriaren biktima izandako emakume atzerritarrak -egoera eta estatus ezberdinetakoak- zeuden, baina bikti- mekiko lanaren parametro etikoekin erlazionatu- riko zailtasunak planteatu dira, sektore honi iris- teko. Kontaktatu ahal izan diren atzerriko emaku- meak abusuetatik sendatzeko terapian hasierako aldi batean zeuden, eta ez da posible izan elkarri- zketatutako emakumeen taldean sartzea, sufritu duena gogorarazteak kalte egitearen arriskua ze- karkielako. Zalantzarik gabe, gabezia horrek az- terketa mugatzen du, eta taldea horretaz jabetzen da, emakume etorkinen errealitateak ezaugarri ezberdinak erakusten dituelako, eta indarkeriatik irteteko ibilbideetan eragina daukalako. Halaber, ez daude behar bezala ordezkatuta, udalerri txikietan edo baserri isolatuetan bizi iza- teaz gain, diru-sarrerak lortzeko nekazaritzan edo abeltzaintzan dihardutenak. Inkesta bakarra egin zaio profil honetako emakume bati, eta bere esperientziak ezberdintasun aipagarriak ditu, gainerakoekin konparatuz gero. Profil honetara heltzeko aurkitu ditugun zailtasunak erlazionatu- rik egon daitezke horrelako inguruneetan gene- ro-indarkeriak duen opakutasun handiagoarekin, eta emakume horiek arreta-sarearen baliabideei buruzko informazio-falta izatearekin.
  22. 22. 22 Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 II. LANDA-INGURUNEA FAKTORE NABARMEN GISA Ikerketaren helburuetako bat izan da Arabako Lurralde Historikoko udalerri txikietan bizi diren emakume horien kontaketetan elementu des- berdintzaileak identifikatzea, hiri-eremuetan bizi direnen bizipenekin konparatuta: bai norberaren esperientzian, genero-indarkeriari dagokionez, bai bertatik irteteko bideetan; eta, bereziki, arre- ta, babes eta justizia baliabideetara heltzean. Emakumeen kontaketetatik ateratako lehen on- dorioa hauxe da: landa-ingurunea ez da garran­ tzizko oztopotzat deskribatzen, elkarrizketa egin duten emakume zaharrenaren kasuan (78 urte- koa) izan ezik, bere esanetan, badelako. Ondo- rio horrek landa-izaera adinari eta mugikorta- sun-faktore batzuei lotuta aztertzeko gonbitea egiten du; hala nola, auto propioaren erabilera eta landa-ingurunearen mota aipa daitezke. Ha- laber, aintzat hartu behar da emakumeen premia Araba bezalako herrialde batekin identifikatzen dela. Hau da, Araban Gasteiz da erakarpen-hiri- gunea, eta udalerri periferikoetako biztanleak hi- riburuaren menpe daude askotariko gestioak eta gizarte-, lan- eta aisialdi-jarduerak burutzeko. 1. Gizarte-kontrola eta genero-indarkeriarekin duen harremana Emakumeen testigantzetan badira udalerri txikie- tako bizitzarekin erlazionaturiko baterako elemen- tuak; hala nola, gertutasuna auzokoekiko harre- manetan, edo lehen gizarte-kontrola; emakume bakoitzak izan duen esperientziaren arabera, al- deko edo kontrako faktore moduan agertzen dira. Emakumeen kontaketetan aipatzen dira gizar- te-kontrola, zurrumurruak, herri txikietako ezau- garri moduan. Batzuk aitortzen dutenez, paira- tutako tratu txarren esperientzia ezkutatu dute; beste batzuen esanetan, babes-neurriak, sarri- tan, gaizki uztartzen dira biktimen intimitate be- harrarekin. Hona hemen testigantza batzuk, iritzi horren isla: ■ “Esamesekin eta horren ondorioz... Azke- nean banantzea etorri zen eta nik ez dut ezer esan tratu txarren inguruan, orduan... Nik psikologoengana nentorrela esan dut, eta nire seme-alabak ere zetozen, gaiz- ki zeramatelako, eta hori da. Ez dut esan emakume erasotuen zentrora nentorre- nik”. ND03 ■ “Nire ustez, hiri batean errazagoa da, era anonimoan eraman nahi baduzu, ezta? Anonimoagoa zara. Han bizi nintzela nituen beldurretako bat urrutiratzeko aginduarena zen, ekartzen duenagatik; hau da, haien- gandik berrehun metrora bi er­tzain eduki­ tzea, eta ez dakit nola izango den. Alegia, ez dakit nola burutuko diren horrelako gau- zak, nola zehazten diren, baina horrek geldiarazten ninduen, beragatik eta in- guruneagatik; zeren, beno, toki txikia da, eta horrek inplikazioak izango zituen, ge- hien bat, zelan biziko luketen umeek, eta beragatik (...). Noski, beste gauza batzuen
  23. 23. Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 23 artean, kontuan izan nuen zer esan nahi zuen han bizitzeak, eta urrutiratzeko agin- du batek bertan ekarri ahal zuena”. D06 ■ “Hori gertatu zitzaidanean esan zidaten: ‘Dei­ tu zenezakeen, eta Ertzaintza zure etxera joango zen’, baina eragotzi nahi nuen jen- deak ikustea, eta hori guztia”. D04 Arabako Baserritar Inguruko Emakumeen Elkar- teen Sareko kideek onartzen dute euren udale- rrietan ez dutela ezagutzen genero-indarkeriaren kasurik, eta baieztatzen dute arrazoia, ziurrenik, ez dela kasurik ez egotea, horrelako abusuak ezkutatzen direla baizik. Honela azaltzen dute22 : ■ “(Genero-indarkeriaz hitz egitea) Ezer jakin gabe hitz egitea da, tratu txarrak egongo dira, baina ez ditugu ezagutzen. Isilean sufritzen den zerbait da”. ■ “Gordean sufritzen delakoan gaude, baina ez dakigu, baliteke isilean sufritzea, edo baliteke ez egotea. Gainera, bakoi­tzak bere bidea bilatuko du. Imajinatu ni gaizki tra- tatzen nautela; agian ez naiz gizarte-langi- learengana joango, agian medikuarengana edo herriko apaizarengana joko dut, edo auzokide batengana joango naiz... Nire ustez, bakoitzak bere esku dauden armak erabiliko ditu”. 22 Arabako Baserritar Inguruko Emakumeen Elkarteen Sareko emakumeekin egindako talde-elkarrizketa. Urtarrilaren 19an egin zen, Gasteizen, Baserritar in- guruko emakumeen Elkarteen Sareak duen egoitzan. ■ “Nire sentsazioa da isilean sufritzen dela. Gustatuko litzaidake pentsatzea ez dau- dela; nik uste dut badaudela, baina beste gauza asko bezala ezkutaturik dago, eta ez da lotsaizuna gertatzea”. ■ “Gure elkartean egongo dira tratu txarren biktima diren emakumeak, eta ez dakigu”. Eta itxurazko paradoxa iradokitzen dute: herrie- tan “dena jakiten da” eta, horrexegatik, bertan beharrezkoa da emakumeek gehiago ezkutatzea genero-indarkeriarekin zerikusia duena, eta hori, lotsagatik, mesfidantzagatik egiten da: ■ “Gehiago jakiten da baina gutxiago azale- ratzen da, baliteke?” ■ “Jakina da, baina ez dadila jakin. Denek elkar ezagutzen duten tokian, inork ez du nahi denek ezagutzea bere etxe barruan gertatzen ari dena”. ■ “Ez dute esaten, kasu gehienetan lotsaraz- ten dituelako haien inguruan esateak. He- rrietan gauza bat esaten bada, herri osoak izango du horren berri”. Azkenik, emakume horiek eztabaidatzen dute zergatik emakumeak ez ote diren kontatzera animatzen, eta iritziak ematen dizkiote elkarri: ■ “Eta, kasu askotan, lagundu beharrean, gertatzen ari zaionaz barre egiten dugu, nik uste”. ■ “Ez, garai hauetan jada ez”.
  24. 24. 24 Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 ■ “Honelako gauzez hitz egiten den bilera ba- tean, kostatzen zaio tratu txarren inguruan hitz egitea sufritzen dituen emakumeari, nire ustez; baina guztiek arazo berbera dutela, elkarte batean hitz egiten da”. Elkarrizketa egin duten bizirik irtendako emaku- me batzuek esperientzia batzuk deskribatzen dituzte, non erasotzaileak eta bere ingurukoak saiatu baitziren emakumeak lotsarazten eta au- zokide eta herritarren aurka jartzen; eta horre- tarako, udalerri txiki batean erraztasun handia- goak dituzte: ■ “[Herriko izena] bada, herri txikia da, azkenean... saiatu zen etiketa bat jartzen eta, izan ere, jarri zidan, baina orain jen- dea ni ezagutzen hasi da, ezta? Oso gaiz- toa naizela, burutik nagoela”. D11 ■ “Nire aurka hasi ziren, herritik, beno, saia- tu ziren ni lanetik bota nintzatela, nire na- gusiei gauzak kontatzen... Bere familiak errepresaliak hartu zituen eta ni neure burua defendatzeko bertan ez nengoenez, bada, are gehiago”. D07 Eta emakume batek deskribatzen du banantzean bere lagun eta auzokideen aldetik sentitu zuen arbuioa; eta sumatzen zuen gizartean eskatzen zitzaiola “abaildutako biktimaren” klixean sar ze- dila, ingurukoen aldetik laguntza izateko: ■ “Banandu naizelako, beste pertsona ba­ tzuek ez didate hitz egiten, eta jendeak asko harritu nau; nire ustez lagunduko nin- duen jendeak utzi egin nau, noski, nire se- nar ohia zoragarria delako...(...) Noski, ni oso gaizki sentitu naiz, eta terapia moduan nik... Ondo, eder..., ikusi behar nuen neu- re burua eta hauxe zen: altxatu, dutxatu, makilatu, takoia jarri eta eskolara joan… Noski, eskolara makilatua zoaz alaba era- matera, eta, bueno baina hau, orain dela lau egun negarrez ari zen eta orain, or- dea...! Jendeari gehiago gustatzen zaio zu negarrez ikustea. Baina aski da, bukatu da! Esan nuenean, edertu nintzen eta... Bada, jendeak esaten zuen ‘begiratu emagaldu hori’, eta horrelako komentarioak, bada, niri berdin zait, berdin zait. Eta esanarazi dit: jende horrek ez du merezi”. ND02 Testigantzetatik ondorioztatzen da ere emaku- me batzuk ez direla hain sentiberak ingurunetik etortzen zaien kritikarekin, eta aurreko sozializa- zioarekin erlazionaturik egon daitekeela. Arabako landa-gune batean bizi baina hiri handi batean handitu zen emakume batek, gizarte-kontrolaren faktore hori ezagutzen du, baina beste era batera bereganatzen duela azaleratzen du: ■ “Nire ustetan, landa-ingurune batean ego- tea eta besteen pentsamoldea ez dira erabakigarriak, baina zeure pentsamol- dea eta aurre egiteko modua, ordea, bai. Ez dakit, noski, nire buruaz ari naiz. Niri berdin zait zer pentsatzen duten auzoki- deek. Nik, hogeita bat urte nituela Bartze- lonatik joan nintzen, beti herrixketan bizi izan naiz eta, bai, egia da zurrumurruen gaia ez dela berdin herri batean eta eraikin
  25. 25. Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 25 batean, ezta? Baina niri, zentzu horretan, berdin zait, ez zait axola”. D08 Aipagarria da ere 54 urteko emakume baten es- perientzia; erasotzailearekin hogeita hamar urte baino gehiago bizi izan zen eta, orain, banan- du denean, indarrak berreskuratu ahal izan ditu bere inguruko pertsonei bizi izandakoa kontatze- ko, neurri batean, elkarte bateko kidea izateaga- tik. Horrela deskribatzen ditu bere esperientzia azaleratzeko erabakiak sortu dion poza, eta bere inguruan egon den erreakzio positiboa: ■ “Eskulanak egiten ditugu, hitzaldiak ema- ten dizkigute... Eta hemen gauza izan nintzen esateko tratu txarrak sufritu dituz- ten emakumeen zentro batera nentorrela. Eta guztiek ‘zelan?’. Beno, ba ni ez naute jipoitu, baina, psikologikoki... A, noski le- henengoa, utzi dutenez... Horregatik da... Bada, beno, agian horregatik da... Baina tira, gauza izan naiz esateko nora nato- rren edo nondik nentorren. Eta nire lagu- nei, guztiei esan diet leku honetara noala. Nik ez nekien zelan deitzen zen eraikina, ezer ez (...), lehen maite ninduela uste nuen jendeak, oraindik ere maite nau, eta egin dudan urratsak asko poztu ditu. (...) Gaur egun ez daukat inolako konplexu- rik. Lehen konplexu asko nituen, aurpegi txarra nuen, hankak txarto neuzkan, be- soak txarto neuzkan, dena txarto neukan; orain ez daukat txarto ezer”. D01 Azkenik, kontaketen artean, aipatu beharrekoa da emakume batena, herri txiki batean, gizonezko in- gurunearen aldetik, lagun eta auzokideen aldetik, erasotzaileak sufritu duen gaitzespena deskribatzen duelarik: ■ “Eta herri txiki batean, gainera, berak ba­ karrik ikusten zuen bere burua, lagunak zi- ren pertsonek esaten ziotelako: zertan ari zara, gizon...! Jende guztiak ez zuen alde batera utzi, baina aski da, aski da”. D03 Testigantza hori -horrelako dinamika planteatzen duen bakarra- interesgarria da, dinamika oso eraldatzailea delako; hain zuzen ere, baserritar inguruko lehen mailako gizarte-kontrola, gene- ro-indarkeria gaitzesteko eta erasotzaileak kon- trolatzeko erabiltzen baita. 2. Arreta- eta prebentzio- baliabideak eskuratzea Elkarrizketa egin duten emakumeen artean, ge- hiago dira Gasteizera sarritan joaten direnak; are gehiago, batzuk udalerri horretan egiten dute lana eta, oro har, normaltasunez ikusten dute baliabi- deak hiriburuan kokaturik egotea. Horrela adieraz- ten dute bi emakumek -bata 36 urtekoa eta bestea 42koa-. Azken horrek gehitzen duenez, genero-in- darkeriaren esperientzia intimitatean gordetzeko lagungarria da arreta-baliabideen distantzia: ■ “Nik, baliabideei dagokienez, ongi, mugitzen naizelako, Gasteizera natorrelako”. D05 ■ “Hona etortzeko, azkenean, garraioa behar da, baina hori lan egiteko eta denerako da... Nik ulertzen dut herri batean ezin
  26. 26. 26 Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 duzula zerbitzu hori osorik izan. Hara, psi- kologoa astean behin joan zitekeen arreta emateko, baina okerragoa izango litzate- ke..., Ezkutuan gorde nahi izanez gero... ‘Nora doa emakume hau?’, ‘Laguntzailea- rengana doa, eta eskatzera doala ematen du, zer dakit nik’...”. ND03 Hala ere, adin ertaina duten zenbait emakume bat datoz, esaten dutenean herri batean biziz gero, zailagoa izan daitekeela arreta-baliabide­ etara heltzea. Batzuek onartzen dute zailtasun hori gainditzen dutela autoa daukatelako, baina kexu dira garraio publikoa oso urria delako: ■ “Nik autoa daukat eta leku batetik bestera mugitzen naiz... Horretan alda daiteke ez dagoelako... Bilbon, esate baterako, auto- busak herri txikienetara iristen dira, hemen ez, hemen Araban ez. Orduan, Gasteizera joaterakoan ordu batzuetan daude, adibi- dez, goizeko bederatzietan eta gaueko bederatzietan, badakizu, orduan konplika- tuagoa izango litzateke. Beste leku bate- ra mugitu behar dutelako, ulertzen? Baina nik ez, autoa daukadanez, independentzia daukat”. D14 ■ “Nik badakit, han bizi izanez gero, eskla- boa zara, erabat, autoarena. Oso normala da bizitza hemen egin behar izatea. Ba- liteke emakume batek gidatzeko baime- nik ez izatea, orduan konplikatuagoa da, noski. Ez dagoelako behar bezalako ga- rraio-zerbitzu publikorik. Orduan konpli- katuagoa izango litzateke, autobus gutxi dagoelako, baina tira, nire kasuan, kotxea eta baimena dauzkadanez, ez. Maila ho- rretan, ez”. D06 Hain zuzen ere, goiko bi emakumeek azaltzen dituzten baliabideak eskuratzeko zailtasunek, autoa daukatenez, ez diete haiei erasaten, baina elkarrizketa egin zuen 78 urteko emakume batek jasan zituen, terapia psikologikoa hasi zuenean, Gasteiztik 30 kilometrora dagoen udalerri batean bizi baitzen. Emakume horrek ia ez du Gasteiz ezagutzen eta bakarrik dagoela ez daki nola heldu psikologia-arretako zerbitzura; ondorioz, ahalegin handia egiten zuen baliabide horreta- ra iritsi ahal izateko. Terapeutarekin hitzordua zeukanean, deskribatzen duen moduan, honako ibilbide hau egiten zuen: bere herriko taxilariak etxean har­tzen zuen goizeko 8etan eta beste herri handiago batera zeraman. Bertan, 9etan, Gasteizerako autobusa hartu eta bere alabaren etxera zihoan; azkenik, alabak psikologia-arre- tako zerbitzura zeraman. Bueltatzeko alderan­ tzizko bidea egiten zuen, eta arratsaldeko 5etan iristen zen herrira. Bidaiaren gastu guztiak bere kontura zihoazen eta, gogoratzen duenez, arre- ta zerbitzua oso baliagarria izan arren, gaizki sentitzen zen bertara iristeko bere seme-alaben menpe zegoelako: ■ “[Psikologoari] esaten diot... Ez bada- kit nora joan zurekin egoteko, nola egin, ni pozik nago joateaz, aurreko egunean neskatxak eraman ninduen, baina hori ez zaizu gustatzen, nola joango naiz ni hara- ino, berak bide guztiak ezagutzen ditu eta ongi, baina nik ez...” ND06
  27. 27. Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 27 Beste alde batetik, emakume batek adierazten du landa-inguruneak, isolatuago dagoenez, era- gina izan dezakeela, segurtasunari, babesari, Ertzaintzatik urruti egoteari dagokionez: ■ “Agian beldur handiagoarekin. Nire ustez, beldur handiagoa, badirudielako Gasteizen Ertzaintza lehenago iritsiko dela. Auzoki- deek bazekiten, baina denborarik ez badu auzokide bati deitzeko? Bazekiten”. D05 Eta baserri isolatu batean bizi eta ere beldurra azpimarratzen duen beste emakume batek, ge- nero-indarkeriaren biktimentzako argibideak lortzeko izan dituen zailtasunak aipatzen ditu: ■ “Zeren ni, gainera, bakarrik bizi nintzen baserri batean, hirigunetik urrun eta bel- dur nintzen... Baina egia da ere bestelako laguntza izan dudala, hala nola, laguntza psikologikoa, eta jarraipena egiten zidan ertzainarena (sarritan deitu diot)... Eta abokatua ere (...). Nik uste, isolamendua handiagoa da, gizarte-harremanen falta sumatzen duzu. Informazioari dagokio- nez, ez duzu inoiz pen­tsatzen horrelakorik tokatuko zaizunik; orduan, bada, ez daki- zu zeintzuk diren irtenbideak. Zentzu ho- rretan, informazio-falta, bada, bai”. D02 Hala ere, arretaren alorrean landa- eta hiri-in- guruneen artean dauden ezberdintasunez galdetu zitzaienean, bi emakumek azaltzen dute herri txi- kietan diharduten profesionalek harreman hurbi- lagoak dituztela herritarrekin, eta haiengana hel­ tzeko aukerak handiagoak eta malguagoak direla: ■ “Nik ez dut inolako oztoporik izan, e? Justu kontrakoa. [Herria] txikiagoa izanda, hur- bilagoa da. Agian, errazagoa da medikua- rekin edo gizarte-langilearekin egotea, egun honetan hor dagoela jakinda, edo, momentuan hartu ezin bazaitu, tartetxo bat egingo dizula. Ez gara hogei zain gau- denak, bat edo bi baizik, eta horrela hartu ahal izango zaitu, ziur. Ez, zentzu horre- tan nik ez dut oztopo edo blokeorik aur- kitu, bertara iristea eragozteko moduan. Justu kontrakoa, benetan”. ND04 ■ “Alderantziz, nire laguna Gasteizen dago eta, are gehiago, gizarte-laguntzaileak ez dauka berarentzako hitzordurik. Nire kasuan, or- dea, deitu eta gizarte-laguntzaileak esaten zidan ‘hemen nago, ez kezkatu’, gero agian ez zizun kontua konpon­tzen, baina beno, hartzen zintuen. Nik herrian nahiago dut, eta tratua da...”. D07
  28. 28. 28 Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 III. EMAKUMEEN TESTIGANTZEI BURUZKO AZTERKETAREN EMAITZAK Ikerketaren erdigunea elkarrizketatu diren emaku- me biktimen testigantzen azterketa da. Horrela, ondorioak atera dira honako gai hauen inguruan: • Indarkeriatik irteteko eta jasandako abusuak salatzeko bultzada eta oztopoak dakartza- ten funtsezko faktoreak. • Genero-indarkeriatik bizirik irtendako emaku- me guztien beharrak, indarkeriatik irteteko prozesuetan. • Arreta, babes eta justizia sareko baliabidee- tan identifikaturiko oztopoak eta jardunbi- de egokiak, biktimen behar eta eskubideen ikuspuntutik. • Bizirik irten diren emakumeek egindako gomendioak, sareko instantzia ezberdinen jokabidea hobetzeko. 1. Genero-indarkeriako harremanetik ateratzea Elkarrizketa egin duten emakume gehienak (8) hamar urte baino gehiagotan egon dira indarke- riazko harremanean, eta horietako batzuk eraso­ tzailearekin bizi izan ziren bost eta hamar urte bi- tartean. Elkarrizketatutako bost emakumek baiez- tatzen dute lau urte baino gutxiago eman dutela indarkeriazko harremanean; bat soilik egon zen urtebete baino gutxiago erasotzailearekin. Genero-indarkeria atzean utzi duten emakume guztien kontaketetan, ezberdintasunak ikusten di­ ra hartutako irtenbideen artean. Agian nabarme- nena hartu beharreko erabakia da, erasotzailea salatzekoa ala ez. Baina, aldi berean, ikusten dugu bide horiek guztiek ezaugarri komun asko aurkez- ten dituztela, indarkeriazko harremana hausteko oztopo eta bultzadekin zerikusia dutenak. 1.1. Oztopo nagusiak a) Genero-indarkeriako harreman batean norbera ikustearen zailtasuna Indarkeriazko harremanetik ateratzeko lehen oz­ topoa -honetan elkarrizketatu diren emakume guztiak bat datoz-, bikotearekiko harremana in- darkeriazko harremana dela onartzearen zailta- suna da; ondorioz, zaila da norbera genero-in- darkeriaren biktimatzat hartzea. Faktore batzuk zailtasun horretarako lagungarriak dira: Gizartean “klixe” bat dago; tratu txarra zer den eta zer ez den deskribatzen du, eta genero-in- darkeria eraso fisiko larriekin baino ez du iden- tifikatzen. Emakume batzuek agerian utzi dute zailtasun hori. Honela azaltzen du hamar urte luze indarkeriazko harremanean eman zituen 45 urteko emakume batek, inguruak normalizatzen duen zerbaiti izena emateko zailtasuna. ■ “Zera, nire ustez, jende askorentzat zai- la da ulertzea, badirudi gauza normaltzat hartzen dutela (...). Gizarteari dagokionez,
  29. 29. Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 29 ematen du begi morea izan behar duzu- la, edo jo egin zaituela... Kontua da nik neuk pasatu behar izan dudala hau...! Se- me-alabek, herri osoak ez dute pentsatu nik (...), hau da, inork ez daki tratu txarrak sufritu dituen emakumea naizenik”. D01 Eta kontatzen du zein izan zen prozesua, begiak irekitzeko eta bizitakoa genero-indarkeriatzat har­ tzeko, heziketa sexistaren oztopoak eduki arren: ■ “Epaitegian esan zidaten. Eta gero hemen [psikologia-arretako zerbitzuan], komen- tatu zidaten liburua erosi nuen; ‘Tratu txa­rrak sufritu dituzten emakumeek ez dakitenean’ edo horrelako zerbait da li- buruaren izenburua. Senar-emazteen bizi­ tzan, horrelako zerbait egiten dizutenean, kontua da ez zarela enteratzen, bizitza osorako ezkontzeko hezi zaituzte, eta hor zaude, aguantatzen”. D01 38 urteko emakume bat kontrol absolutupean egon zen bost urte baino gehiago, erasotzailea- ren menpe, bere familiarekin harremanak iza- tea ere galarazten ziolarik. Emakumeak honela deskriba­tzen du indarkeria antzemateko zailta- suna, eguneroko bizitzan ondorio larriak sortzen bazizkion ere: ■“Momentu batzuk izan ditut, non komunean itxi behar izan naizen, beldurragatik, bai- na beno, nik ez nuen hori tratu txartzat hartzen (...) Orain ikusten dut ezin dela horrela bizi... Ni beldurrez, beldur handiz bizi nintzen”. ND02 Abusu fisikorik gabeko indarkeria psikologi- koa sufritu duten emakumeen kasuan, bereziki, denbora luzeagoan bizitzen dira harrapaturik, in- darkeria hertsikeriaz definitzen duen klixe sozial horretan; eta, sarritan, abusuetatik askatzeko beharra eta norberaren arazo pertsonalak na- hasten dituzte. Bere semeak eta alabak bezala, indarkeria psikologikoa sufritu zuen 42 urteko emakume batek harridura azaldu zuen, gene- ro-indarkeriaren biktimei arreta ematen dien zerbitzu espezializatu batek tratatuko zuela jakin zuenean: ■ “Bertan sartu nintzen eta [psikologoak] esan zidan: ‘beno, hau tratu txarrak jasan dituzten emakumeentzako zerbitzua da’ eta ni aulkian tinkatuta geratu nintzen. -‘Ez dakit zertaz ari zaren’. -‘Ez zenekie- la?’.- ‘Ez’. Gaizki tratatutako emakumea banaiz, nik neuk ez nion neure buruari galdetzen, badakizu? Inoiz ez dudalako arrasto fisikorik izan…” ND03 Eta beste emakume batek bere burua genero-in- darkeriaren biktimatzat hartzeko izan zituen zail- tasunak gogoratzen ditu, abusuek bere osasun fisiko eta mentalean eragina izan arren: ■ “Ez, ez. Nik ez nuen inoiz ikusi neure burua gaizki tratatutako emakume baten mo- duan, nik ikusten nuen erabat jota nen- goela, bizirik egon arren hilda nengoen, ezta? Nik ez nuen horrela ikusten neure burua... Nik esaten nion neure buruari: ‘nik eskubidea daukat hau egin ez dieza- daten’, baina azkenean pentsatzen duzu
  30. 30. 30 Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 zeuk ere errua daukazula, ezta? Orduan, nik ez nuen neure burua ikusten…” D03 Bide beretik, hamar urte luzeetan indarkeria psi­ ko­logikoaren biktima izan zen emakume batek ere azpimarratzen du indarkeria psikologikoa antzematearen zailtasuna, genero-indarkeria soilik “jipoiekin” identifikatzearen estereotipoan ­oinarriturik: ■ “Nik uste nuen tratu txarrak jipoiak zirela, besterik gabe, ezta? Eta berak, egunero, gaizki esanda, “mala follá” zegoela altxa­ tzen zenez, iraintzen hasten zitzaidan eta denetarik esaten zidan, bada, hori...” D10 Eta hogeita hamabi urtez indarkeria psikologi- koaren biktima izan zen 54 urteko beste emaku- me batek zera planteatzen du: indarkeriazko egoeran egon izanaren antzemate-falta garran­ tzizko oztopoa da, eta emakumeei galarazten die edo zailtasunak jartzen dizkie laguntza eskatze- ko eta arreta-sareko baliabideetara jo dezaten: ■ “Ni ez nintzen gaizki tratatutako emakumea, ez horixe (...) [Arreta-sareko psikologoari] esan nion, nire ustez, ez nuela hona eto- rri behar, ez nintzela honen parte. Orduan berak esan zidan: ‘bai, begira, beste egun batean etorriko zara, hurrengo astean, eta hitz egingo dugu lasaitasun handiagoz’. Eta hasi nintzen astero etortzen eta, egia esan, hasieran oso gaizki nengoen, ez ne- kielako zer esan eta zer kontatu, ohikoa zela iruditzen zi­tzaidalako. Baina gero kon- turatu nintzen ezetz”. ND01 Zentzu berean, erasotzailearekin batera 5 urte baino gehiago bizi izandako emakume batek gogoratzen duen moduan, denbora asko behar izan zuen arreta-baliabideen sarera jotzeko, in- darkeriaren eragin psikologiko larria izan arren, egoeraz jabetzen ez zenez, ez zuelako laguntza- rik eskatzen: ■ “Nire kasuan, ez zen tratu txarren kasu argia, ez ninduelako jotzen, eta ez nin- duen biziki iraintzen, baina (...). Oso izae- ra aldakorra zeukan, bortitza, gogorra, baina ona, banandu nintzenean ez nuen uste hau tratu txarra zenik. Eta banan- du aurretik pare bat aldiz joan nintzen gi- zarte-laguntzailearengana desesperatuta nengoelako, baina hurbildu nintzen, azke- nean ez nintzelako sartu”. D02 Genero-indarkeriaren gizarte-deskribapena za- baltzea, eta modurik ikusezinenak -baina epe luzera kaltegarrienak direnak- bertan biltzea inpor- tantea da. Garrantzi horren inguruan, emakume batek arreta-sareko psikologoarekin egindako lana arrakastatzat jotzen du, sufritutako in- darkeria psikikoa ikustaraztea; baita horrek dakarren kalte ikaragarria erabat onartzea, hain zuzen ere horrelako abusuen ikusezintasun eta zolitasunarengatik: ■ “Tratu txarra ez da bi muturreko ematea eta hormaren kontra jartzea, eguneroko lana baizik, zuk ez duzula ezer balio, eta zu ez zarela inor, zu errudun hutsa zarela sentiarazteko, eta azkenean lur jota nen- goela ikusi nuen. Eta norbaitek esan zidan
  31. 31. Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 31 orain niri tokatzen zitzaidala eta orduan hona bideratu ninduten. (...) Mila zatitan hautsi nintzenez, hona etortzen hasi nin­ tzen eta egiten zidaten guztia antzematen hasi nintzen, inork ez zeukan errurik. Nik ez nuela hori sufritu behar. Orduan irakas- ten didate... zuk ezetz esan behar duzu eta... baina nik zergatik... eta zergatik... galdetzen nuen eta psikologoak esaten zi- dan ez dagoela zergatik...” D03 Eta, azkenik, indarkeria psikologikoari dagokio- nez, bost urte luzez indarkerian egon zen emaku- me batek honako hau gomendatzen du: ■ “Publizitate gehiago... tratu txar psikologi- koak identifikatzeko. Fisikoak jende guztiak ezagutzen ditu, oraindik ere egon arren... Baina psikologikoa... Nik hamar urte eman ditut pertsona horrekin eta orain arte pen­ tsatu dut ni neu nintzela gauzak ondo egi- ten ez nituena, nik bera haserrarazten nue- la. Eta ni pilulak har­tzen. Eta ez, ez, bera ez dago ongi”. ND02 Indarkeria psikologikoaz gain eraso fisikoak ­sufritu dituzten emakumeetako batzuek arazoak dituzte bizitzen ari direna genero-indarkeriatzat jotzeko. Haien kontaketen arabera, eraso fisiko guztiak ez dira sozialki genero-indarkeriatzat har­ tzen. Horrela adierazten dute 33, 36 eta 38 urte dituzten hiru emakumek, urte batzuetan zehar abusu psikologiko eta fisikoak sufritu ondoren: ■ “Ez dut inoiz esan nahi izan, ez dut uste tratu txarrak sufritu dudan emakumea nai- zenik (...). Zeren, egia esan, ez da odolik isuri, ez dut ezer apurtuta eduki, eta ez nintzen horrela sentitzen baina, agian, gel- ditu ez banintz, ez dakizu, ezta? ”. D04 ■ “Hasieran ni hona etorri nintzen jakiteko ea tratu txarrak ziren edo zer zen... Kontua da nik orduan oraindik pentsatzen nue- la neuk neukala errua, eta [psikologoak] esan zidan ‘hau tratu txarra da’”. D14 ■ “Emakumeok txikiagotu egiten dugu, ‘ez nau hilko’. Joe, burdinazko ‘grinder’ bat burura botatzea hiltzea ez bada, ia, huts egiten zuen... Aurretik nik 016ra deitzen nuen berogailu bat bota zidala informa­ tzeko... Esan zidaten hori psikologikoa baino gehiago dela, fisikoa dela. Hori jo- mugara tiro egitea da…” D05 Antzemate falta horrek erruduntasun-senti- mendu handia sortzen die emakumeei eraso­ tzailearekin duten bikote-harremanean; kasu askotan gogoratzen dute, hain ustez, euren jokabidea dela indarkeria sortarazten duena. An­ tsietate-krisialdi bategatik eta anorexiaren hasie- ran egoteagatik ospitaleratu zuten emakume ba- tek honela deskribatzen du oztopoa, gauzak argi ikustea galarazten duena, eta zeinen ondorioz, emakume askok indarkeriazko harremanean urte luzeetan egoten diren: ■ “Zeren zuk pentsatzen duzu zeu zarela arazo nagusia, guzti-guztiaren erabateko erruduna: zure izaeragatik, gauzak egi- teko moduagatik. Orduan, hesgailu hori
  32. 32. 32 Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 erori arte, denbora asko pasatzen da. Ur- teak ere bai”. ND04 Emakume batzuek azaltzen dute ere zailtasuna badela erasotzailea zure bikotekidea izatea eta, askotan, zure seme-alaben aita. Emakume batek, zeinen kasuan indarkeriak osasun fisiko eta mentalean eragin handia izan baitzuen, des- kribatzen du nola, hala ere, egoeraren larrita- suna txikiagotu behar zuen: ■ “Ni oso gaixorik nengoen, sarritan neu- kan arnas aparatuaren infekzioa, soma- tizatzen ari nintzen, dena neureganatzen nuen, oso gaixorik nengoen... Anorexia neukala ematen zuen, eta zurbil [nen- goen]. Bere eskuetan txotxongiloa nin­ tzen. Nire buruaz beste egitea pentsatzen nuen ere, baina pentsatzen nuen ‘eta nire ama, umeak, zer gertatuko da!’, horrega- tik ez nuen egiten, haiengatik... Niri neure bizitza bost axola zitzaidan”. D05 Zenbait urtetan zehar eraso psikologikoak sufritu zituzten bi emakumek asmatzen dute azaltzen zergatik den hain zaila onartzea, eta zergatik saiatzen den ezkutatzen eta gutxiagotzen, den- boraldi batean: ■ “Nik, ordura arte, susmoa neukan berak... Baina horrelako gauzak onartzea, orain dela gutxi arte zure bikotekidea izan denean, bada, ez duzu sinisten ere, ezta?” D06 ■ “Orain ikusten dut nola aguantatu dudan, nola aturatu dudan hainbeste! Kontua da, hain gizon zintzoa dela, horregatik ez balitz... Hori da nahasten nauena. Kalean eta besteei begira, jende guztiak esaten dit: zein ona den!” ND02 Genero-indarkeria antzematea eta erasotzailea- rekin hausteko erabakia atzeratzen dituen ezin- besteko osagaia, familia-bizitzaren fikzioarekin jarraitzeko beharra da, bikotearen seme-alabei begira: ■ “Emakumeok txikiagotzen dugu kontua, horrelako ‘piztiak’ justifikatzen ditugu, nik nire alaben aurrean txikiagotzen nuen, zera esaten nuen: ez da hainbesterako, aitak arazoak ditu, kontua da aita…” D05 Interesgarria da egiaztatzea indarkeriaren igoe- raren aurrean, seme-alaben babesak kontrakoa egiten duela: indarkeriazko harremanetik irtete- ko eta, are gehiago, erasoak salatzeko leherra- razte nagusietako bat da, hain zuzen ere. b) Lotsa eta bakardade sentsazioa Elkarrizketaturiko emakumeen esperientzia guz- tietan -abusuak salatu zituztenen zein egin ez zutenen kasuan- agertzen den beste oztopo bat beldurra, bakardadea edo lotsa da, eta horrek galarazten die, aldi berean hain mingarria eta hain barru-barrukoa den bere historia kontatzea. Askotan lotsa bakardade-sentsazioaz, “bakarrik niri gertatzen zaidan” zerbait izatearen sentsa- zioaz elikatzen da, eta horrek zailago bihurtzen du, emakume askorentzat, sufritutako abusuen berri ematea edo hitzez adieraztea. Horrela des- kribatzen dute hiru emakumek; haien ustez, pai- ratutako indarkeria antzeman eta hitzen bidez
  33. 33. Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 33 adierazteko euskarrik baliotsuenetako bat: ge- nero-indarkeriazko harremanak bizi izan eta ir- teteko bidean dauden beste emakume batzuekin harremanetan jartzea, hain zuzen ere: ■ “Nik banekien egun batean iritsiko zela ‘aski da!’ esateko momentua. Baina bakar- bakarrik sentitzen nintzen, orduan, nik neu- kan gauza bakarra, bada, esaten nuen, bada, zera, aguantatuko dut, aguanta- tuko dut...” D12 ■ “Ni bakarrik nengoen, nire familia neukan, nire anai-arrebak, koinatak, ama, baina desberdin sentitzen nintzen, arraroa, eta nik uste dut horregatik bueltatu nintze- la [erasotzailearekin] (...). Garai hartan horrelako toki bat [talde-terapia espezia- lizatua], aurkitzea falta zitzaidan, nik ez nuelako ulertzen zer zen gertatzen ari zitzaidana, ez nuen ulertzen zergatik zen bera horrelakoa, ez nuen ulertzen”. ND02 ■ “Nik lotsa handia sentitu dut, bizi izan du- dan egoera honegatik. Ez dakit, nik ez dut kasu gehiagorik ezagutzen, horren falta sumatzen dut…”. D02 Ikerketak aztertu nahi izan du ea udalerri txi- kietan lotsak eta isolamenduak konnotazio ez- berdinak dituzten. Emakumeen erantzunek erakusten dute “baserri-izaeraren” faktorea, isolamendua eta lotsaren sentimendua anplifi- katzen duen aldetik, adineko emakumeen es- perientzietan ager­tzen dela, baina ez hainbeste emakume gazteengan eta adin ertainekoengan. 45 urtetik beherako emakume elkarrizketatuek ez dute desberdintasunik sumatzen, hiri-in- gurunearekin konparatuz gero. Baina zaharre- nek, ordea, indarkeria-egoeraren berri emate- ko zailtasunak -baita gertukoenei ere- aipatzen dituzte. Herri txiki batean bizi den 78 urteko emakume batek gogoratzen du egunero berare- kin ibiltzera zihoan auzokideak, egoera ezagutu arren, ez ziola inoiz ezer esan horretaz, arrazoi honegatik: ■ “Zer esango zuen… Nola sartuko da se- nar-emazteen artean, ezin dit ezer esan”. ND06 Eta onartu egiten du lotsak galarazten ziola he- rriko auzokoei bere egoeraren berri ematea eta, are gehiago, salaketa jartzea; baina aurrerago jakin zuen auzoko guztiek egoera ezagutzen zutela, baina inork ez ziola babesik azaldu, era adierazian: ■ “Ni... Badakizu zer gertatzen den? Oso lo­tsati izan naizela, eta ez dut nahi izan besteek ezagutzea berarekin gertatzen zena. Eta ez nuen berari buruz hitz egin nahi, eta ez nuen esan nahi nire sena- rra lotsagabea dela. Ez, atsekabe handia ematen zidan esateak, eta ez. Eta jende guztiak jakitea lotsagabea zela, eta egiten zidan guztia. Eta hori bai, ni isilik eta isilik eta aguantatu eta aguantatu. Baina noski, orain jakin dut mundu guztiak bazekiela zer gertatzen zen, inork ez zekiela pen­ tsatzen nuen, guzti-guztiek dakite. Beno, nik baino gehiago zekiten”. ND06
  34. 34. 34 Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 Emakume horren kasuan seme-alabetako hiruk eman zioten babesa bere prozesu osoan, eta haien laguntzari esker posible izan zaio baliabi- deak eskuratzea. Datu horretan oinarritzen da ondorioa, zeinen arabera, landa-ingurunean ge- nero-indarkeriaren aurrean dauden opakutasuna eta tabua, oroz gain, belaunaldi-faktoreak mar- katzen baititu. c) Beldurra Emakumeak bat datoz ere azpimarratzen du- tenean harremana haustearen ondorioei dioten beldurra dela, indarkeriatik irtetea galarazi edo atzeratzen duten (eta, zenbaitetan, erasotzai- learekin bueltarazten duten) oztopoetako bat. Kasu gehienetan, erasotzaileek eurek mehatxa­ tzeko mezuak, esplizituak neurri handiagoan edo txikiagoan, bidaltzen dituzte emakumeak euren ondoan geratu daitezen. Funtsean, emakumeek baieztatzen dute beldur geldiarazlea sentitu du- tela honako hiru ondorioen aurrean: Lehenik, elkarrizketa egin duten emakumeen kontaketetan azaltzen da erasotzaileak atxiki­tzen saiatzen direla, eta horretarako mehatxa­tzen di- tuztela, bikotearen hausturak seme-alabekiko harremanean kalte egingo diela esanez. Are ge- hiago, batzuk zaintza eta ardura kentzearen me- hatxua erabiltzen dute. Emakume batzuek adie- razten dute genero-indarkeriatik irtetea atzeratu zutela, beldurrez, erasotzaileak bere seme eta alabengandik urrutiratzeko mehatxua beteko zuelakoan. Adibide moduan, emakume baten testigantza emango dugu. Beste autonomia erki- dego bateko emakumea da, eta erasotzailea ika- ratzen saiatzen zen, mehatxatuz, emakumeak uztekotan, bion alaba berarekin eramango zuela esanez: ■ “Zirkulu horren barruan, berak mehatxa­ tzen ninduen umea kentzearekin. Eta ni ez nintzela hemengoa, Euskadikoa, eta hemendik alde egin behar nuela. Iaz, ba- nantzen nintzela esan nionean, ‘bada, joan zaitez’ esan zidan. Baina nik esan nion ‘ez, ez, oraingoan ez naiz ni joango, zeu joan- go zara’. Eta ezetz erantzun zidan, barrez hasi zen, eta bera, hain handia izanda, ika- ratzen ninduen, esanez neu joango nintze- la Valladolidera, eta bera hemen, Euska- din, geratuko zela, umearekin”. ND02 Zentzu horretan, beste emakume batek gogora­ tzen du epaitegiko Biktimei Laguntzeko Bulegora jo zuela, hain zuzen ere beldur horrexegatik: ■ “Nik dena umearen interesagatik, badaki- zu? Niri ez kentzeko, niri eta berari kalte- rik ez egiteko, eta horrexegatik”. D04 Beste alde batetik, emakume batzuek onartzen dute erasotzailearekin harremana haustea atze- ratzen zuten faktoreetako bat, indarkeria ge- hiago sufritzearen beldurra, hau da, eraso bortitzagoa, edo hilketa ekar zezakeen usteka- beko erreakzioaren beldurra zela. 5 urte baino gehiago indarkeriazko harremanean egon bai- na, azkenean, dibortziatu eta erasotzailea salatu zuen emakume batek honela azaltzen du: ■ “Niri, bera uzteak eta dibortziatzeak beldu- rra ematen zidan, hilko ninduelako. Zeren,
  35. 35. Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 35 asteburu batean berarekin joango ez nin­ tzela esateagatik, beno... Bada, dibortzia- tuko naizela esaten badiot, hil egingo nau. Beldur handia neukan! Salatu behar nuen, noski”. D09 Azkenik, aipatu behar da emakume batzuek eu- ren kontaketetan bestelako beldurrak adierazten dituztela; hain zuzen ere, zenbait erasotzaile- ren emozio-xantaiari lotutako beldurrak dira, erasotzaileek euren buruaz beste egingo zutela mehatxatzen dutelako. Jarraian, erasotzailere- kiko harremana zenbaitetan hausten saiatu zen emakume baten kontaketa dugu; baina onartzen du suizidioaren mehatxuen aurrean sentitzen zuen erru handia zela hausteko oztopo handia: ■ “Zeren berak, nik uzten nuen bakoitzean, bere buruaz beste egiteko mehatxua egi- ten zuen. Orduan, noski, ni obsesionatuta nengoen, ea berak bere burua hilko zuen. Eta noski, ni errudun sentitzen nintzen, oso, oso errudun”. D14 d) Mendekotasun ekonomikoa Beste faktoreetan baino neurri txikiagoan, era- sotzailearekiko mendekotasun ekonomikoa kon­ taketa batzuetan agertzen den faktorea da. Elkarrizketa egin duten emakumeen ezaugarriei buruzko atalean azaldu denez, gehienek onar­ tzen dute bikotearen hausturak ekonomikoki pobretu dituela. Zenbaitetan, banandu aurretik zegoen rolen banaketatik sortzen da egoera hori, elkarrizketatutako emakume batzuek onartzen dutenez, rol horren ondorioz, ez zutelako lan egi- ten etxetik kanpo. Baina kasu gehienetan, iturria da emakumeek soilik bereganatzen dituztela fa- milia-kargak. Horrela adierazten du emakume batek; banandu ondoren lana bilatu eta bion ala- baren gastuei aurre egin behar izan zien: ■ “Zuk, zure bizitza konponduta zenuen -ko- matxoen artean-, eta bat-batean geratzen zara, zer egin jakin gabe (...), eta zama bat daramazu... Lan bat bilatzen ari zara, ume bat zaintzen, bada, azkenean ere,... Batzen diren gauzak dira. Ez da gauza bakarra, karga handia da”. ND05 Eta 78 urteko emakume baten kasua; erasotzai- learekin berrogeita hamar urtez bizi eta berare- kin familiaren abeltzaintza-ustiategia partekatu du, emakumeak lanaren pisu handiena zerama- la. Senarraren mehatxua gogoratzen du, sufritu- tako indarkeriagatik zeukan ezinegona jakinarazi zionean: ■ “Nora joango zara, zubi baten azpian sartu beharko zara, eta ez dizut manta bat ere emango, beraz joan zaitez!” ND06 1.2. Indarkeriatik irtetea bultzatzen duten faktore nagusiak Emakume elkarrizketatuen kontaketetan, gene- ro-indarkeriako harremanetik irteteko bultza- da edo pizgarri moduan deskribatzen dituzten faktore nagusiei ekingo diegu atal honetan. Ga- rrantzizkoa da ez nahastea genero-indarkeriatik ateratzeko faktoreak emakumeak abusuak sa- latzera bultzatzen dituzten faktoreekin. Lehe- nik, atal honetan esperientziak ematen dituzten
  36. 36. 36 Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 emakume batzuek ez zutelako inoiz erasotzailea salatu; eta bigarrenik, salaketa jarri zuten ba­ tzuen deskribapenetan, bi erabakiak desberdi- nak direlako, sustatzen dituzten faktoreetako batzuk batera gertatzen badira ere. a) Familia, auzo eta gizarte laguntza Laguntza daukatela jakitea garrantzizko faktorea da indarkeriazko harremana hausteko erabakia hartzean. Elkarrizketa egin zuten emakume ba­ tzuek eragingarri eta gako-euskarri moduan des- kribatzen dute inguruko pertsonen, senideen, lagunen, auzokoen laguntza, erasotzailearekiko harremana hausteko erabakia hartu ahal izate- ko. Zentzu horretan, emakume elkarrizketatu gehienentzat, ez da oso garrantzitsua izan herri txikian bizitzearen faktorea, baserri-inguruetako adineko emakumeek ere ahaide hurkoen lagun­ tza izan zutelako. Familiaren babesak duen ga- rrantziaren adibide moduan, hona hemen 54 eta 40 urteko bi emakumeren testigantzak: ■ “Areago, nire familiak, noski, baina bere familiak, alde batera utzi du eta nirekin daude”. ND01 ■ “Oso herri txikia da, zortzi edo hamar etxe ditu. (...) Azken batean, herri bat da... Etiketa jartzen saiatu zen, egia esan, ja- rri zidan... Beno, umearen bila joan behar nintzen bakoitzean, nire anaiekin joaten nintzen, ezin nintzelako bakarrik joan, ezta ogia erostera ere”. D11 Erasotzailearekin hogeita hamar urte luzez bizi izandako emakume batek ere gogoratzen du bere auzokoetako baten laguntza, eta horri esker arre- ta psikologikoaren baliabidera heldu zela: ■ “Hango, herriko andre bat niri gertatutakoaz enteratu zen, (...) egun batean kalean ikusi ninduen, esan zidan ‘Zergatik ez zoaz leku honetara’? Eta telefono-zenbakia eman zi- dan. Orduan nik deitu nuen, psikologiako zerbait zela pentsatuz, baina beste era ba- tekoa, ez tratu txarretarakoa. Hona etorri nintzenean ez nekien zer-nolako eraikina zen, zer zegoen hemen”. ND01 Eta bseste emakume gazteago batek honela deskribatzen du, bere historia kontatu ondoren, auzoko eta laguna zen emakume baten aldetik jaso zuen laguntza: ■ “Auzokoa betiko laguna da, ondoan bizi gara, egun batean hitz egiten hasi nin­ tzenean... Beno, nik ez dut inoiz inorekin hitz egin honetaz, ezta ... [herrian bertan] bizi den ahizparekin ere... Bada, horri bai, (...) niri gertatutako gauzak kontatzen ni- zkion, eta bera flipatuta geratzen zen. Eta berak, behin (...), tratu txarrak sufritu di- tuen emakumearen telefonora deitu zuen, argibideak izateko, eta hori guztia”. ND03 Elkarrizketa egin duten emakume gehienen esa- netan, senideen eta lagun hurkoen babesa eta laguntza izan badute ere, emakume batzuek gogoratzen dute ez zutela familiaren laguntza- rik izan. Edota, zenbaitetan, familiaren laguntza material edo “logistikoarekin” batera, ez zitzaie- la eman emakumeek behar zuten enpatiarik eta
  37. 37. Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 37 emozio-laguntzarik. Adibide moduan, erasoeta- tik babesteko familiaren etxera joan zen emaku- me batek gogoratzen du ez zuela bertan aurkitu berak behar zuen sostengua: ■ “Nire gurasoen etxean pasatu nuen hilean, zure arazoez gain, nire familiaren aurka bo- rrokatzea bezalakoa zen, eta hil horretan ez nuen laguntza psikologikorik izan”. D07 Eta beste emakume batek antzematen du kultu- ra-ezberdintasuna zegoela, eta horrek bere familiari galarazten zion berak behar zuen babesa ematea: ■ “Atzo bertan lagun bati esaten nion. Ni “baserritarren” familia batetik nator eta, haientzat, horrelako gauzak handiegiak dira. Epaitegietara joatea, edo beraren- gana, zerbait gaitzestera, bada, bufff... Orduan, hartu dudan laguntza bakarra erakundeetatik etorri zait, eta alde ho- rretatik oso eskertsu nago”. D02 b) Profesional giltzarrien laguntza Familiaren babesik ez dagoenean, profesiona- len laguntzaren garrantzia funtsezkoa da; baina elkarrizketa egin duten emakumeek aipatzen du- tenez, plus bat da, edonola ere, profesional eta erakundeen laguntza, aldi berean familia eta gi- zartearen aldetik babes handia sentitzen badu- te ere. Emakume gehienek gogoratzen dutenez, erasotzailearekiko harremana hausteko erabakia hartzean hartutako argibideak eta orientazioa segurtasun-injekzioa izan ziren, zalantzak eta beldurrak desagerrarazteko lagungarria. Horrela deskribatzen dute bi emakumek AFAren lege- eta psikologia-arretako zerbitzutik eta larrialdi-zen- bakiko profesionalen eskutik hartutako lehen orientazioa: ■ “Hemen laguntza eman zidaten... Eta esan zidaten ‘zu lasai, zu zure alabarekin gera- tuko zara, berak nahi duena esan dezala. Eta bera joango da, gainera, zure eskubi- dea baita zure alabarekin zure etxean ge- ratzea’”. ND02 ■ “Orduan nik 112 telefonora deitu nuen, loak hartu zuenean, zeren... Nik grabatu egin nion, berak ni iraintzen, txistua bota­ tzen, makurrarazten grabatzen ari nintzela harrapatu ninduen. Orduan, nik grabatzen eta harrapatu ninduen, bada, ikaragarria muntatu zen. (...) Lokartu zen eta gauean deitu nuen, ezkutuan. Eta ohartarazi zi- daten, gutxi gorabehera (...) informatu zidaten”. D07 Hurrengo atalean, emakume elkarrizketatuek osasun sektorearen inguruan duten esperientzia garatuko da, baina aipatu behar da ezen, emaku- meen testigantza askotan, indarkeriatik irteteko erabakia familia-medikuaren kontseiluaren eta laguntzaren ondorioz hartu zutela. Hona hemen testigantza bat, horren adibide: ■ “Medikuak esaten zidan ‘nahi duzuna esan diezadakezu, baina horretarako ez dago sendabiderik, eta zure senarra osatu bada, ikertzeko kasua izango litzateke, historian sendatzen den lehenengoa izango litzate- keelako”. ND02
  38. 38. 38 Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 c) Indarkeria areagotzea eta seme-alaben babesa Agian, indarkeria areagotzea eta, bereziki, era- soek semeen edo alaben garapenari dakarkioten kaltea egotearen ustea, faktore erabakitzailea da, erasotzailearekin harremana hautsi behar dela erabakitzeko. Faktore hori aipatzen da ere, emakumeen kontaketetan, abusuak salatzeko eragin moduan. Emakume batzuek lortzen dute gertatzen zaie- na hitzez adieraztea, eta laguntza eskatzeko le- hen urratsa ematea, erasoek muga zehatz bat gainditzen dutela sentitzean, edo semeen edo alaben aurrean erasotzen dituztenean. Horrela azaltzen dute hiru emakumeren testigantzek, non islatzen baita jarraitutako prozesua, onar- tu, hitzez adierazi eta haustura erabakitzeko. Eta argi erakusten dute larritasuna antzematen dela, modu berezian, indarkeria seme-alaben aurrean erabiltzen denean, horrek bere larritasunaren “ispilu” bihur ditzakeelarik: ■ “Eta ez nuela uste hori hain larria zenik... Beno, azkenekoan, bai, nire alabaren au- rrean izan zelako (...). Ume bat tartean, ez nuen hori onartu behar. Etxean ez ze- goen giro onik, umeak ikusi zuen... Eta ikaratzen zara (...). Hori urtarrilean pa- satu zenean, alabaren aurrean izan zen. Umearen aurrean ez, esan nuen. Eta eroago ikusi nuelako, aurrekoetan baino harago joan zela ikusi nuen. Eta ordu- rako ez geunden elkarrekin eta ez zeukan ezertarako eskubiderik”. D04 ■ “Jadanik ez da soilik gauza psikologikoa, beste muga bat gainditu du, ezta? Eta nik, kontua da ordura arte ez nuela inorekin hitz egin, ezta ahizparekin ere, zerbaiten berri bazeukalako, baina ez puntu horre- taraino. Eta bai, hori, goiz hartan... Gero, beste pertsona batzuei hitzez adieraztea lortu nuen, baina lehen momentu hartan harekin izan zen eta, gero, kanpoko la- guntzarekin”. D06 ■ “Erasoak gero eta gehiago ziren. Nire gu- rasoak etorri ziren bere gurasoekin bitar- tekotza egiten saiatzeko, ondo banantze- ko, umearengatik…” D07 Emakumeen kontaketetan sarritan lotzen dira, batetik, indarkeriatik irteteko edo abusuengati- ko salaketa jartzeko erabakia eta, bestetik, uste izatea seme-alabentzako arriskua dagoela eta erasotzaileek gauzatutako indarkeria-mota are- agotzen dela. Honela deskribatzen du emakume batek; indarkeria psikiko eta fisikoarekin urteak eman ondoren, erasotzailea uztea erabaki zuen, indarkeria alabekin erabiltzen hasi zenean: ■ “Alaba ez zegoen inoiz aurrean. Nire umea aurrean egon zen lehenengo aldiz, eskutik heldu nion eta biok atetik irten ginen. Ho- naino iritsi gara. Uste dut hau esan nuela, ‘Beno, niri egin nahi duzuna, komatxoen artean, baina umearen aurrean...ez’”. D088 Eta beste emakume batek gogoratzen du, abu- suak salatuko zituela pentsatzen denbora eman
  39. 39. Beharrak, oztopoak eta jardunbide egokiak genero-indarkeriatik irteteko ibilbideetan, Arabako landa-guneetako emakumeen esperientziatik abiatuta. argituz 2012 39 ondoren, umeak eszena bortitza ikusi ondoren poliziari deitzera animatu zuen: ■“Umea oraindik ez zegoen lotan eta altxatu egin zen eta dena ikusi zuen. Nola egiten zi- dan errieta, nola iraintzen ninduen, nola bota zidan txistua... Ikusi zuen. Noski, umeak eta nik, noski, bera ikusten ari zelako... Zeren bera etxeko leku batetik bestera zihoan, erotuta... Eta momentu batean Ertzaintzara deitu nuen, momentu hartan…” D06 2. Sarbidea: harremanetan jartzeko lehen zerbitzu publikoa 2.1. Osasungintza Elkarrizketatutako emakume askok, genero-in- darkeriako egoera tratatu zuten lehen zerbitzu publikoaz galdetu zitzaienean, osasun-zentroa aipatzen dute. Horrek baieztatzen du osasun-lan- gileak, agian, profesionalik trebatuenak direla arazoa detektatzeko, salaketa jartzen duten ala ez kontutan izan gabe. Goian aurreratu denez, landa-ingurunean kultura-zailtasun handiagoa egon daiteke genero-indarkeriaren esperientzia azaleratzeko orduan, batez ere adineko emaku- meengan. Testuinguru horretan, familia-medi- kua funtsezko irudia da detektatu, arreta eman eta bideratzeko, osasun-zentroan, emakumeek bere egoeraz eta egonezinaz hitz egin dezakete- lako, konfidentzialtasuna gordez. Emakumeen kontaketa gehienetan era positi- boan baloratzen dituzte osasun-langileak eta, bereziki, familia-medikua; hain zuzen, oinarri- zkotzat hartzen dute genero-indarkeriatik irte- teko bidean. Hurrengo testigantzetan sektore profesional honen ekintzaren balorazio positi- boa azpimarratuko da eta emakumeek sortutako konfiantza eta indarkeria-egoera detektatzeko gaitasuna azpimarratzen dute, biktimen aldetik hasieran isiltasuna egon arren: ■ “Ni oso gaizki nengoen, antsietate handia neukan, nerbio asko, eta familia-medikua- rengana joan nintzen. Pilulak hartzea agin- du zidan, baina etxean neukan egoera ez zela ona, esan zidan. Kontatzen hasi nin­ tzaion eta gizarte-langilearekin hitz egite- ra joateko esan zidan. ‘Lehen urratsa’ izan zen: zeren, herrietan, oraindik daukagu kontzeptu hori, alkatea, medikua... Ukiezi- nak direla, jaun handiak, eta hitz egiten hasi zitzaidan ‘zuk etxean daukazuna, hori ez da normala’ eta nire ama ikustera joa- ten uzten ez zidanean, eta medikuak esan zidan, ‘ez, ez, zuk ama ikustera joan nahi baduzu, joan zaitez’”. ND02 ■ “Oso ongi, hasieratik. Medikua, zerbait ge- hiago detektatzeko ahalmen handi-handia zeukalako (...). Ni familia-medikuarenga- na nindoan, oso gaizki nengoela esatera, oso urduri nengoelako, umeak nekagarriak baitira, ez didatelako lo egiten uzten, eta lasaigarriak behar ditudalako. [Medikua] ez zen horrekin konformatu hilabetean ere. Bueltatu nintzenean serio jarri zitzai- dan, begiratu eta esan zidan: ‘ea, zuri zer gertatzen zaizu?’ eta ni orduan gainbehe- ratu nintzen, lur jota geratu nintzen. Eta

×