Se ha denunciado esta presentación.
Utilizamos tu perfil de LinkedIn y tus datos de actividad para personalizar los anuncios y mostrarte publicidad más relevante. Puedes cambiar tus preferencias de publicidad en cualquier momento.
1
B GIÁO D C VÀ ĐÀO T O
TRƯ NG Đ I H C NÔNG NGHI P HÀ N I
PGS.TS. PH M NG C TH CH (ch biên)
TS. CHU Đ C TH NG
gi¸o tr×nh
C...
2
3
L I NÓI Đ U
Quán tri t ch trương, ngh quy t c a Đ ng và Nhà nư c, nh n th c đúng đ n v
t m quan tr ng c a chương trình, ...
4
Ph n th nh t: Ch n đoán b nh Thú y
Chương 1, 2: PGS.TS. Ph m Ng c Th ch
Chương 3: TS. Chu Đ c Th ng, PGS.TS. Ph m Ng c T...
5
Ph n th nh t
CH N ĐOÁN LÂM SÀNG THÚ Y
Chương 1
Đ I CƯƠNG V CH N ĐOÁN B NH
Tóm t t n i dung: nêu rõ m t s khái ni m v ch ...
6
1.1.2. Phân lo i ch n đoán
a. Phân lo i theo phương pháp ch n đoán
Theo phương pháp ngư i ta chia ch n đoán ra thành:
- ...
7
- Ch n đoán nghi v n: Đây là bi n pháp thư ng g p trong lâm sàng thú y, khi th y
m t ca b nh không có tri u ch ng đ c tr...
8
- Tri u ch ng ch y u và tri u ch ng
th y u:
Khi con v t b b nh nào đó có th có
nhi u tri u ch ng. Trong đó, m t s tri u
...
9
Ví d : H i ch ng hoàng đ n, h i ch ng tiêu ch y, h i ch ng đau b ng ng a, h i
ch ng ure huy t,…
1.3. KHÁI NI M V TIÊN LƯ...
10
Đ i v i chó: Đ ti p c n, ngư i khám nên bi t tên con v t và dùng th c ăn.
Đ i v i l n: nên dùng th c ăn đ ti p c n.
1.4...
11
Hình 1.4. C t hình s 8 s ng trâu
vào c t ho c g c cây
Hình 1.5. Gi trâu bò đ c
trong giá b n tr đ thi n
Ph n đ u và ph ...
12
- Khi con v t n m xu ng ph i có ngư i đè ch t đ u và ghìm s ng con v t xu ng sát
đ t. L y dây th ng khác bu c hai chân ...
13
Hình 1.9B. Phương pháp c đ nh l n l n Hình 1.10. Phương pháp c đ nh l n
con (túm chân l n k p gi a hai đùi)
* C đ nh ch...
14
- Đ i v i gà con: Đ t gà con trong lòng bàn tay trái, dùng ngón tr và ngón cái c
đ nh c gà đ đ u gà hư ng lên trên cho ...
15
tương ng c a con v t: hai bên mông, hai bên thành b ng, hai bên ng c, hai bên chân,...
và có s so sánh gi a cơ quan t c...
16
c. Phương pháp gõ
Gõ là phương pháp khám b nh cơ b n, mà cơ s c a nó là âm hư ng, âm thanh do
các v t th ch n đ ng t o ...
17
- Âm trong: âm này vang m nh, âm hư ng kéo dài
Ví d : khi gia súc kh e m nh n u ta gõ vùng ph i và vùng manh tràng thí ...
18
- Khi nghe ph i có s so sánh đ i chi u gi a hai bên ng c, n u mu n nghe rõ thì
cho gia súc v n đ ng trong vài phút.
1.5...
19
c. Siêu âm
* Nguyên lý
J. Curie (1880) và Lippman
(1981) đã tìm ra sóng siêu âm trên
cơ s hi u ng áp đi n. Trên cơ s
ti...
20
Soi d dày - tá tràng là phương pháp thăm dò bên trong ng tiêu hoá t th c qu n
đ n tá tràng nh máy n i soi d dày tá tràn...
21
Chương 2
TRÌNH T KHÁM B NH
Tóm t t n i dung:
- Trình t khi khám m t v t nuôi m c b nh, tác d ng c a b nh án và b nh l c...
22
* Tình tr ng hi n t i c a v t nuôi: con v t còn ăn hay b ăn? có đ ng, đi l i đư c
hay n m l ,…
Qua các thông tin trên c...
23
Qua đó ta có th lo i b kh năng x y ra c a các b nh đã đư c phòng b ng vacxin
cũng như không l p l i phác đ đi u tr c a ...
24
- Da có ch nào b sưng không?
- Màu s c c a da có thay đ i gì
không?
- Da có đi m, đám t huy t hay
xu t huy t không?
- C...
25
- S lư ng nư c ti u nhi u hay ít?
- Trong nư c ti u có l n máu, m không?
- Màu s c c a nư c ti u có thay đ i không? (v ...
26
Khi khám h ch dư i hàm, ngư i khám đ ng bên trái ho c bên ph i gia súc tùy theo
c n khám h ch nào, m t tay c m dây cươn...
27
2.3.3. Khám ph n chân
- Kh p: có b viêm không?
- G m bàn chân có d v t không?
- Vành móng, k móng: có m n nư c? có t n ...
28
Trư c khi dùng nhi t k
ngư i ta thư ng v y m nh cho
c t th y ngân t t đ n v ch cu i
cùng. Đo thân nhi t tr c
tràng, con...
29
2.4.2. R i lo n thân nhi t
Khi cơ th trong tr ng thái b nh lý, thân nhi t s b thay đ i. Trên lâm sàng
thư ng th y có ha...
30
- H tim m ch: Tim đ p nhanh, m ch n y, s t cao hơn 10
C thì t n s m ch tăng t
8 - 10 l n. Khi h s t m ch gi m, h s m ch...
31
Chương 3
KHÁM CÁC KHÍ QUAN TRONG CƠ TH
Tóm t t n i dung:
- Trình t khi khám các khí quan trong cơ th c a m t v t nuôi m...
32
Hưng ph n b t ngu n t n t Keith - Flack, truy n đ n tâm nhĩ, theo cơ tâm nhĩ đ n
n t Aschoff - Tawara. Tâm nhĩ bóp. Sau...
33
Các ch t t trong th n, đ c bi t là Renin tác d ng bi n Hypertensinogen thành
Hypertensin ho t tính, làm co m ch qu n, g...
34
Tim đ p đ ng y u: l c đ p y u, di n tích đ p đ ng h p. Trư ng h p này thư ng do
thành ng c thu thũng, l ng ng c tích nư...
35
- Vùng âm đ c di chuy n (Gi ng ph n “S n n vùng tim”).
- Âm bùng hơi: do bao tim viêm, vi khu n lên men sinh hơi tích t...
36
Ti ng tim th hai tăng: do huy t áp trong đ ng m ch ch tăng và huy t áp trong
đ ng m ch ph i tăng. Huy t áp đ ng m ch ch...
37
* T p âm trong tim g m có t p âm do b nh v th c th và t p âm do cơ năng r i lo n.
T p âm do b nh bi n th c th do: các v...
38
- Ti ng c bao tim - màng ph i. màng ph i viêm, fibrin đ ng l i trên b m t bao tim
và màng ph i, lúc tim co bóp c sát gâ...
39
T n s hô h p thay đ i theo con đ c hay con cái, gi ng gia súc, tu i, tr ng thái dinh
dư ng, th i ti t, khí h u,...
T n ...
40
c. Th khó
Th khó là tr ng thái r i lo n hô h p ph c t p mà bi u hi n là thay đ i l c th , t n
s hô h p, nh p th , th sâ...
41
- Nư c mũi đ c như m , có l n nhi u m nh t ch c th i r a do viêm t ch c hóa
m , viêm ph i ho i thư,…
Màu c a nư c mũi: ...
42
d. Ki m tra ho
Ho là m t ph n x nh m t ng ra ngoài nh ng v t l như ch t ti t, b i b n, vi
khu n,... gây kích thích niêm...
43
theo trình t t trư c ra sau, t trên xu ng dư i; m i đi m gõ hai cái, đi m này cách
đi m kia 3 - 4cm. Gõ c hai bên (ph i...
44
Chú ý: nh ng gia súc nh , vùng cơ khu u và cơ lưng dày, vùng ph i h p.
* Di n tích vùng ph i thay đ i: Vùng ph i m r ng...
45
Âm bùng hơi: do t ch c ph i đàn tính kém, trong ph qu n, ph nang ch a nhi u
khí, b t khí. Âm bùng hơi là tri u ch ng b ...
46
+ Ho t đ ng co giãn c a ph nang.
+ Khí t ph qu n vào ph nang, xoáy
+ Ho t đ ng c a các cơ hô h p gây ra ti ng
+ Âm ph q...
47
càng rõ. Gõ ph i không có âm gõ b nh. Còn âm ph qu n b nh nghe thô, không lan đ u,
nghe rõ c khi hít vào, th ra; gõ ph ...
48
- Ti ng th i vò:
Ph i có m , ho i t , lao s t o thành nh ng hang thông v i ph qu n. Khi th
khí qua l i gi a các hang và...
49
c. Ki m nghi m d ch th m xu t (d ch viêm) và d ch th m l u (d ch phù)
* Ph n ng Mopit (Mopitz):
Dùng 2 - 3ml d ch ki m ...
50
b. U ng
- U ng ít: do t c ru t, th y thũng, tê li t th n kinh m t,…
- U ng nhi u: do s t, a ch y, nôn m a, ra nhi u m h...
51
- hơi tăng: do ăn nhi u th c ăn d lên men, chư ng hơi d c giai đo n đ u.
- hơi gi m: do d c li t, t c rãnh th c qu n, s...
52
Ch y rãi: do tr ng i nu t, viêm
tuy n nư c b t, ngo i v t c m vào hàm
răng, viêm h ng, s t, l m m long móng,
viêm tuy n...
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
 benh noi khoa thu y
Próxima SlideShare
Cargando en…5
×

benh noi khoa thu y

animal

Audiolibros relacionados

Gratis con una prueba de 30 días de Scribd

Ver todo
  • Sé el primero en comentar

benh noi khoa thu y

  1. 1. 1 B GIÁO D C VÀ ĐÀO T O TRƯ NG Đ I H C NÔNG NGHI P HÀ N I PGS.TS. PH M NG C TH CH (ch biên) TS. CHU Đ C TH NG gi¸o tr×nh ChÈn ®o¸n vµ néi khoa thó y NHÀ XU T B N NÔNG NGHI P HÀ N I - 2009
  2. 2. 2
  3. 3. 3 L I NÓI Đ U Quán tri t ch trương, ngh quy t c a Đ ng và Nhà nư c, nh n th c đúng đ n v t m quan tr ng c a chương trình, giáo trình đ i v i vi c nâng cao ch t lư ng đào t o: “Phát tri n giáo d c và đào t o là m t trong nh ng đ ng l c quan tr ng thúc đ y s nghi p công nghi p hoá, hi n đ i hoá là đi u ki n đ phát tri n ngu n l c con ngư i - y u t cơ b n đ phát tri n xã h i, tăng trư ng kinh t nhanh và b n v ng”, trên cơ s chương trình khung c a B Giáo d c và đào t o ban hành và nh ng kinh nghi m rút ra t th c t đào t o, B Giáo d c và đào t o đã ch đ o các trư ng đ i h c t ch c biên so n chương trình, giáo trình m t cách khoa h c, h th ng và c p nh p nh ng ki n th c th c ti n phù h p v i đ i tư ng sinh viên các trư ng đ i h c. Môn Ch n đoán b nh và B nh n i khoa Thú y trong chương trình đào t o k sư Chăn nuôi - Thú y đư c đ t vào sau các môn khoa h c cơ b n - giai đo n đào t o chuyên ngành, nh m ph c v đông đ o sinh viên các trư ng đ i h c, cao đ ng, trung h c chuyên nghi p chuyên ngành Chăn nuôi - Thú y nh ng k năng v cơ s ngh nghi p: như cách ti p c n và c đ nh gia súc đ khám b nh, nh ng phương pháp ch n đoán và các bi n pháp phòng tr b nh cho gia súc. Giáo trình g m 2 ph n: Ph n th nh t. Ch n đoán b nh thú y: trang b cho sinh viên thành th o các phương pháp ch n đoán lâm sàng và các xét nghi m đơn gi n; đ ng th i gi i thi u các k thu t ch n đoán m i như: phương pháp X - quang, n i soi, siêu âm, sinh thi t,... Ph n th hai. B nh n i khoa thú y: cung c p đ y đ toàn di n cho sinh viên nh ng ki n th c cơ b n nh t, c n thi t nh t trong công tác đi u tr , m i sinh viên c n v n d ng nh ng ki n th c đó m t cách khéo léo, h p lý, phù h p v i hoàn c nh c th , con b nh c th đ đ t đư c hi u qu đi u tr t t nh t, an toàn nh t. Tham gia biên so n g m có:
  4. 4. 4 Ph n th nh t: Ch n đoán b nh Thú y Chương 1, 2: PGS.TS. Ph m Ng c Th ch Chương 3: TS. Chu Đ c Th ng, PGS.TS. Ph m Ng c Th ch Ph n th hai: B nh n i khoa Thú y Chương 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10: PGS.TS. Ph m Ng c Th ch Do th i gian có h n nên cu n giáo trình không th tránh kh i nh ng thi u sót, chúng tôi mong nh n đư c s góp ý c a đ ng nghi p và b n đ c đ l n xu t b n sau đư c t t hơn. Xin chân thành cám ơn. PGS.TS. Ph m Ng c Th ch
  5. 5. 5 Ph n th nh t CH N ĐOÁN LÂM SÀNG THÚ Y Chương 1 Đ I CƯƠNG V CH N ĐOÁN B NH Tóm t t n i dung: nêu rõ m t s khái ni m v ch n đoán, các phương pháp ch n đoán b nh trong thú y. M c tiêu: giúp cho sinh viên chuyên ngành Chăn nuôi - Thú y có nh ng ki n th c cơ b n trong khám b nh cũng như các thu t ng chuyên ngành thư ng dùng. 1.1. KHÁI NI M V CH N ĐOÁN VÀ PHÂN LO I CH N ĐOÁN 1.1.1. Khái ni m ch n đoán Ch n đoán là phán đoán qua vi c phát hi n, ki m tra, phân tích, t ng h p các tri u ch ng đ đưa ra k t lu n ch n đoán v b nh gì và m c đ m c b nh. M t ch n đoán đ y đ và chính xác c n ph i làm rõ đư c các n i dung sau: - V trí b nh trong cơ th - Tính ch t c a b nh - Hình th c và m c đ c a nh ng r i lo n trong cơ th b nh - Nguyên nhân gây b nh Tuy nhiên, m t quá trình b nh di n ra trong cơ th thư ng ph c t p, ch n đoán dù có t m đ n đâu cũng khó phát hi n h t nh ng thay đ i c a các quá trình đó và tr l i đư c đ y đ các n i dung trên. Ch n đoán lâm sàng càng c n th n, t m d a trên nhi u m t thì càng chính xác. Chú ý: - K t lu n ch n đoán có th thay đ i theo quá trình b nh. - Gia súc có nhi u lo i, đ c đi m sinh lý và các bi u hi n b nh lý chúng cũng r t khác nhau. Ph i c g ng hi u rõ và n m đư c các đ c đi m sinh lý, các bi u hi n b nh lý c a t ng lo i gia súc, v n d ng thành th o các phương pháp ch n đoán thích h p đ rút ra m t k t lu n chính xác cho ch n đoán.
  6. 6. 6 1.1.2. Phân lo i ch n đoán a. Phân lo i theo phương pháp ch n đoán Theo phương pháp ngư i ta chia ch n đoán ra thành: - Ch n đoán tr c ti p: Đây là phương pháp ch n đoán d a vào các tri u ch ng ch y u. Bi n pháp này ch th c hi n hi u qu khi con v t b nh bi u hi n các tri u ch ng đ c trưng, đi n hình. Ví d : Căn c vào các tri u ch ng c a trâu bò như lõm hông bên trái căng ph ng, gõ vào th y âm tr ng, con v t đau b ng, b n ch n khó ch u,…đ k t lu n con v t b chư ng hơi d c . - Ch n đoán phân bi t: Đây là bi n pháp t ng h p t t c các tri u ch ng mà con v t b nh bi u hi n, sau đó phân tích, so sánh, liên h v i các b nh liên quan, dùng phương pháp lo i tr d n nh ng b nh có nh ng đi m không phù h p, cu i cùng còn l i m t b nh có nhi u kh năng mà b nh súc c n ch n đoán m c ph i. - Ch n đoán theo dõi: Trong m t s trư ng h p con v t b nh không bi u hi n các tri u ch ng đi n hình, do v y ta không th đưa ra đư c k t lu n ch n đoán sau khi khám mà ph i ti p t c theo dõi đ phát hi n thêm nh ng tri u ch ng m i; thu th p thêm cơ s , căn c đ k t lu n ch n đoán. - Ch n đoán d a vào k t qu đi u tr : Nhi u trư ng h p con v t có tri u ch ng lâm sàng, mà tri u ch ng này l i có hai hay nhi u b nh khác nhau, khi khám ta r t khó k t lu n là b nh nào. Khi đó ta dùng phác đ đi u tr m t trong các b nh đó và căn c vào k t qu đi u tr đ đưa ra k t lu n ch n đoán. b. Phân lo i theo th i gian ch n đoán Theo th i gian ch n đoán đư c chia làm các lo i sau: - Ch n đoán s m: là đưa ra đư c các k t lu n ch n đoán ngay th i kì đ u c a b nh. Ch n đoán s m mang l i hi u qu cao trong phòng và tr b nh. - Ch n đoán mu n: là các k t lu n ch n đoán đư c đưa ra vào th i kì cu i b nh, th m chí khi gia súc ch t m khám m i ch n đoán đư c b nh. c. Phân lo i theo m c đ chính xác Theo m c đ chính xác, ch n đoán đư c phân ra làm các lo i sau: - Ch n đoán sơ b : là vi c đưa ra các k t lu n ch n đoán ngay sau khi khám b nh đ làm cơ s cho đi u tr . Ch n đoán sơ b đưa ra các k t lu n chưa đư c chính xác, do v y c n ti p t c theo dõi con v t b nh đ đưa ra các k t lu n ch n đoán chính xác hơn. - Ch n đoán cu i cùng: là vi c đưa ra các k t lu n ch n đoán sau khi đã khám kĩ và căn c vào tri u ch ng đ c trưng, sau m t th i gian theo dõi c n thi t, căn c vào k t qu đi u tr .
  7. 7. 7 - Ch n đoán nghi v n: Đây là bi n pháp thư ng g p trong lâm sàng thú y, khi th y m t ca b nh không có tri u ch ng đ c trưng, đi n hình, khi đó thư ng đưa ra các k t lu n nghi v n v b nh đ làm cơ s cho đi u tr . K t lu n nghi v n c n đư c ki m nghi m thông qua vi c theo dõi b nh súc và k t qu đi u tr . 1.2. KHÁI NI M V TRI U CH NG VÀ PHÂN LO I TRI U CH NG 1.2.1. Khái ni m tri u ch ng Tri u ch ng là nh ng r i lo n b nh lý do nguyên nhân b nh gây ra như nh ng bi u hi n khác thư ng v cơ năng (tăng nh p tim, tăng huy t áp,…) và nh ng bi u hi n b nh lý ( viêm, v t loét,…). Tri u ch ng xu t hi n khi nguyên nhân gây b nh đ s c làm r i lo n s ho t đ ng bình thư ng c a cơ th . Nhi m v r t quan tr ng c a ch n đoán là phát hi n tri u ch ng c a b nh. Khi con v t m c b nh có th bi u hi n r t nhi u các tri u ch ng khác nhau, m i tri u ch ng có m t giá tr ch n đoán nh t đ nh. 1.2.2. Phân lo i tri u ch ng a. Phân lo i theo ph m vi bi u hi n - Tri u ch ng c c b : là nh ng r i lo n b nh lý xu t hi n m t b ph n hay m t khí quan nào đó c a con v t b nh. Ví d : Khi con v t b đau m t: m t có bi u hi n sưng đ , ch y nư c m t, n u n ng ch y m , m t sưng húp, con v t không nhìn th y đư c (hình 1.1). - Tri u ch ng toàn thân: là nh ng r i lo n b nh lý xu t hi n do các ph n ng trên toàn b cơ th đ i v i m t nguyên nhân gây b nh. Ví d : Con v t có bi u hi n m t m i, rũ, b ăn, s t, r i lo n tu n hoàn. Như v y, tri u ch ng toàn thân nói lên tình tr ng cơ th . b. Phân lo i theo giá tr ch n đoán - Tri u ch ng đ c thù: là tri u ch ng đ c trưng ch có m t b nh nào đó, khi g p tri u ch ng y thì ch n đoán ngay đư c b nh đó. Tri u ch ng đ c thù ch có m t s b nh, không ph i b nh nào cũng có tri u ch ng này. Ví d : Các d u đ có hình: vuông, tròn, đa giác,… trên da c a l n trong b nh Đóng d u l n là tri u ch ng đ c thù (hình 1.2) Hình 1.1. Ng a đau m t
  8. 8. 8 - Tri u ch ng ch y u và tri u ch ng th y u: Khi con v t b b nh nào đó có th có nhi u tri u ch ng. Trong đó, m t s tri u ch ng thư ng g p ho c đ c trưng trong b nh đó, nh ng tri u ch ng này g i là tri u ch ng ch y u (có nhi u ý nghĩa trong ch n đoán b nh). M t s tri u ch ng khác ít g p ho c không đ c trưng g i là tri u ch ng th y u (ít có ý nghĩa ch n đoán). Ví d : Khi con v t b b nh đư ng hô h p thư ng có các tri u ch ng ch y u là ho, khó th ,... có th có các tri u ch ng th y u: r i lo n tiêu hóa, m t m i, b ăn,… - Tri u ch ng đi n hình và tri u ch ng không đi n hình: Tri u ch ng đi n hình là nh ng tri u ch ng ph n ánh quá trình phát tri n đi n hình c a b nh. Qua tri u ch ng đi n hình ngư i ta xác đ nh đư c giai đo n ti n tri n c a b nh. Ví d : Quá trình phát tri n c a b nh thùy ph viêm thư ng có ba giai đo n (xung huy t gan hóa, tiêu tan), tương ng v i ba giai đo n này khi ta khám b ng cách gõ vào vùng ph i c a con v t phát ra các âm như sau: âm bùng hơi, âm đ c. Nhi u b nh có nh ng tri u ch ng không hoàn toàn theo quy lu t phát tri n thư ng th y c a b nh, nh ng tri u ch ng như v y g i là tri u ch ng không đi n hình. - Tri u ch ng c đ nh và tri u ch ng ng u nhiên: Tri u ch ng c đ nh là tri u tr ng thư ng có trong m t s b nh. Tri u ch ng ng u nhiên là tri u ch ng có lúc xu t hi n, có lúc không trong m t b nh nào đó. Ví d : Âm ran trong m t s b nh như: viêm ph qu n ph i, thùy ph viêm, viêm ph i ho i thư và hóa m ,... là tri u ch ng c đ nh. Trong b nh viêm d dày cata m n tính con v t đôi khi có tri u ch ng th n kinh (run r y ho c co gi t), đó là tri u ch ng ng u nhiên. - Tri u ch ng trư ng di n và tri u ch ng nh t th i: Tri u ch ng trư ng di n là tri u ch ng xu t hi n trong su t quá trình b nh. Tri u tr ng nh t th i ch xu t hi n trong m t giai đo n ti n tri n c a b nh. Ví d : Trong b nh viêm ph qu n ph i, con v t ho su t quá trình b nh, lúc đ u là ho khan và ng n, con v t có c m giác đau. Sau đó ti ng ho ư t và kéo dài, con v t b t đau. Như v y, ho là tri u ch ng trư ng di n trong b nh này. Khi nghe vùng ph i, lúc đ u th y âm ran ư t sau th y âm vò tóc, như v y âm ran là tri u ch ng nh t th i. - H i ch ng: là tri u ch ng chung cho nhi u b nh, thư ng g m nhi u tri u ch ng xu t hi n ch ng lên nhau. Hình 1.2. D u son trên da l n b nh b nh
  9. 9. 9 Ví d : H i ch ng hoàng đ n, h i ch ng tiêu ch y, h i ch ng đau b ng ng a, h i ch ng ure huy t,… 1.3. KHÁI NI M V TIÊN LƯ NG VÀ PHÂN LO I TIÊN LƯ NG 1.3.1. Khái ni m tiên lư ng Tiên lư ng là vi c ngư i khám đưa ra các d ki n v th i gian kéo dài c a b nh, các b nh k phát có th x y ra, kh năng cu i cùng c a b nh,... sau khi đã khám b nh kĩ lư ng và n m ch c tình hình b nh. Ch n đoán b nh là k t lu n c a hi n t i, còn tiên lư ng là đưa ra các d ki n trong tương lai. Tiên lư ng là m t công vi c ph c t p, đòi h i ph i có s suy xét nhi u m t. Tiên lư ng không ch đánh giá v t b nh s ng hay ch t, kh i hay không kh i mà còn ph i tính đ n t n kém bao nhiêu, có kinh t hay không,... Do v y, tiên lư ng r t có ý nghĩa trong đi u tr lâm sàng thú y. Đ đánh giá tiên lư ng đư c t t, ngư i bác sĩ thú y ph i v ng v chuyên môn, giàu kinh nghi m công tác và am hi u v ki n th c kinh t , xã h i. 1.3.2. Phân lo i tiên lư ng Tiên lư ng t t: B nh súc có kh năng kh i b nh, khôi ph c đư c s c kh e, khôi ph c đư c kh năng s n xu t và v n gi đư c giá tr kinh t . Tiên lư ng không t t: B nh súc ch t ho c không có kh năng kh i b nh hoàn toàn, m t kh năng s n xu t ho c m t năng l c làm vi c. N u đi u tr kh i cũng m t nhi u th i gian và tiêu t n nhi u ti n c a. Tiên lư ng nghi ng : là trư ng h p b nh súc có bi u hi n b nh ph c t p, tri u ch ng không đi n hình, không đ cơ s đ đưa ra đánh giá tiên lư ng v b nh. Tuy nhiên, m t s trư ng h p c n có k t lu n tiên lư ng đ có bi n pháp x lí ti p, nhưng k t lu n đó không ch n ch n, đó là tiên lư ng nghi ng . 1.4. PHƯƠNG PHÁP G N VÀ C Đ NH GIA SÚC 1.4.1. Phương pháp g n gia súc Đ đ m b o an toàn cho ngư i và gia súc, khi khám b nh và tr b nh cho gia súc ph i bi t cách g n gia súc. Trư c khi ti p xúc v i gia súc c n ph i h i kĩ ch gia súc đ bi t đư c tính tình c a con v t như con v t có hay c n, hay đá không?,... Ngư i khám khi g n gia súc ph i có thái đ i ôn hòa, bình tĩnh, đ ng tác nh nhàng, d t khoát, không nên có nh ng đ ng tác thô b o làm cho gia súc s s t, ph n ng m nh. Đ i v i trâu bò và ng a: Đ ti p c n, ngư i khám nên đ ng trư c gia súc, cách kho ng 1m, r i t t ti n l i g n, m t tay c m dây cương (ng a) ho c dây mũi (trâu bò), tay kia xoa ho c v nh nhàng vào con v t đ làm quen.
  10. 10. 10 Đ i v i chó: Đ ti p c n, ngư i khám nên bi t tên con v t và dùng th c ăn. Đ i v i l n: nên dùng th c ăn đ ti p c n. 1.4.2. Phương pháp c đ nh gia súc a. Ý nghĩa c a vi c c đ nh gia súc Đ ti n hành t t các thao tác: tiêm, l y máu, băng bó v t thương, làm các ph u thu t ngo i khoa như m d c , thi n trâu bò đ c,... ho c cho chúng u ng thu c, ngư i cán b thú y thư ng ph i b t gi và c đ nh chúng (trâu, bò, l n,…). Hi u qu c a các công vi c trên ph thu c r t l n vào khâu c đ nh gia súc. b. Các khâu chu n b đ c đ nh gia súc Ki m tra k các d ng c dùng đ c đ nh như dây th ng, gióng gia súc,... xem có đ và ch c ch n không? Ph i bi t sơ qua v tính tình con v t trư c khi ti p xúc. Ph i làm quen gia súc, thao tác nhanh nh n, d t khoát, tránh nh ng đ ng tác quá thô b o làm cho gia súc s hãi ho c ph n ng m nh d n đ n khó khăn cho vi c c đ nh chúng. c. M t s phương pháp c đ nh gia súc * Đ i v i trâu bò - Phương pháp k p c : Ch n 2 đo n tre ho c 2 đo n cây ch c ch n, chôn xu ng đ t chéo nhau. Phía trên bu c l i t o ra m t khe v a đ cho trâu, bò chui qua (cũng có th l i d ng nh ng cây có 2 ch phù h p đ c đ nh). Khi c đ nh trâu, bò thít ch t 2 dây 2 nút A, B. Có m t ngư i gi th ng mũi (hình 1.3). - Phương pháp c t c đ nh và bu c s ng hình s 8 Ch n m t g c cây t nhiên ho c chôn m t c t g ch c ch n. Ghì trán trâu, bò vào sát c t và bu c s ng vào c t theo hình s 8, thít ch t s ng vào c t. C n có m t ngư i gi mũi trâu và đ u dây th ng s 8 đ trâu đ ng yên khi tiêm ho c th c hi n các th thu t khác (hình 1.4) - Phương pháp c đ nh đ ng (C đ nh trâu bò trong giá 4 tr ) Hình 1.3. K p c và 2 nút dây th t
  11. 11. 11 Hình 1.4. C t hình s 8 s ng trâu vào c t ho c g c cây Hình 1.5. Gi trâu bò đ c trong giá b n tr đ thi n Ph n đ u và ph n c đư c k p và bu c ch t (hình 1.5) đ gia súc ch đ ng t i ch , không ti n lên, cũng không lùi l i đư c. Hai chân sau dùng th ng bu c theo hình s 8. Ph n ng c và b ng dùng dây th ng ch c bu c đ vào gióng. Không cho gia súc n m xu ng đ d dàng th c hi n ph u thu t ho c khám b nh. - Phương pháp v t trâu bò Trong m t s ph u thu t ngo i khoa b t bu c ph i v t ngã trâu, bò đ c đ nh chúng. Có nhi u phương pháp v t trâu bò nhưng thư ng dùng phương pháp sau: Chu n b bu c: L y m t dây th ng th t ch c ch n dài 5 - 6m. M t đ u th ng bu c c đ nh vào hai s ng gia súc, ph n còn l i cu n l n lư t làm 2 vòng (hình dư i). M t vòng sau nách và m t vòng trư c đùi gia súc. Đo n còn l i kéo th ng d c theo thân gia súc. V t gia súc: Ti n hành theo trình t sau: M t ngư i kho m nh gi 2 s ng đ b đ u con v t ngư c theo chi u đ nh cho con v t ngã. Hai ho c ba ngư i kéo đo n dây th ng còn l i theo chi u d c thân gia súc (hình 1.6). Chú ý: - Ph i có s th ng nh t gi a ngư i b đ u gia súc và nh ng ngư i kéo th ng phía sau. Trư c khi v t ph i ki m tra m t đ t không g gh , không có g ch đá và không nên cho gia súc này ăn quá no. Hình 1.6. Phương pháp v t bò đ c đ nh
  12. 12. 12 - Khi con v t n m xu ng ph i có ngư i đè ch t đ u và ghìm s ng con v t xu ng sát đ t. L y dây th ng khác bu c hai chân sau và hai chân trư c c a trâu bò ch m l i v i nhau. Dây th ng ph i bu c sao cho khi không c n dùng n a, c i ra m t cách d dàng nhanh chóng. * Đ i v i bê nghé: Ngư i ta thư ng túm chân v t n m, đè c đ c đ nh chúng Hình 1.7. C đ nh nghé (túm chân v t n m) * Đ i v i dê c u: Đ c đ nh, ngư i ta thư ng đ ng d c theo chi u con v t, hai chân k p vào hai thành b ng, hai tay n m ch t s ng con v t. Hình 1.8. Phương pháp c đ nh dê Hình 1.9A. Phương pháp c đ nh l n * C đ nh l n: - Đ i v i l n l n: L n đư c c đ nh b ng cách l ng m t thòng l ng vào hàm trên, sau đó l ng ti p thòng l ng th 2 quanh mõm đ gi cho hàm c a nó đóng l i. - Đ i v i l n con: Ngư i ta thư ng dùng phương pháp túm chân l n k p gi a hai đùi đ c đ nh l n con (hình 1.10)
  13. 13. 13 Hình 1.9B. Phương pháp c đ nh l n l n Hình 1.10. Phương pháp c đ nh l n con (túm chân l n k p gi a hai đùi) * C đ nh chó: Ngư i ta thư ng dùng phương pháp đeo r mõm ho c bu c mõm chó. - Phương pháp bu c mõm chó: Đ u tiên ph i đeo r mõm ho c b c m m chó, sau đó dùng dây v i cho vào m m, phía trong răng nanh, r i bu c hàm dư i l i, vòng dây bu c lên hàm trên, cu i cùng th t nút l i phía sau c (hình 1.11) - Phương pháp đeo r mõm chó: Hình 1.11A. Phương pháp bu c mõm chó Hình 1.11B. Phương pháp đeo r mõm chó * C đ nh gà - Đ i v i gà l n: Dùng bàn tay trái lu n xu ng dư i lư n r i nh c gà ra kh i chu ng. Ho c dùng tay ph i túm l y 2 chân gà nh c ra kh i l ng. Sau đó đ t gà xu ng, tay ph i c đ nh 2 chân gà. Tay trái nh nhàng m cánh gà ra đ ngư i th 2 làm các thao tác (tiêm, ch ng vacxin).
  14. 14. 14 - Đ i v i gà con: Đ t gà con trong lòng bàn tay trái, dùng ngón tr và ngón cái c đ nh c gà đ đ u gà hư ng lên trên cho ti n vi c nh thu c vào m t, mũi gà ho c cho gà u ng thu c. 1.5. CÁC PHƯƠNG PHÁP KHÁM B NH Đ khám b nh cho gia súc có r t nhi u các phương pháp khác nhau. Các phương pháp khám b nh cho gia súc đư c chia làm hai nhóm g m: các phương pháp khám cơ b n: nhìn, s , n n, gõ, nghe và các phương pháp khám b nh đ c bi t (xét nghi m, X - quang, siêu âm, n i soi,... ) Ph n l n tri u ch ng đư c phát hi n nh các phương pháp khám cơ b n. Tuy nhiên khi m c b nh con v t còn có nh ng bi u hi n phi lâm sàng, nh ng bi u hi n này ch có th phát đư c nh các phương pháp khám đ c bi t như đã nêu trên. 1.5.1. Các phương pháp khám cơ b n a. Phương pháp quan sát (nhìn) Đây là phương pháp khám b nh đơn gi n nhưng chính xác, đư c s d ng r ng rãi trong lâm sàng thú y, là phương pháp đư c s d ng trư c tiên trong ch n đoán b nh gia súc. Qua phương pháp này ta có th bi t đư c tr ng thái gia súc, cách đi đ ng, màu s c và tình tr ng lông, da, niêm m c và các tri u ch ng khác c a con v t. Đ ng th i quan sát giúp ta đánh giá đư c ch t lư ng đàn gia súc, sàng l c đư c nh ng con có nghi v n m c b nh. Khi quan sát tùy theo m c đích và v trí nhìn mà ta đ ng xa hay đ ng g n gia súc. Nhìn chung ta nên quan sát t xa đ n g n, t t ng quát đ n t ng b ph n (hình 1.12). - Nhìn toàn thân: là quan sát tr ng thái, thái đ , c đ ng, tình hình dinh dư ng, dáng đi u,... c a gia súc. - Nhìn c c b : nhìn l n lư t t trư c ra sau, t trái qua ph i, l n lư t các cơ quan b ph n như đ u, c , l ng ng c, vùng b ng, b n chân,... đ phát hi n nh ng bi n đ i b t thư ng n u có như v t thương, v t loét, m n, n t, nư c m t, nư c mũi, d , lông r ng,… Nên quan sát nh ánh sáng ban ngày, n u bu i t i ho c thi u ánh sáng có th s d ng ánh sáng đi n ho c đèn chi u. C n quan sát đ i chi u, so sánh gi a hai b ph n Hình 1.12. Phương pháp quan sát
  15. 15. 15 tương ng c a con v t: hai bên mông, hai bên thành b ng, hai bên ng c, hai bên chân,... và có s so sánh gi a cơ quan t ch c đau v i cơ quan t ch c lành đ th y đư c nh ng bi n đ i b t thư ng. b. Phương pháp s n n S n n là phương pháp dùng c m giác c a ngón tay, bàn tay đ ki m tra ch khám, xác đ nh nhi t đ , đ m, tr ng thái,... và s m n c m c a t ch c cơ th gia súc. S n n cũng bi t đư c c m giác c a con v t khi đau. Qua s n n ngư i khám còn xác đ nh đư c tình tr ng m ch c a gia súc, s n n đ đo huy t áp, đ khám tr c tràng. Do v y, s n n là phương pháp thư ng dùng trong thú y (hình 1.13). S n n có hai cách sau: - S n n nông: là vi c s n n nh ng cơ quan b ph n nông đ bi t đư c ôn đ , đ m c a da, l c căng c a cơ, t n s hô h p, nh p tim,… - S n n sâu: dùng đ khám các khí quan, t ch c sâu trong cơ th gia súc (ví d : S n n d c trâu bò). Khi s n n ki m tra các khí quan, t ch c c a cơ th gia súc, nh c m giác tay ta có th nh n bi t các tr ng thái sau: - D ng r t c ng: Như s vào xương. - D ng c ng: Như s vào gan, th n. - D ng b t nhão: C m giác m m như b t, n tay r i b ra đ l i v t. D ng này thư ng do t ch c b th m ư t (ví d : b th y thũng). - D ng ba đ ng: Khi s th y c m giác lùng nhùng, di đ ng, n vào gi a thì lõm xu ng. D ng này là do t ch c m t đàn tính vì th m đ y nư c (Ví d : Các t ch c b mưng m ). - D ng khí thũng: S vào th y c m giác m m, ch a đ y khí. n m nh vào t ch c nghe th y ti ng kêu lép bép do khí l n sang ph n t ch c bên c nh. D ng này có th do t ch c tích khí ho c có túi không khí. S n n là phương pháp khám b nh đơn gi n, tuy nhiên đ s n n mang l i hi u qu cao đòi h i ngư i khám ph i n m v ng v v trí gi i ph u và có kinh nghi m trong ch n đoán b nh. Hình 1.13. Phương pháp s n n
  16. 16. 16 c. Phương pháp gõ Gõ là phương pháp khám b nh cơ b n, mà cơ s c a nó là âm hư ng, âm thanh do các v t th ch n đ ng t o ra. Các v t th khác nhau, trong các tr ng thái khác nhau khi gõ s cho các âm thanh khác nhau. Do v y, các khí quan t ch c khác nhau trong cơ th gia súc có c u t o và tính ch t khác nhau nên khi gõ s phát ra các âm thanh khác nhau. Trong tr ng thái b nh lí, các cơ quan t ch c cũng thay đ i v tính ch t, khi đó âm phát ra khi gõ s thay đ i. * K thu t gõ Tùy theo gia súc c n khám b nh l n hay nh mà ta có th áp d ng các phương pháp gõ sau: Gõ tr c ti p: dùng ngón tr và ngón gi a c a tay thu n gõ theo chi u th ng đ ng (vuông góc) v i b m t c a t ch c khí quan c n khám. V i cách gõ này, l c gõ không l n, âm phát ra nh , thư ng áp d ng v i gia súc nh . Gõ gián ti p: là các phương pháp gõ qua m t v t trung gian - Gõ qua ngón tay: dùng ngón gi a và ngón tr tay trái đ t sát lên b m t t ch c khí quan c n khám c a gia súc, ngón gi a và ngón tr c a tay ph i gõ lên vuông góc v i hai ngón tay trái. Phương pháp này thư ng áp d ng đ khám cho các loài gia súc nh ( dê, c u, chó, mèo,…) - Gõ b ng búa qua b n gõ: Búa gõ có kích thư c và tr ng lư ng khác nhau tùy theo vóc dáng c a gia súc. Đ i v i gia súc nh thư ng dùng lo i búa có tr ng lư ng nh t 60 - 75 gam, gia súc l n dùng lo i búa n ng hơn 120 - 160 gam (hình 1.14) B n gõ đư c làm cùng v t li u v i búa gõ, có th b ng g , s ng, nh a hay kim lo i. B n gõ có lo i hình vuông, hình tròn dài, hình ch nh t,... sao cho thu n ti n, d thao tác, áp sát đư c vào thân con v t. Cách gõ: Tay trái c m b n gõ (phi n gõ) đ t sát lên b m t khí quan t ch c c a gia súc c n khám. Tay ph i c m búa gõ, gõ d t khoát t ng ti ng m t. L c gõ m nh hay nh ph thu c vào t ch c c n gõ to hay bé, nông hay sâu. Khi gõ m nh, các ch n đ ng có th lan trên b m t cơ th t 4 - 6cm, sâu đ n 7cm, còn n u gõ nh các ch n đ ng lan 2 - 3cm và sâu 4cm. Khi gõ nên đ gia súc nơi yên tĩnh, không có t p âm đ tránh làm l n t p v i âm gõ. Do v y, nên đ gia súc trong phòng có di n tích phù h p và đóng kín c a. * Nh ng âm gõ Tùy theo đ c đi m và tính ch t c a các t ch c, khí quan mà có các âm gõ sau: Hình 1.14. Búa gõ và b n gõ
  17. 17. 17 - Âm trong: âm này vang m nh, âm hư ng kéo dài Ví d : khi gia súc kh e m nh n u ta gõ vùng ph i và vùng manh tràng thí âm phát ra s trong. - Âm đ c: âm này có ti ng vang y u và ng n Ví d : khi gõ vùng gan ho c vùng có b p cơ dày s phát ra âm đ c. Khi ph i b thùy ph viêm giai đo n gan hóa ta gõ cũng s nghe th y có âm đ c. - Âm đ c tương đ i: là âm phát ra khi ta gõ vùng rìa ph i, vùng quanh tim ho c vùng ph i b xung huy t (do t ch c ph i v a ch a nư c, v a ch a khí),… - Âm tr ng: là nh ng âm to nhưng không vang Ví d : âm phát ra khi ta gõ vào vùng d c ho c vùng manh tràng gia súc nhai l i kh e m nh. d. Phương pháp nghe Nghe là phương pháp dùng tr c ti p tai ho c qua d ng c chuyên d ng đ nghe nh ng âm phát ra t các khí quan b ph n c a c a cơ th gia súc như tim, ph i, d dày, ru t,…đ bi t đư c tr ng thái và s ho t đ ng c a các cơ quan, b ph n đó. * Các phương pháp nghe: có hai phương pháp nghe Nghe tr c ti p: là cách dùng tr c ti p tai, áp sát vào cơ th gia súc đ nghe, ngư i nghe có th dùng m t mi ng v i ho c mi ng khăn s ch ph lên vùng c n nghe trên cơ th gia súc đ gi v sinh. Khi nghe ph n ng c c a gia súc thì ngư i nghe quay m t v phía đ u gia súc, còn khi nghe ph n b ng c a gia súc thì ngư i nghe quay m t v phía sau c a con v t. Khi nghe tay bên trong c a ngư i nghe đ t lên s ng lưng c a con v t. Nghe gián ti p: Đây là phương pháp nghe qua ng nghe. Hi n nay ngư i ta thư ng dùng ng nghe hai loa có đ phóng đ i âm thanh l n, s d ng thu n l i và âm nghe đư c rõ, không l n t p âm (hình 1.15). * Đi u ki n nghe - Đ gia súc nơi yên tĩnh, tránh gió to, không làm gia súc rung da, gia súc ph i đ ng tư th tho i mái. - Nghe l n lư t t trên xu ng dư i, t trái qua ph i, m i v trí ph i nghe lâu đ xác đ nh rõ âm thanh nghe đư c. Hình 1.15. Nghe tim bò
  18. 18. 18 - Khi nghe ph i có s so sánh đ i chi u gi a hai bên ng c, n u mu n nghe rõ thì cho gia súc v n đ ng trong vài phút. 1.5.2. Các phương pháp khám đ c bi t Trong nhi u trư ng h p, các phương pháp khám cơ b n không th đưa ra nh ng k t lu n ch n đoán chính xác ho c c n ph i có thêm căn c đ k t lu n v b nh thì vi c s d ng các bi n pháp khám đ c bi t là c n thi t. Các phương pháp khám đ c bi t bao g m các phương pháp sau a. Xét nghi m Trong m t s b nh c th c n ph i ti n hành m t s xét nghi m c n lâm sàng (trong phòng thí nghi m) như các xét nghi m máu, phân, nư c ti u, s a,... b. X - quang Ch n đoán X - quang là nh ng phương pháp dùng tia Rơnghen đ khám xét các khí quan trong cơ th . Nh ng phương pháp đó d a vào: - Tính ch t đâm xuyên sâu c a tia Rơn-ghen. - S h p th tia Rơn-ghen khác nhau c a các ph n t trong cơ th . Do các mô h p th tia Rơn-ghen khác nhau nhi u hay ít nên nó t o ra nh ng hình X - quang đ m hay nh t. Vì tia Rơn-ghen không tác d ng trên võng m c m t nên đ th y các hình nh đó, ngư i ta ph i dùng các phương pháp đ c bi t sau: - Phương pháp ch p X - quang: dùng phim nh đ ch p (hình 1.16). - Phương pháp chi u X - quang hay chi u đi n: dùng màn chi u huỳnh quang ho c dùng tăng sáng truy n hình. Hi n nay, ngư i ta không dùng chi u X - quang dư i màn huỳnh quang mà ch chi u X - quang dư i tăng sáng truy n hình đ gi m li u nhi u x , b o v cho th y thu c và cơ th b nh, đ ng th i cho ch t lư ng hình nh t t hơn. Khi c n th y rõ chi ti t c u t o c a m t b ph n c th c a cơ th như: xương, ph i,... ngư i ta s d ng phương pháp ch p X - quang. Tuy nhiên, khi mu n khám xét các b ph n theo đ m i hư ng và mu n th y s chuy n đ ng c a các cơ quan như: nhu đ ng c a d dày ru t,... ngư i ta dùng phương pháp chi u X - quang. Hai phương pháp trên không mâu thu n v i nhau mà đư c s d ng k t h p v i nhau nh m góp ph n nâng cao ch t lư ng và hi u qu c a công tác ch n đoán b nh. Hình 1.16. Ch p X - quang
  19. 19. 19 c. Siêu âm * Nguyên lý J. Curie (1880) và Lippman (1981) đã tìm ra sóng siêu âm trên cơ s hi u ng áp đi n. Trên cơ s tinh th áp đi n ép vào, giãn ra dư i nh hư ng c a dòng đi n xoay chi u t o ra năng lư ng âm h c, ngư i ta ch t o ra các đ u dò phát và thu sóng siêu âm. Các sóng âm đư c phát ra t đ u dò xuyên qua các t ch c cơ th , d i l i m t ph n năng lư ng n u g p các t ch c kháng âm c a t ch c khác nhau. Ph n sóng âm còn l i ti p t c truy n đi và d i l i t i khi không còn năng lư ng. Các sóng âm d i l i tr v đ u dò phát sóng đư c đưa vào b ph n ti p nh n khu ch đ i c a máy siêu âm đ xu t hi n trên màn hi n sóng. Tín hi u ghi nh n trên màn hi n sóng ph n ánh c u trúc c a t ch c khi sóng siêu âm truy n qua như kích thư c, đ dày, biên đ di đ ng, kho ng cách gi a các c u trúc,… Siêu âm là nh ng sóng âm có t n s cao hơn 20.000 Hz, có đ c tính: - S phát x c a siêu âm - Tính d n truy n c a siêu âm. - S ph n h i c a siêu âm khi truy n qua môi trư ng khác nhau c a các cơ quan. - S suy gi m c a siêu âm * Tính ưu vi t c a siêu âm - Phương pháp thăm dò không ch y máu - Không đ c h i cho cơ th nên thăm dò đư c nhi u l n đ theo dõi di n bi n b nh. - S d ng d dàng và có k t qu nhanh chóng. d. N i soi Đ ch n đoán b nh nh t là b nh đư ng tiêu hoá, hi n nay trong y h c dùng các phương pháp n i soi: soi d dày - tá tràng, soi đ i tràng, soi h u môn - tr c tràng, soi b ng (hình 1.18) Hình 1.17. Siêu âm ch n đoán b nh Hình 1.18. Phương pháp n i soi khí qu n gia súc
  20. 20. 20 Soi d dày - tá tràng là phương pháp thăm dò bên trong ng tiêu hoá t th c qu n đ n tá tràng nh máy n i soi d dày tá tràng ng m m. Soi đ i tràng, h u môn - tr c tràng là phương pháp ch n đoán có s d ng ng soi m m đưa t h u môn đi ngư c lên manh tràng đ quan sát t n thương c a t h u môn lên đ i tràng. Soi b ng là phương pháp thăm dò tr c ti p v hình thái m t s cơ quan trong b ng, đánh giá tình tr ng b t thư ng và m i liên quan gi a các cơ quan đó. Qua soi b ng có th sinh thi t đ ch n đoán b nh. Phương pháp này đòi h i s vô trùng tuy t đ i, tuân theo nh ng ch đ nh và ch ng ch đ nh đ h n ch nh ng tai bi n có th x y ra, nguy hi m đ n con b nh (Ví d : nhi m trùng, ch y máu,…). Ngày nay, ngư i ta áp d ng n i soi đi u tr đ thay th m t s ph u thu t thư ng qui ngày càng đư c áp d ng r ng rãi các cơ s n i khoa, ngo i khoa, s n khoa. Ph u th t qua n i soi có nhi u ưu đi m: th i gian ng n hơn, chăm sóc sau ph u thu t đơn gi n hơn, có l i cho s c kho con b nh.
  21. 21. 21 Chương 2 TRÌNH T KHÁM B NH Tóm t t n i dung: - Trình t khi khám m t v t nuôi m c b nh, tác d ng c a b nh án và b nh l ch v m t nghiên c u khoa h c và hành chính pháp lý, cách h i b nh đ i v i ch v t nuôi - Cách ti n trình khám t ng th m t con b nh như ki m tra niêm m c, khám lông và da, khám thân nhi t,… M c tiêu: - Cung c p cho sinh viên nh ng ki n th c v cách l p h sơ b nh, cách ghi chép t ng ph n trong h sơ b nh đ m b o tính khoa h c và trung th c - Giúp cho sinh viên có nh ng k năng khám tương ng v i m i m t cơ quan nh t đ nh và có nh ng ki n th c t ng th vè cách khám, đánh giá m t cơ quan m c b nh theo s bi u hi n khác nhau c a các tri u ch ng. 2.1. H I B NH (h i ch nhà v con v t m) Vi c h i ch nhà s giúp ta có nh ng thông tin quan tr ng ban đ u v bi u hi n b nh trên con v t m, v phương th c chăn nuôi và các lý do khác làm cho con v t m. 2.1.1. H i thông tin v con v t * Ngu n g c v t nuôi: loài, gi ng, xu t x ? (gi ng mua t đâu v hay t gia đình s n xu t đư c?). R t nhi u b nh có liên quan đ n các thông tin này. Ví d : gà ta thư ng ít m c b nh so v i gà công nghi p. Còn v xu t x : n u gi ng mua nơi khác v thì có th mang b nh theo ho c b m c b nh trong quá trình v n chuy n,... * Tu i: v t nuôi còn non, trư ng thành, hay đã già? B i vì có r t nhi u b nh ch x y ra m t đ tu i nào đó. Ví d : b nh l n con a phân tr ng, b nh giun đũa bê nghé. * Tính bi t: đ c hay cái? N u là gia súc cái: th i gian ph i gi ng, ch a, đ , s y thai ho c các v n đ khác như th nào? Nhi u b nh có liên quan đ n tính bi t c a v t nuôi. Ví d : b nh x y thai, viêm vú ch có gia súc cái.
  22. 22. 22 * Tình tr ng hi n t i c a v t nuôi: con v t còn ăn hay b ăn? có đ ng, đi l i đư c hay n m l ,… Qua các thông tin trên có th bi t đư c b nh n ng hay nh và có hư ng can thi p k p th i. 2.1.2. H i bi u hi n c a b nh - B nh x y ra t khi nào? - Ti n tri n c a b nh nhanh hay ch m? - Con v t m có bi u hi n gì khác thư ng k t khi b t đ u m cho đ n khi ki m tra? - Tri u ch ng con v t m? - Có bao nhiêu con ch t trong t ng đàn v t nuôi c a gia đình? - B nh đã t ng x y ra bao gi chưa? - Các lo i v t nuôi khác trong nhà có b b nh không? V t nuôi nhà hàng xóm có b b nh như th không? Qua đó ta có th bi t đư c m c đ n ng nh (ch t nhi u hay ít), b nh c p tính (ti n tri n nhanh) hay m n tính (ti n tri n ch m), m c đ lây lan nhanh hay ch m?. 2.1.3. H i thông tin v môi trư ng xung quanh - Th c ăn, nư c u ng: cho v t nuôi ăn th c ăn gì? Th c ăn có thay đ i gì không? Th c ăn có đ không? Cách cho ăn? Nư c u ng có đ s ch s không? - Phương th c chăn nuôi: nuôi nh t hay th rông? - Chu ng nuôi: có khô ráo không? có v sinh s ch s ? có thư ng xuyên t m ch i cho v t nuôi không? m t đ nuôi, nh t có quá đông không? - Có nh p đàn v t nuôi m i không? - Có mua th t ho c s n ph m chăn nuôi ch mang v nhà không? - Có khách đ n tham quan không? Qua các thông tin trên, ta có th đ nh hư ng đư c: li u có ph i là b nh do nguyên nhân chăm sóc, nuôi dư ng và s d ng, ho c có th do b nh lây lan t xung quanh qua ngư i ho c đ ng v t khác (nh t là đ i v i các b nh truy n nhi m). 2.1.4. Tác đ ng c a ch v t nuôi - Đã phòng vacxin cho con v t chưa? tên vacxin? ai tiêm và tiêm khi nào? - Có cách ly con v t m không? - Có đi u tr b ng thu c không? dùng thu c gì? mua thu c đâu? ai ch a? li u lư ng th nào?
  23. 23. 23 Qua đó ta có th lo i b kh năng x y ra c a các b nh đã đư c phòng b ng vacxin cũng như không l p l i phác đ đi u tr c a ngư i trư c và giúp đ nh hư ng cho vi c ch n đoán, đi u tr v i k t qu cao. 2.2. KHÁM CHUNG 2.2.1. Quan sát bên ngoài con v t m Quan sát đ xem tình tr ng con v t t i chu ng nuôi và các bi u hi n khác thư ng c a nó, đ ng th i ki m tra l i nh ng thông tin đã đư c cung c p t ch v t nuôi. a. Tình tr ng hi n t i - Tư th c a con v t: đi đ ng có bình thư ng không? có chân nào b li t hay b đau không? đau ch nào? Trong trư ng h p con v t b viêm kh p ho c t n thương các cơ quan v n đ ng hay b b nh l m m long móng thì đi l i r t khó khăn và con v t có bi u hi n đau. - Con v t có còn t nh táo hay m t m i, n m l , rũ? (hình 2.1) N u n m b t m t ch thì tư th n m như th nào? - Con v t g y hay béo? Trong m t s b nh m n tính, b nh do ký sinh trùng và b nh do dinh dư ng thì con v t s g y còm, m y u. - B ng con v t như th nào? Có b chư ng b ng không? Ví d : trâu bò b chư ng hơi d c thì b ng bên trái s phình to lên. - Các l t nhiên (m t, l mũi, l đái, h u môn,...) c a con v t có d ch viêm ch y ra không? Trong nhi u b nh, nh t là khi b viêm nhi m, các l t nhiên s có d ch viêm, m , th m chí l n c máu ch y ra. Ví d : khi b b nh nhi t thán, các l t nhiên c a trâu bò thư ng ch y máu đen khó đông, khi b viêm ph i nư c mũi ch y nhi u (hình 2.2) b. Lông, da - Mư t hay xơ xác? S ch hay b n? Hình 2.1 Con v t rũ Hình 2.2. Ch y nư c mũi
  24. 24. 24 - Da có ch nào b sưng không? - Màu s c c a da có thay đ i gì không? - Da có đi m, đám t huy t hay xu t huy t không? - Có t n thương gì trên da không? - Có ký sinh trùng ngoài da không? Trong nhi u b nh, trên da s có các d u hi u r t đi n hình. Ví d : l n b 1 trong 4 b nh đ thì trên da s có các đi m t huy t ho c xu t huy t (hình 2.3) c. Hô h p Con v t th như th nào? có khó th không? cách th ra sao? nh p th nhanh hay ch m? Có b ho không? Các tri u ch ng trên thư ng có m t s b nh v đư ng hô h p. Ví d : khi b b nh viêm ph i con v t thư ng khó th (hình 2.4) 2.2.2. Ki m tra phân - Tr ng thái c a phân có bình thư ng không? có b nhão? l ng? táo. - Màu s c c a phân có thay đ i không? - Trong phân có l n m , máu, màng nh y không - Trong phân có l n giun, sán không? - Trong phân có l n th c ăn chưa tiêu hoá không - Phân có mùi th i kh m không? 2.2.3. Ki m tra nư c ti u Hình 2.3. Xu t huy t dư i da Hình 2.4. Th khó thè lư i Hình 2.5. L n a ch y
  25. 25. 25 - S lư ng nư c ti u nhi u hay ít? - Trong nư c ti u có l n máu, m không? - Màu s c c a nư c ti u có thay đ i không? (v t nuôi b xu t huy t n ng th n ho c b b nh ký sinh trùng đư ng máu thì nư c ti u có màu đ ho c nâu đ ). 2.3. S N N VÀ KHÁM CÁC CƠ QUAN 2.3.1. Khám h ch lâm ba Khám h ch lâm ba r t có ý nghĩa trong ch n đoán b nh truy n nhi m, nh t là trong b nh lao h ch, b nh t thư, b nh lê d ng trùng, nh ng b nh này s thay đ i h ch lâm ba r t đ c hi u. Trong cơ th có r t nhi u h ch lâm ba, nhưng ta ch khám đư c các h ch n m dư i da. Khi gia súc m m t s h ch s sưng to. a. Phương pháp khám: nhìn, s n n, ch c dò khi c n thi t - Trâu, bò: thư ng khám h ch dư i hàm, h ch trư c vai, h ch trư c đùi, h ch trên vú. H ch trên vú: bò s a h ch này n m dư i chân b u vú v phía sau (hình 2.6) H ch dư i hàm trâu, bò n m phía trong ph n sau xương hàm dư i, to b ng nhân qu đào, tròn và d p. Khi b lao h ch c , h ch trên l tai, h ch h u n i rõ có th s đư c. - Ng a: thư ng khám h ch dư i hàm, h ch trư c đùi. ng a h ch dư i hàm hình bao dài, to b ng ngón tay tr , n m d c theo m t trong hai xương hàm dư i hai bên, sau g đ ng m ch dư i hàm. Khi có b nh h ch bên tai, h ch c , h ch trư c vai n i rõ. Hình 2.6. V trí h ch lâm ba ngoài bò
  26. 26. 26 Khi khám h ch dư i hàm, ngư i khám đ ng bên trái ho c bên ph i gia súc tùy theo c n khám h ch nào, m t tay c m dây cương hay dây th ng, tay còn l i s h ch. Th thu n l i là ngư i khám đ ng bên trái gia súc tay trái c m dây cương, tay ph i khám. H ch trư c vai: trên kh p b vai m t ít, m t dư i chùm cơ vai. Dùng c b n ngón tay n m nh vào m t trư c chùm cơ b vai, l n lui t i s tìm h ch. Nh ng gia súc béo thư ng khó khám. H ch trư c đùi to b ng h t mít, n m dư i ph n trùng m t trư c cơ căng m c đùi. Lúc khám m t tay đ lên s ng lưng làm đi m t a, tay còn l i theo v trí trên l n tìm h ch. Chú ý: C n c đ nh gia súc đ khám, nh t là ng a hay đá v phía sau. - L n, chó, mèo: thư ng khám h ch b n trong. Các h ch khác thư ng sâu khó s th y. b. Nh ng tri u ch ng h ch c n chú ý - H ch sưng c p tính: Th tích h ch to, nóng, đau và c ng, các thùy n i rõ m t trơn và ít di đ ng. H ch sưng trong các b nh truy n nhi m c p tính, do nh ng b ph n g n h ch b viêm (như viêm mũi, viêm thanh qu n) làm h ch dư i hàm sưng. Trâu, bò b lê d ng trùng, h ch dư i hàm, h ch c , h ch trên vú sưng r t rõ. - H ch hóa m : thư ng do viêm c p tính phát tri n thành. Lúc đ u h ch sưng, nóng, đau, sau đó ph n gi a nhũn, ph ng cao, bùng nhùng, lông d ng và h ch thư ng v ho c l y kim ch c thì có m ch y ra. ng a h ch dư i hàm sưng to, hóa m , chung quanh h ch viêm th m ư t là tri u ch ng c a b nh viêm h ch lâm ba truy n nhi m. N u m trong h ch ít, t ch c quanh h ch không viêm thư ng do lao hay t thư. Cũng có trư ng h p h ch hóa m là do t ch c đó b viêm lâu ngày. - H ch tăng sinh và bi n d ng: do viêm mãn tính, t ch c tăng sinh viêm dính v i t ch c lành xung quanh làm th tích h ch to không di đ ng đư c, n vào không th y đau, m t h ch không đ u. ng a th y tri u ch ng trên trong b nh t thư, viêm xoang mũi mãn tính. bò th y do lao h ch, x khu n. Các h ch toàn thân sưng to thư ng do b nh b ch huy t (leucosia). l n: H ch c , h ch sau h u sưng c ng thư ng th y do b nh lao. 2.3.2. Khám ph n đ u - Khám mi ng: dùng mi ng v i kéo lư i con v t ra kh i mi ng. Khám trong mi ng xem có d v t gì không? Mi ng, lư i có b t n thương gì không? - Khám m t, mũi: xem có d v t không? có viêm, sưng không? màu s c niêm m c như th nào? N u có viêm thì t i v trí viêm có b n bi u hi n đ c trưng là: sưng, nóng, đ , đau.
  27. 27. 27 2.3.3. Khám ph n chân - Kh p: có b viêm không? - G m bàn chân có d v t không? - Vành móng, k móng: có m n nư c? có t n thương không? 2.3.4. Khám cơ quan sinh d c - Có d ch viêm, m , máu ch y ra không? - Gia súc đ thì có b sót nhau? có b sát nhau? l n t cung không? 2.3.5. Khám vú - S n n b u vú gia súc cái xem có b sưng, nóng, đ , đau ho c có m n nư c l loét không? - Tuy n s a có bình thư ng không? có m , máu ch y ra t tuy n s a không? 2.4. KHÁM THÂN NHI T Thân nhi t cao hay th p đư c coi là tri u ch ng b nh quan tr ng. Có th căn c vào thân nhi t đ ch n đoán là b nh c p tính hay mãn tính, b nh n ng hay b nh nh (b nh c p tính có thân nhi t cao, còn b nh m n tính thân nhi t thư ng không cao) D a vào thân nhi t có th ch n đoán phân bi t gi a b nh truy n nhi m v i hi n tư ng trúng đ c (b nh truy n nhi m thân nhi t tăng cao, trúng đ c thân nhi t không tăng so v i bình thư ng). D a vào thân nhi t hàng ngày đ theo dõi k t qu đi u tr và tiên lư ng (b t s t t t thư ng do đi u tr đúng và tiên lư ng t t. N u đang s t cao thân nhi t đ t ng t t t xu ng là tri u ch ng x u) 2.4.1. Thân nhi t bình thư ng Đ ng v t có vú, gia c m thân nhi t n đ nh ngay c khi đi u ki n môi trư ng s ng thay đ i. Trong đi u ki n chăn nuôi gi ng nhau, thân nhi t gia súc non cao hơn gia súc trư ng thành, gia súc già. Thân nhi t con cái cao hơn con đ c. Trong m t ngày đêm thân nhi t th p lúc sáng s m (1 - 5 gi ), cao nh t vào bu i chi u (16 - 18 gi ). Mùa hè, trâu bò làm vi c dư i tr i n ng g t thân nhi t có th cao hơn bình thư ng (1,0 - 1,80 C). Thân nhi t dao đ ng trong vòng 10 C n m trong ph m vi sinh lý; n u vư t quá 10 C, kéo dài s nh hư ng các ho t đ ng c a cơ th . * Cách đo thân nhi t: Dùng nhi t k có kh c đ “C” theo c t th y ngân (hình 2.7)
  28. 28. 28 Trư c khi dùng nhi t k ngư i ta thư ng v y m nh cho c t th y ngân t t đ n v ch cu i cùng. Đo thân nhi t tr c tràng, con cái khi c n có th đo âm đ o. Thân nhi t đo tr c tràng th p hơn nhi t đ c a máu 0,5 - 1,00 C, âm đ o th p hơn tr c tràng 0,2 - 0,50 C, nhưng lúc có ch a l i cao hơn 0,50 C. Trong m t ngày đo thân nhi t vào bu i sáng lúc 7 - 9 gi , bu i chi u lúc 16 - 18 gi - Đo thân nhi t trên trâu, bò: không c n c đ nh gia súc. M t ngư i gi dây th ng ho c c t l i, ngư i đ ng sau gia súc tay trái nâng đuôi lên, tay ph i đưa nh nhi t k vào tr c tràng hơi hư ng v phía dư i. Nhi t k lưu l i trong tr c tràng kho ng 5 phút (hình 2.7). - Đo thân nhi t l n, chó, mèo, dê, c u: đ gia súc đ ng ho c cho n m, - Gia c m gi n m đ đo. - Đo thân nhi t ng a: c n th n tr ng vì ng a r t m n c m và đá v phía sau. Cho ng a vào gióng c đ nh c n th n. Ngư i đo đ ng bên trái gia súc, trư c chân sau, m t quay v phía sau gia súc. Tay trái c m đuôi b t quay v phía sau và gi lên trên xương khum. Tay ph i cho nhi t k vào tr c tràng, hơi nghiêng v phía trên m t tý, l n nh nhi t k v phía trư c. Thân nhi t bình thư ng c a v t nuôi Loài gia súc Thân nhi t ( 0 C) Bò Trâu Ng a C u, dê L n Chó Mèo Th Gà V t Chu t lang Ng ng Ngan La, l u 37,5 - 39,5 37,0 - 38,5 37,5 - 38,5 38,5 - 40,0 38,0 - 40,0 37,5 - 39,0 38,0 - 39,5 38,5 - 39,5 40,0 - 42,0 41,0 - 43,0 38,5 - 38,7 40,0 - 41,0 41,0 - 43,0 37,5 - 38,5 Hình 2.7. Cách đo thân nhi t gia súc
  29. 29. 29 2.4.2. R i lo n thân nhi t Khi cơ th trong tr ng thái b nh lý, thân nhi t s b thay đ i. Trên lâm sàng thư ng th y có hai s thay đ i: Thân nhi t cao hơn bình thư ng (s t), thân nhi t th p hơn bình thư ng (h thân nhi t). a. S t: s t là ph n ng toàn thân đ i v i tác nhân gây b nh mà đ c đi m ch y u là cơ th s t (thư ng g p khi cơ th b nhi m khu n). Quá trình đó là do tác đ ng c a vi khu n, đ c t c a nó và nh ng ch t đ c khác hình thành trong quá trình b nh. Nh ng ch t đó thư ng là protein hay s n ph m phân gi i c a nó. S t là khi thân nhi t cao vư t kh i ph m vi sinh lý. * Cơ ch s t: Do nhi u nhân t kích thích (vi khu n và đ c t c a nó, virus, n m, ph n ng mi n d ch, các hormon, thu c, các s n ph m phân h y c a t ch c,…) g i chung là ch t sinh nhi t ngo i sinh. Ch t sinh nhi t ngo i sinh tác đ ng qua m t ch t sinh nhi t n i sinh. Lý lu n này rút ra t nh ng k t qu th c nghi m trên đ ng v t thí nghi m. Ch t sinh nhi t đ ng ch t v i Interleukin - I, s n ph m t bào đơn nhân c a t bào đơn nhân (monocyte) và đ i th c bào. S n sinh ch t sinh nhi t/IL - I là kh i phát nhi u ph n ng - đáp ng c a giai đo n c p tính. Ch t sinh nhi t/IL - I g n v i các nơron c m nhi t vùng dư i đ i d n đ n tăng đ t ng t quá trình sinh nhi t trong cơ b p (rùng mình), sau đó gi m m t nhi t (co m ch ngoài da). bên trong vùng dư i đ i, ch t sinh nhi t/IL - I kích thích quá trình t ng h p prostaglandin E1(PG E1) t các axit c a các màng t bào ho t hóa sinh nhi t và gi i nhi t. Ch t sinh nhi t/IL - I có vai trò ch ch t trong kích thích đáp ng mi n d ch: nó ho t hóa các t bào T h tr t ng h p Interleukin 2 kích thích đáp ng mi n d ch t bào T đơn dòng. IL/I kích thích tăng sinh t bào B và tăng s n xu t kháng th đ c hi u. IL - I kích thích t y xương tăng sinh b ch c u trung tính và monocyte. Ho t hóa các t bào trên, kích thích oxy hóa di t khu n c a t bào trung tính. IL - I gây c m ng làm gi m cư ng đ s t và k m trong huy t tương, nh ng nguyên t r t c n cho vi khu n phát tri n. các cơ b p v i vai trò trung gian c a men clo - oxygenaza và PG E1, protein b th y phân cho các axit amin cung c p cho các t bào khác như m t ch t dinh dư ng. Và cũng do protein cơ b th y phân, cơ b teo, vì v y con v t b sút cân nhanh chóng. * Nh ng tri u ch ng thư ng th y khi s t: - c ch : gia súc thư ng rũ, không có tri u ch ng co gi t như thư ng th y tr em s t cao. Do r i lo n đi u hòa nhi t, các cơ b p run, lúc đ u nh sau lan ra toàn thân. l n thì tri u ch ng này r t rõ.
  30. 30. 30 - H tim m ch: Tim đ p nhanh, m ch n y, s t cao hơn 10 C thì t n s m ch tăng t 8 - 10 l n. Khi h s t m ch gi m, h s m ch không gi m, chú ý suy tim. S t cao gây suy tim, huy t áp h , máu toàn thân. Nh ng hi n tư ng này thư ng ít th y gia súc. Chú ý trong các b nh truy n nhi m gia súc, như nhi t thán trâu bò, d ch t l n, do s t cao và xu t huy t toàn thân nên cơ th có tri u ch ng choáng, m ch tăng nhanh, gia súc ch t. - Th nhanh và sâu: là ph n ng t a nhi t. b. Thân nhi t quá th p (thân nhi t th p dư i m c bình thư ng). Thân nhi t th p dư i m c bình thư ng kho ng 10 C thư ng g p trong các b nh th n kinh c ch n ng: Bò li t sau khi đ , ch ng xeton huy t, viêm não t y, m t s trư ng h p trúng đ c, m t nhi u máu, thi u máu n ng, suy như c. Thân nhi t h th p 2 - 30 C, có lúc đ n 40 C th y ng a v d dày, v ru t. Thân nhi t quá th p, da ra m hôi l nh, tim đ p y u, t n s hô h p gi m. Ghi nh : - Mu n bi t đư c b nh ph i khám b nh - Phương pháp khám đúng thì ch n đoán m i đúng - Không b qua m t bi u hi n khác thư ng nào - Luôn đ m b o an toàn cho ngư i và v t nuôi.
  31. 31. 31 Chương 3 KHÁM CÁC KHÍ QUAN TRONG CƠ TH Tóm t t n i dung: - Trình t khi khám các khí quan trong cơ th c a m t v t nuôi m c b nh - Ho t đ ng bình thư ng c a các khí quan và nh ng r i lo n b nh lý khi các khí quan đó b b nh. M c tiêu: Giúp cho sinh viên có nh ng ki n th c khi khám các khí quan trong cơ th v t nuôi m c b nh, các ch tiêu khi các khí quan ho t đ ng bình thư ng và nh ng r i lo n b nh lý c a các khí quan đó. T đó dùng làm cơ s giúp cho vi c ch n đoán b nh. 3.1. KHÁM H TIM M CH B nh h tim m ch gia súc không nhi u, nhưng do ho t đ ng c a h tim m ch liên quan m t thi t v i các khí quan khác trong cơ th nên b nh các khí quan khác ít nhi u nh hư ng đ n h tim m ch. Vì v y, khám h tim m ch đ đ nh m c đ t n thương tim m ch, m c đ r i lo n tu n hoàn máu không ch có ý nghĩa ch n đoán b nh mà còn có ý nghĩa l n v m t tiên lư ng b nh. 3.1.1. Sơ lư c v h tim m ch a. Th n kinh t đ ng c a tim Ngoài s đi u ti t và chi ph i c a v đ i não và h th ng th n kinh th c v t thì h th ng th n kinh t đ ng c a tim có vai trò quan tr ng giúp tim ho t đ ng nh p nhàng và có tính t đ ng nh t đ nh. H th ng th n kinh t đ ng c a tim: - N t Keith - Flack ph n trư c vách tâm nhĩ ph i, nơi tĩnh m ch ch đ vào. - N t Aschoff - Tawara vào ph n dư i vách nhĩ th t, nên còn g i là n t nhĩ th t. - Bó Hiss b t ngu n t n t Aschoff - Tawara, chia làm 2 nhánh trái và ph i. - Chùm Parkinje do hai nhánh bó Hiss phân ra và t n cùng cơ tâm th t. Hình 3.1. C u t o c a tim
  32. 32. 32 Hưng ph n b t ngu n t n t Keith - Flack, truy n đ n tâm nhĩ, theo cơ tâm nhĩ đ n n t Aschoff - Tawara. Tâm nhĩ bóp. Sau đ n n t Aschoff - Tawara, hưng ph n truy n nhanh đ n bó Hiss, chùm Purkinje và sau tâm nhĩ bóp tâm th t bóp. b. Th n kinh đi u ti t ho t đ ng c a tim Tim ho t đ ng ch u s đi u ti t c a ho t đ ng th n kinh giao c m và phó giao c m. Th n kinh giao c m đ n t n t th n kinh sao (Ganglion stellatum), còn g i là th n kinh tăng nh p tim. Th n kinh phó giao c m đ n t th n kinh mê t u và còn g i là th n kinh c ch tim đ p. Th n kinh mê t u t i t n t Keith - Flack, Aschoff - Tawara và cơ tim. Nhánh th n kinh mê t u bên ph i hưng ph n làm tim đ p ch m, vì nó liên h ch t v i n t Keith - Flack, còn th n kinh nhánh bên trái phân b ch y u đ n n t Aschoff - Tawara, nên hưng ph n c a nó c ch d n truy n gi a nhĩ th t làm tim đ p y u ho c ng ng. Th n kinh giao c m bên ph i tác đ ng ch y u tâm nhĩ; nhánh bên trái ch y u chi ph i tâm th t. Th n kinh giao c m hưng ph n làm tim đ p nhanh và m nh. V đ i não đi u ti t trung khu dư i khâu não, sau đó là trung khu hành tu . Trung khu hành tu đi u ti t ho t đ ng c a tim thông qua th n kinh giao c m và phó giao c m. c. Th n kinh đi u ti t m ch qu n Trung khu đi u ti t v n m ch hành tu và d c tu s ng. Nh ng trung khu này t ho t đ ng và v n có s đi u ti t c a v đ i não. Xung đ ng t các trung khu theo th n kinh v n đ ng m ch qu n, theo tình tr ng tu n hoàn c a cơ th mà kích thích m ch qu n mà m ch qu n co hay giãn m ch. Th n kinh làm co m ch do dây giao c m phân ra; còn th n kinh giãn m ch, m t ph n do dây giao c m, m t ph n do dây phó giao c m phân thành. * Đi u ti t ho t đ ng cơ năng c a tim: Tim tuy có kh năng phát sinh rung đ ng và t đ ng co bóp, nhưng m i ho t đ ng c a nó đ u thông qua h th n kinh giao c m và phó giao c m v i s kh ng ch và đi u ti t c a th n kinh trung ương. Th n kinh giao c m tăng cư ng nh p đ p tim, cư ng đ tim co bóp và tác d ng tăng cư ng dinh dư ng; nó còn tăng cư ng tính hưng ph n và kh năng d n truy n c a cơ tim. Th n kinh phó giao c m làm tim đ p ch m và y u l i, c ch tính hưng ph n và d n truy n c a cơ tim. Huy t áp cao, qua cơ quan th c m ho c b ng ph n x kính thích trung khu th n kinh đi u ti t ho t đ ng c a tim và đ căng m ch qu n cho phù h p đi u ti t huy t áp. * Tham gia đi u ti t h tim m ch còn có Các n i ti t t , như kích t thư ng th n (Adrenalin), làm co m ch qu n, tăng huy t áp. Nh ng ch t ti t c a t ch c như Histamin làm giãn m ch qu n:
  33. 33. 33 Các ch t t trong th n, đ c bi t là Renin tác d ng bi n Hypertensinogen thành Hypertensin ho t tính, làm co m ch qu n, gây cao huy t áp. Ngoài ra còn m t s ch t khoáng như natri, kali, canxi,… d. V trí c a tim Tim trâu bò: 5/7 qu tim bên trái, đáy n m ngang n a ng c. Đ nh tim ph n s n c a sư n 5, cách xương ng c 2cm. M t trư c tim t i xương sư n 3, m t sau xương sư n 6, tim sát vách ng c kho ng sư n 3 - 4cm; ph n còn l i b ph i bao ph . Tim dê, c u: trong l ng ng c gi ng tim trâu bò, nhưng cách xa thành ng c hơn. Tim ng a: 3/5 trên bên trái; đáy n a ng c, đ nh tim dư i, nghiêng v bên trái, cách xương ng c 2cm. M t trư c tim đ n gian sư n 2, m t sau đ n gian sư n 6. Bên ph i tim ng v i gian sư n 3 - 4. Tim l n: kho ng 3/5 qu tim bên trái ng c, đáy tim gi a, đ nh tim v phía dư i đ n ch ti p giáp gi a ph n s n c a sư n 7 và xương c, cách xương c kho ng 1,5cm Tim chó: kho ng 3/5 qu tim n m bên trái, đáy tim n m gi a ng c; đ nh tim nghiêng v phía sau, xu ng dư i đ n ph n s n c a sư n 6 - 7, có con đ n s n sư n 8, cách xương c 1cm. 3.1.2. Khám tim a. Nhìn vùng tim Chú ý tim đ p đ ng là hi n tư ng ch n đ ng thành ng c vùng tim, do tim co bóp gây nên ch n đ ng. đ ng v t l n (trâu bò, ng a, l c đà) tim đ p đ ng do thân qu tim đ p vào l ng ng c; gia súc nh l i do đ nh qu tim. Có th th y rõ tim đ p đ ng nh ng gia súc g y, nh t là chó. b. S vùng tim Áp tay vào vùng tim. Chú ý v trí, cư ng đ th i gian tim đ p và tính m n c m. S tim đ p đ ng gia súc l n: bên trái kho ng xương sư n 3 - 4 - 5. Trâu bò l n, vùng tim đ p đ ng r ng kho ng 5 - 7cm2 , con nh : 2 - 4cm2 , ng a: 4 - 5cm2 . L n g y, vùng tim đ p đ ng 3 - 4cm2 chó mèo, gia súc nh khác tim đ p đ ng kho ng sư n 3 - 4. Th vóc gia súc, đ béo nh hư ng r t l n đ n tim đ p đ ng. - Tim đ p đ ng ph thu c l c cơ tim co bóp, tình tr ng t ch c dư i da ng c và đ dày c a thành ng c - Tim đ p đ ng m nh: do tâm th t co bóp m nh, ti ng tim th nh t tăng. Tim đ p đ ng m nh thư ng th y trong các trư ng h p do tr i nóng b c, lao đ ng n ng, s t cao. Viêm n i tâm m c, x p ph i. Viêm cơ tim c p tính, các trư ng h p thi u máu tim đ p đ ng r t m nh.
  34. 34. 34 Tim đ p đ ng y u: l c đ p y u, di n tích đ p đ ng h p. Trư ng h p này thư ng do thành ng c thu thũng, l ng ng c tích nư c, ph i khí thũng, tim suy. V trí tim đ p đ ng có th thay đ i khi d dày giãn, d c chư ng hơi, ru t chư ng hơi, thoát v cơ hoành (vùng tim đ p đ ng d ch v phía trư c). Xoang ng c trái tích nư c, tích khí vùng tim đ p đ ng xu t hi n bên ph i gia súc. - Vùng tim đau: khi s thì gia súc tránh, rên, t ra khó ch u. Hi n tư ng này thư ng do viêm bao tim, viêm màng ph i. - Tim đ p đ ng âm tính: là lúc tim đ p cùng v i hi n tư ng ch n đ ng, thành ng c hơi lõm vào trong. Tim đ p âm tính thư ng do viêm bao tim, thành ng c và t ch c xung quanh dính l i v i nhau. - Tim rung (cordialis): là nh ng ch n đ ng nh vùng tim. Tim rung thư ng do b nh van tim ho c bao tim, l đ ng m ch ch ho c l nhĩ th t trái h p. * Chú ý phân bi t: n u ch n đ ng nh vùng tim g n li n cùng v i hai kỳ ho t đ ng c a tim, là do b nh van tim ho c bao tim; n u g n li n v i hai nh p th thư ng do màng ph i, do viêm màng ph i s n sùi c sát gây nên. c. Gõ vùng tim Thư ng gõ vùng tim ng a, chó. V i các loài gia súc khác, do thành ng c dày, xương sư n to, gõ vùng tim không có giá tr ch n đoán. Vùng âm đ c tuy t đ i c a tim là vùng mà tim và thành ng c ti p giáp v i nhau. Vùng bao quanh - gi a tim và thành ng c có l p ph i xen, là vùng âm đ c tương đ i. Cách gõ: gia súc l n đ đ ng, kéo chân trái trư c v trư c n a bư c đ l rõ vùng tim, gia súc nh đ n m. Theo gian sư n 3 gõ t trên xu ng; đánh d u các đi m âm gõ thay đ i. Sau đó, theo gian sư n 4, 5, 6 gõ và ghi l i các đi m như trên. N i các đi m l i s có hai vùng: âm đ c tuy t đ i trong, bao quanh là vùng âm đ c tương đ i. trâu, bò ch có vùng âm đ c tương đ i gi a gian sư n 3 và 4. Vùng âm đ c tuy t đ i ch xu t hi n khi tim to ho c do viêm bao tim. ng a: vùng âm đ c tuy t đ i là m t tam giác mà đ nh gian sư n 3, dư i đư ng ngang k t kh p vai 2 - 3cm, c nh trư c cơ khu u gi i h n; c nh sau là m t đư ng cong đ u kéo t đ nh đ n mút xương sư n 6. Vùng âm đ c tương đ i bao quanh vùng âm đ c tuy t đ i, r ng kho ng 3 - 5cm. Vùng âm đ c dê, c u gi ng trâu bò. l n thư ng không xác đ nh đư c vùng âm đ c. Chó: vùng âm đ c tuy t đ i kho ng gian sư n 4 - 5 *Các tri u ch ng c n chú ý: - Vùng âm đ c m r ng v phía trên và phía sau m t hay hai xương sư n là do tim n dày, bao tim viêm, ph i b gan hoá. - Vùng âm đ c thu h p ho c m t, do ph i b khí thũng đ y tim xa thành ng c.
  35. 35. 35 - Vùng âm đ c di chuy n (Gi ng ph n “S n n vùng tim”). - Âm bùng hơi: do bao tim viêm, vi khu n lên men sinh hơi tích trong bao tim. - Gõ vùng tim đau: thư ng do viêm màng ph i, viêm bao tim, viêm cơ tim. d. Nghe tim * Ti ng tim Khi tim đ p phát ra hai ti ng “Pùng - p p” đi li n nhau. Ti ng th nh t phát ra lúc tim bóp, g i là ti ng tâm thu; ti ng th hai phát ra lúc tim giãn g i là ti ng tâm trương. Ti ng tâm thu do: ti ng tâm nhĩ co bóp đ y máu t tâm nhĩ xu ng tâm th t; ti ng do cơ tâm th t căng do máu t tâm nhĩ xu ng, ti ng đ ng m ch ch , đ ng m ch ph i căng ra lúc máu t tim d n vào và thành ph n ch y u t o thành ti ng tâm thu là do van nhĩ th t trái ph i đóng l i gây ra. Ti ng tâm trương do van đ ng m ch ch và van đ ng m ch ph i đóng l i t o thành. Gi a th ti ng th nh t và th ti ng th hai có quãng ngh ng n ( chó: 0,2 giây); sau ti ng th hai là quãng ngh dài ( chó: 0,45 giây). M t chu kỳ tim đ p đư c tính t ti ng th nh t đ n h t quãng ngh dài. Nh ng căn c đ phân bi t hai ti ng tim: Ti ng th nh t dài và tr m, ti ng th hai ng n và vang. Quãng ngh sau ti ng th nh t ng n, quãng ngh sau ti ng th hai và trư c ti ng th nh t dài. Ti ng th nh t rõ đ nh tim, ti ng th hai đáy tim. Ti ng tim th nh t xu t hi n lúc tim bóp, đ ng th i v i đ ng m ch c đ p; ti ng th hai sau m t lúc. gia súc nh , vì tim đ p nhanh, hai quãng ngh g n gi ng nhau nên căn c m ch đ p xu t hi n cùng v i lúc nào tim đ p đ phân bi t. * Ti ng tim thay đ i Do b nh và các nguyên nhân khác, ti ng tim có th m nh lên, y u đi, tách đôi,... Ti ng tim th nh t tăng: do lao đ ng n ng, hưng ph n, gia súc g y, l ng ng c lép ho c do b nh: viêm cơ tim, thi u máu, s t cao.
  36. 36. 36 Ti ng tim th hai tăng: do huy t áp trong đ ng m ch ch tăng và huy t áp trong đ ng m ch ph i tăng. Huy t áp đ ng m ch ch tăng lúc viêm th n, tâm th t trái n dày. huy t áp đ ng m ch ph i tăng do ph i khí thũng, viêm ph i, van hai lá đóng không kín, l nhĩ th t trái h p. Ti ng tim th nh t gi m: do viêm cơ tim, cơ tim b bi n tính, tim giãn Ti ng tim th hai gi m: do van đ ng m ch ch hay van đ ng m ch ph i đóng không kín Ti ng tim tách đôi: m t ti ng tim tách làm hai b ph n đi li n nhau. N u ti ng tim tách hai b ph n không rõ ràng g i là ti ng tim trùng ph c. Ti ng tim kéo dài, ti ng tim trùng ph c, ti ng tim tách đôi ch là m t quá trình b nh lý và ý nghĩa ch n đoán như nhau. Nguyên nhân là cơ tim và th n kinh tim đi u ti t ho t đ ng khi n hai bu ng tâm th t không cùng co giãn. Ti ng tim th nh t tách đôi: do hai bu ng tâm th t không cùng co bóp, van hai lá, van ba lá không cùng đóng gây nên. Do m t bu ng tâm th t thoái hoá hay n dày ho c m t bên bó Hiss tr ng i d n truy n. Ti ng tim th hai tách đôi: do van đ ng m ch ch và van đ ng m ch ph i không đóng cùng m t lúc. Huy t áp đ ng m ch ch hay huy t áp đ ng m ch ph i thay đ i và bên nào huy t áp tăng, áp l c c m th l n, bu ng tâm th t bên đó co bóp trư c. Ngoài ra còn do nguyên nhân các van nhĩ th t, l nhĩ th t không bình thư ng, đ đ y máu hai bu ng tâm th t không đ ng đ u; bên nào máu đ y hơn co bóp dài hơn, van đóng s m hơn gây nên ti ng tim tách đôi. Ti ng ng a phi (Gallop rhythm): ti ng tim th nh t, ti ng tim th hai và kèm theo m t ti ng tim th ba, khi tim đ p có nh p đi u ng a phi. Thư ng có các trư ng h p sau: - Ti ng ng a phi ti n tâm thu: ti ng ph xu t hi n trư c kỳ tim bóp và trư c ti ng th nh t. Nguyên nhân do bó Hiss d n truy n tr ng i, xung đ ng t tâm nhĩ xu ng tâm th t ch m, tâm nhĩ co bóp s m không li n v i tâm th t co bóp t o nên ti ng ph . - Ti ng ng a phi tâm thu: ti ng ph li n sau ti ng th nh t. Nguyên nhân là do m t nhánh c a bó Hiss thoái hoá, xung đ ng t tâm nhĩ xu ng bu ng tâm th t tr ng i, bu ng tâm th t y đ p ch m t o ra ti ng ph . - Ti ng ng a phi tâm trương: ti ng ph xu t hi n kỳ ngh , lúc tim giãn. Nguyên nhân có th do tâm th t nhão, máu ch y vào căng m nh gây nên ti ng ph . Chú ý: ti ng ng a phi là tri u ch ng tim r i lo n n ng, là tiên lư ng b nh không t t. - Ti ng thai nhi: lúc tim đ p nhanh mà hai bên ti ng tim như nhau, quãng ngh như nhau, ti ng thai nhi là tri u ch ng tim suy. e. T p âm - T p âm do nh ng t ch c bên trong qu tim (các l , các van) không bình thư ng gây ra, g i là t p âm trong tim. T p âm do t n thương bao tim, màng ph i g i là t p âm ngoài tim.
  37. 37. 37 * T p âm trong tim g m có t p âm do b nh v th c th và t p âm do cơ năng r i lo n. T p âm do b nh bi n th c th do: các van đóng không kín, máu ch y ngư c tr l i; các l trong tim h p, máu ch y qua c sát. B nh các van thư ng do viêm, van c ng ho c teo l i làm thay đ i hình d ng và m t đàn tính. Do viêm tăng sinh, mép l dày và s n sùi, van và các dây ch ng dính li n nhau. T p âm trong tim còn g i là ti ng th i, g m: - Ti ng th i tâm thu: xu t hi n li n v i ti ng th nh t hay trùng v i ti ng th nh t: Pùng - xì - p p. Nguyên nhân: + L đ ng m ch ch h p. + L đ ng m ch ph i h p. + L nhĩ th t trái h . + L nhĩ th t ph i h . N u l nhĩ th t h thì t p âm cùng v i ti ng th nh t; n u l đ ng m ch ch hay l đ ng m ch ph i h p thì t p âm sau ti ng th nh t m t tý. - Ti ng th i tâm trương: t p âm kỳ tim ngh dài, sau ti ng tim th hai: Pùng - p p - xì Nguyên nhân: + L đ ng m ch ch h . + L đ ng m ch ph i h . + L nhĩ th t trái h p. + L nhĩ th t ph i h p. - Ti ng th i ti n tâm thu: t p âm trư c ti ng tim th nh t m t tý: Xì - pùng - p p Nguyên nhân: + L nhĩ th t trái h p. + L nhĩ th t ph i h p. - T p âm do cơ năng tim r i lo n. Lo i t p âm này không n đ nh. Có hai lo i. + Ti ng th i do h van: van nhĩ th t trái, van nhĩ th t ph i đóng không kín, máu ch y ngư c l i gây t p âm. Nguyên nhân do tim nhão ho c các dây ch ng c a các van lo n dư ng, do đó, đ y không kín. Lo i t p âm này thư ng th y ng a suy dinh dư ng, ng a già y u. + Ti ng th i do thi u máu, do máu loãng, đ nh t th p, máu ch y nhanh gây t p âm. Ti ng th i do thi u máu th p trong b nh lê d ng trùng, b nh thi u máu ng a. * T p âm ngoài tim: do b nh bao tim hay màng ph i. - Ti ng c bao tim: do bao tim viêm, fibrin đ ng l i thư ng làm cho tương m c s n sùi, khi tim co bóp các màng c sát gây ra. T p âm phát ra cùng v i hai kỳ ho t đ ng c a qu tim.
  38. 38. 38 - Ti ng c bao tim - màng ph i. màng ph i viêm, fibrin đ ng l i trên b m t bao tim và màng ph i, lúc tim co bóp c sát gây ra ti ng. Nghe rõ khi gia súc th m nh. - Ti ng v nư c: do viêm bao tim, tích d ch th m xu t đ ng l i trong bao tim, tim co bóp gây ra ti ng óc ách. N u d ch đ ng l i nhi u, tim đ p y u, ti ng tim y u, m ch chìm, vùng âm đ c tuy t đ i c a tim m r ng; ti ng v nư c không rõ. Viêm màng ph i th m xu t n ng có lúc xu t hi n tri u ch ng v nư c vùng ng c. 3.2. KHÁM H HÔ H P B nh đư ng hô h p gia súc g p r t nhi u: - trâu bò, dê c u thư ng g p b nh t huy t trùng, viêm ph i - màng ph i, viêm ph i, viêm ph qu n, lao,… - l n: thư ng g p b nh t huy t trùng, suy n, viêm ph i, viêm ph qu n, d ch t l n. - ng a: thư ng g p b nh viêm mũi, viêm h u, viêm khí qu n, viêm ph i cata, viêm ph i thùy; - gà: thư ng g p b nh viêm màng mũi, lao - chó: viêm ph i, carê. Phương pháp ch n đoán h hô h p thư ng dùng: nhìn, s , n n, gõ và nghe. Khi c n thi t ch c dò xoang ng c, ki m tra đ m và d ch mũi. Chi u X - quang ch có tác d ng đ i v i gia súc nh . Soi khí qu n, ghi đ ng tác hô h p chưa đư c s d ng r ng rãi, k t qu r t h n ch . Trình t khám h hô h p: khám đ ng tác hô h p, đư ng hô h p trên, khám ng c, khám đ m và các phương pháp khám đ c bi t khác như ch c dò xoang ng c, chi u ch p X - quang và xét nghi m vi khu n gây b nh đư ng hô h p. 3.2.1. Khám đ ng tác hô h p Bao g m khám: t n s hô h p, th hô h p, nh p đi u hô h p và nh ng r i lo n hô h p (th khó, ho). a. T n s hô h p T n s hô h p là s l n hô h p trong m t phút. Thư ng đ m s l n hô h p trong 2 - 3 phút, r i l y s bình quân. Có hai cách đ m t n s hô h p: Cách th nh t: ngư i khám quan sát s lên xu ng c a hõm hông thành b ng trong m t phút. Cách th hai: ngư i khám dùng lòng bàn tay đ t trư c mũi gia súc đ nh n bi t hơi th c a gia súc vào lòng bàn tay. Trong th c t t n s hô h p theo dõi trong mư i lăm giây nhân v i b n, đ m ba đ n b n l n r i l y trung bình. T n s hô h p ch l y s nguyên.
  39. 39. 39 T n s hô h p thay đ i theo con đ c hay con cái, gi ng gia súc, tu i, tr ng thái dinh dư ng, th i ti t, khí h u,... T n s hô h p c a m t s gia súc kho (l n/phút) Trâu bò 10 - 30 Ng a 8 - 16 L n 10 - 20 Mèo 20 - 30 Dê, c u 12 - 20 Th 50 - 60 Chó 10 - 30 Thư ng con đ c th ch m hơn con cái, gia súc th vóc nh th nhanh hơn gia súc l n, con non th nhanh hơn con già. Mùa nóng m th nhanh hơn mùa l nh khô. Bu i trưa nóng th nhanh hơn bu i t i mát. + Th nhanh (Polypnoe): thư ng do các trư ng h p sau: Nh ng b nh thu h p di n tích hô h p ph i (viêm ph i, lao ph i), làm m t đàn tính ph i (ph i khí thũng), nh ng b nh h n ch ph i ho t đ ng (đ y hơi d dày, đ y hơi ru t). Nh ng b nh gây s t cao, b nh thi u máu n ng, b nh tim, b nh th n kinh hay do quá đau đ n. + Th ch m (Oligopnoe): do b nh làm h p thanh qu n, h p khí qu n (viêm, th y thũng), c ch th n kinh n ng (viêm não, u não, xu t huy t não, th y thũng não, kí sinh trùng não), do trúng đ c, ch c năng th n r i lo n, b nh gan n ng, li t sau khi đ , s p ch t. Trong b nh xeton huy t bò s a, viêm não t y truy n nhi m ng a, t n s hô h p gi m r t rõ. b. Th hô h p H u h t gia súc kho th th h n h p. - Th h n h p: khi th thì thành b ng, thành ng c cùng ho t đ ng, tr chó là th th ng c. - Th th ng c: lúc gia súc th thành ng c ho t đ ng rõ, còn thành b ng ho t đ ng ít hay không rõ. Chó th th ng c là tr ng thái sinh lý bình thư ng còn nh ng gia súc khác th th ng c là do viêm màng b ng, li t cơ hoành; nh ng b nh làm cho th tích b ng to lên (giãn d dày, đ y hơi ru t, đ y hơi d c , d c b i th c, c chư ng), do gan sưng, lách sưng, bàng quang b t c - Th th b ng: lúc gia súc th thành b ng ho t đ ng rõ, thành ng c ho t đ ng y u hơn ho c không rõ. Do viêm màng ph i, khí thũng ph i, tràn d ch màng ph i; có khi do li t cơ liên sư n, xương sư n g y.
  40. 40. 40 c. Th khó Th khó là tr ng thái r i lo n hô h p ph c t p mà bi u hi n là thay đ i l c th , t n s hô h p, nh p th , th sâu và h u qu là cơ th thi u oxy, niêm m c tím b m, trúng đ c toan huy t. - Hít vào khó do đư ng hô h p trên h p. Gia súc hít vào c vươn dài, vành mũi m r ng, 4 chân d ng, lưng cong, b ng thóp l i. Nguyên nhân có th do viêm thanh qu n, li t thanh qu n, thanh qu n th y thũng ho c do b ph n bên c nh viêm sưng chèn ép. - Th ra khó do ph qu n nh b viêm, ph i m t đàn tính. Lúc gia súc th ra khó b ng thóp l i, cung sư n n i lên, lòi h u môn. Nguyên nhân có th do các b nh (ph i khí thũng, viêm ph qu n nh , viêm ph i, viêm màng ph i). - Th khó h n h p là đ ng tác hít vào th ra đ u khó khăn. Nguyên nhân do các b nh sau: + Các b nh h hô h p: viêm ph i, th y thũng ph i, sung huy t ph i, tràn d ch màng ph i, tràn khí màng ph i, u ph i làm gi m di n tích hô h p, khí thũng ph i làm gi m đàn tính c a ph i. + Viêm cơ tim, viêm n i tâm m c, suy tim, nh ng b nh thi u máu. + Nh ng b nh làm tăng th tích xoang b ng h n ch ho t đ ng hô h p: d dày đ y hơi, ru t đ y hơi, b i th c d c , gan sưng to. + Nh ng b nh làm r i lo n th n kinh trung khu: u não, sung huy t não, viêm màng não,…, và nh ng b nh gây s t cao, nh t là b nh truy n nhi m c p tính (nhi t thán, t huy t trùng). 3.2.2. Khám đư ng hô h p trên a. Nư c mũi Nư c mũi là d ch trong su t, không màu, do viêm c p tính giai đo n đ u. Do đó gia súc kh e không b ch y nư c mũi. Trâu bò có ít nư c nhưng t lau khô. Ng a lúc kéo n ng có ít nư c mũi. Nư c mũi ch y nhi u do: viêm cata niêm m c mũi, viêm thanh qu n, cúm gia súc. Viêm niêm m c mũi c p tính, t thư c p tính, viêm màng mũi th i loét bò, viêm màng mũi truy n nhi m th , nư c mũi ch y nhi u. Ho c nh ng b nh m n tính: viêm ph qu n m n tính, viêm ph i m n tính, lao, t thư m n tính, nư c mũi ch y nhi u. - Nư c mũi ch y m t bên thư ng do bên đó viêm; n u ch y c hai bên, có th do viêm ph i, viêm ph qu n l n. Đ nh y c a nư c mũi do ch t nhày, m , m nh t ch c, s n ph m c a quá trình viêm t o thành. - Nư c mũi nh y, đ c do có m l n, do viêm thanh qu n, viêm niêm m c mũi m n tính.
  41. 41. 41 - Nư c mũi đ c như m , có l n nhi u m nh t ch c th i r a do viêm t ch c hóa m , viêm ph i ho i thư,… Màu c a nư c mũi: n u ch là tương d ch thì nư c mũi trong không màu; n u nư c mũi có m thì có màu vàng, xanh ho c màu tro. Nư c mũi màu đ tươi là do l n máu (th y trong các b nh t thư ng a, xu t huy t ph i). Nư c mũi màu r s t là tri u ch ng c a b nh viêm ph i thùy giai đo n gan hóa. Mùi nư c mũi: n u mùi th i là do viêm ph i ho i thư, viêm khí qu n ho i thư. - Nư c mũi l n b t khí do ph i th y thũng, xu t huy t ph i. - Nư c mũi l n m nh th c ăn là do li t thanh qu n. b. Khám niêm m c mũi Dùng tay m r ng vành mũi, hư ng cho gia súc v phía ánh sáng ho c dùng đèn pin soi vào đ khám. Khi khám niêm m c mũi có th th y các trư ng h p sau: - Xu t huy t l m t m đ trên niêm m c: do các b nh truy n nhi m có b i huy t, thi u máu truy n nhi m. - Niêm m c sung huy t: do viêm màng mũi c p tính, viêm h ng. - Niêm m c mũi tr ng b ch, tím b m, hoàng đ n (xem ph n “khám k t m c”). - Niêm m c sưng căng, m ng nư c: do viêm niêm m c mũi. - Niêm m c có nh ng m n loét trên b m t: do viêm cata, viêm h ch lâm ba, viêm màng mũi th i loét, d ch t trâu bò. c. Khám thanh qu n và khí qu n Nhìn bên ngoài: thanh qu n sưng ( ng a do viêm h ch truy n nhi m; trâu bò là do b nh truy n nhi m, th y thũng, x khu n). N u sưng c vùng r ng lan xu ng c vùng c do th y thũng ( bò là tri u ch ng viêm bao tim do ngo i v t). S vùng thanh qu n nóng: do viêm t i ch . Thanh qu n, khí qu n b viêm, lòng h p do sưng, d ch th m xu t đ ng l i, khi gia súc th có ti ng ngh t, s có th bi t. Nghe thanh qu n: đ t ng nghe vào vùng h u s nghe đư c ti ng “khò” lúc gia súc th . Viêm thanh qu n, viêm thanh qu n th y thũng, u thanh qu n thì ti ng “khò” r t to. Có khi có ti ng ran khô, ran ư t có d ch th m xu t, fibrin đ ng l i. Khám bên trong: nhìn tr c ti p hay qua đèn soi - V i gia súc nh : m r ng m m, dùng thìa s t đã sát trùng đè m nh lư i xu ng đ quan sát niêm m c h ng, thanh qu n. N u niêm m c viêm sung huy t thì có màu đ ng. - V i gia súc l n có th s tr c ti p, nhưng chú ý nguy hi m. - V i gia c m: dùng tay kéo r ng mi ng đ xem nh ng thay đ i bên trong.
  42. 42. 42 d. Ki m tra ho Ho là m t ph n x nh m t ng ra ngoài nh ng v t l như ch t ti t, b i b n, vi khu n,... gây kích thích niêm m c đư ng hô h p. Cung ph n x ho b t đ u t n t nh n c m trên niêm m c qua th n kinh mê t u đ n trung khu ho hành t y. Kích thích h u, khí qu n, cu ng lư i, màng ph i, niêm m c mũi đ u có th gây ho. Gây ho b ng cách bóp m nh vào ph n s n gi a thanh qu n và đ t khí qu n th nh t. V i trâu bò có th dùng v i g c b t ch t mũi đ gây ho, gia súc nh thì kéo dúm da vùng tai, tay còn l i n m nh xu ng lưng có th gây ho. Khi viêm thanh qu n, khí qu n gây ho d dàng. Gia súc kh e m nh như trâu, bò gây ho khó khăn. Ho t ng cơn: do viêm ph qu n, viêm thanh qu n, lòng khí qu n có nhi u đ m, ho đ n lúc h t ch t kích thích đó. Ho kho , vang: thư ng do b nh h ng, khí qu n, ph qu n b viêm. Ho y u, ti ng tr m: do t ch c ph i b t n thương, b th m ư t, đàn tính gi m, màng ph i b dính trong b nh viêm ph i, viêm màng ph i, lao, t thư, viêm ph i thuỳ, viêm ph qu n nh . Ti ng ho ng n hay ho dài do thanh qu n quy t đ nh. Ti ng ho vang g n là do thanh qu n kho , đóng kín; ti ng ho “b ” là do thanh qu n viêm, th y thũng, thanh qu n đóng không kín, đ ng tác ho kéo dài. Ho đau: bi u th là lúc ho gia súc khó ch u, c vươn dài, chân cào đ t, rên. Do viêm màng ph i, th y thũng thanh qu n, viêm h ng n ng. 3.2.3. Khám ng c Áp d ng các phương pháp: nhìn, s n n, gõ và nghe. Khi c n thi t ch c dò xoang ng c; ch p chi u X - quang,... a. Nhìn vùng ng c Gia súc kho lúc th hai bên l ng ng c ho t đ ng rõ và đ u đ n. N u l ng ng c co, th không rõ có th do ph i khí thũng, viêm màng ph i, viêm ph qu n nh . b. S n n Dùng tay s n n và n m nh vào các khe sư n: N u t ng vùng da nóng là do viêm t i ch ; s n n gia súc đau do viêm màng ph i hay b thương t i ch , t n thương cơ, g y xương sư n vùng ng c. Nh ng gia súc g y, l ng ng c lép, lúc viêm màng ph i, s bên ngoài c m giác đư c hi n tư ng c màng ph i. c. Gõ vùng ph i Căn c tính ch t c a ti ng phát ra lúc gõ vào vùng ph i đ ch n đoán tình tr ng c a ph i. V i gia súc l n dùng b n gõ và búa gõ; v i gia súc nh gõ b ng ngón tay. Nên gõ
  43. 43. 43 theo trình t t trư c ra sau, t trên xu ng dư i; m i đi m gõ hai cái, đi m này cách đi m kia 3 - 4cm. Gõ c hai bên (ph i ph i và ph i trái) đ so sánh và phát hi n vùng ph i b viêm. Hình 3.2. Vùng gõ ph i chó và bò * Gõ vùng ph i Vùng gõ ph i là vùng ng c trong có ph i. Có vùng ng c trong có ph i nhưng không gõ đư c như vùng trư c b vai, vùng b vai. loài nhai l i: vùng gõ ph i là m t vùng tam giác, phía trư c là vùng cơ khu u làm ranh gi i; c nh trên cách s ng lưng g n m t bàn tay và c nh sau là m t đư ng cong đ u b t đ u t g c sư n 12 và qua các giao đi m c a đư ng k ngang k t g xương cánh hông và xương sư n 11, đư ng ngang k t kh p vai và xương sư n th 8 và t n cùng gian sư n 4, ti p v i vùng âm đ c tuy t đ i c a tim. Nh ng con bò s a g y có m t vùng trư c xương b vai kho ng m t bàn tay có th gõ ph i đư c nhưng k t qu không rõ l m. ng a, la, l a: c nh trư c và c nh trên c a vùng gõ ph i gi ng trâu bò. C nh sau là m t đư ng cong đ u b t đ u t g c sư n 17 qua các giao đi m c a đư ng ngang k t g xương cánh hông và xương sư n th 16, đư ng ngang k t m m xương ng i và xương sư n th 14, đư ng ngang k t kh p xương b vai và xương sư n th 10 và t n cùng gian sư n th 5. l n: c nh sau b t đ u t g c sư n 11 qua giao đi m c a đư ng k ngang k t m m xương ng i và xương sư n th 9, đư ng ngang k t kh p xương b vai và xương sư n 7, t n cùng gian sư n 4. chó: c nh trư c giáp xương b vai, c nh trên cách s ng lưng 2 - 3 ngón tay; c nh sau b t đ u t g c xương sư n 12 qua các giao đi m c a đư ng k t g xương cánh hông và xương sư n 11, đư ng ngang k t m m xương ng i và xương sư n 10, đư ng ngang k t kh p b vai và xương sư n 8, t n cùng gian sư n 6. Xác đ nh vùng gõ ph i: k 3 đư ng ngang: m t đư ng qua g xương cánh hông, m t đư ng qua m m xương ng i và m t đư ng qua kh p vai. Gõ theo ba đư ng đó đ đ nh gi i h n phía sau. T ranh gi i phía sau gõ v phía trư c, l n lư t t trên xu ng dư i đ đ nh di n tích vùng gõ và so sánh v i di n tích bình thư ng. V trí ph i c a chó V trí ph i c a bò
  44. 44. 44 Chú ý: nh ng gia súc nh , vùng cơ khu u và cơ lưng dày, vùng ph i h p. * Di n tích vùng ph i thay đ i: Vùng ph i m r ng hay thu h p do b nh ph i hay xoang ng c quy t đ nh. - Vùng ph i m r ng v phía sau: do di n tích ph i tăng ho c do khí tích trong l ng ng c. Ph i khí thũng, th tích tăng, ranh gi i phía sau ngang cung sư n; vùng âm đ c c a tim thu nh . Ph i khí thũng m n tính thư ng kéo theo tim n dày, vùng âm đ c c a tim thay đ i không rõ. M t bên ph i có t n thương (viêm, x p, u, giun ph i), bên ph i còn l i làm bù d n đ n khí thũng, di n tích vùng ph i m r ng. - Vùng ph i thu h p: ranh gi i lùi v phía trư c. Do d c chư ng hơi, ru t chư ng hơi, gan sưng đ y cơ hoành v phía trư c. Vùng ph i thu h p do vùng âm đ c tim m r ng (tim n dày, viêm bao tim, bao tim tích nư c, tim giãn). * Âm gõ ph i - Âm gõ ph i bình thư ng (ph âm) Ph âm là ti ng phát ra khi gõ lên vùng ph i. gi a vùng ph i, ph i dày, nhi u khí, ph âm vang. Ngư c l i hai bên rìa do ph i m ng, cơ che khu t nên ph âm nh , đ c. Gia súc th vóc to, béo, t ng m dày, ph âm nh . Gia súc bé g y thì ngư c l i. - Nh ng âm gõ ph i b nh lý: Âm đ c: do lư ng khí trong ph nang gi m, ph i x p ho c ch t th m xu t đ ng l i trong ph nang, trong ph qu n, trong xoang ng c. Vùng ph i có âm đ c ho c âm đ c tương đ i thư ng th y các b nh sau: + Viêm ph i thùy (Pneumonia crouposa) th i kỳ gan hóa. Vùng âm đ c thư ng vùng rìa dư i ph i, ti p giáp v i vùng âm đ c c a tim. Khi ph i b gan hoá gõ vào n n ph i thu đư c âm đ c t p trung, m r ng theo đư ng cánh cung. + Viêm ph i - ph qu n, vùng âm đ c thư ng phân tán; xen k nh ng vùng âm đ c nh là nh ng vùng ph i thư ng hay vùng có âm bùng hơi. bò s a vùng âm đ c ph i thư ng g p trong b nh lao, giun ph i, viêm màng ph i. ng a vùng âm đ c ph i thư ng th y trong b nh t thư, viêm ph i - màng ph i truy n nhi m. l n thư ng th y b nh d ch t m n tính. Khi ph i b th y thũng, d ch ti t làm t c ph nang, n u th y thũng nh âm gõ không thay đ i. Nh ng b nh màng ph i: viêm màng ph i thì vùng âm đ c dư i và có ranh gi i n m ngang. Viêm màng ph i m n tính vùng âm đ c dư i lâu dài. Nh ng gia súc l n, l ng ng c r ng nên khi viêm màng ph i có nhi u d ch th m xu t nhưng không có vùng âm đ c trên màng ph i. Tràn d ch màng ph i cũng có tri u ch ng tương t . Chú ý các nguyên nhân ngoài ph i: da vùng ng c viêm, t ch c dư i da th y thũng, kh i u,...cũng th y vùng âm đ c.
  45. 45. 45 Âm bùng hơi: do t ch c ph i đàn tính kém, trong ph qu n, ph nang ch a nhi u khí, b t khí. Âm bùng hơi là tri u ch ng b nh thư ng g p gia súc l n như: lao ph i nh t là khi có hang lao g n thành ng c; viêm ph qu n m n tính; ph qu n giãn; b nh viêm ph i thùy giai đo n sung huy t và giai đo n tiêu tan; viêm ph i - ph qu n (vùng âm đ c xen k l n âm bùng hơi); tràn d ch màng ph i (gõ vùng dư i có âm đ c, ph n trên có âm bùng hơi); tràn khí ph i; thoát v cơ hoành; đ y hơi ru t n ng; d c chư ng hơi n ng. Âm h p: âm gõ g n gi ng âm bùng hơi nhưng âm hư ng ng n. Thư ng g p b nh ph i khí thũng n ng, ph nang giãn, ph i căng, Âm bình r n: ph i b b nh có các hang thông v i ph qu n, lúc gõ khí qua l i gi a hang và ph qu n t o thành. Thư ng th y trong b nh giãn ph qu n n ng, lao ph i. Âm kim thu c: do trong xoang ng c có hang kín ch a đ y khí như tràn khí màng ph i n ng, bao tim tích khí n ng, thoát v cơ hoành. d. Nghe ph i Khi đư ng hô h p, ph i có b nh thì âm thanh qu n, âm khí qu n, âm ph qu n nh t là âm ph nang thay đ i, ngoài ra còn có nh ng âm m i l g i là âm hô h p b nh lý. - Nghe tr c ti p: ph lên gia súc m t mi ng v i m ng đ tránh b n, áp sát tai nghe tr c ti p, ít áp d ng. - Nghe gián ti p: nghe qua ng nghe Nghe ph i gia súc khó vì ti ng ph nang r t y u. Do đó ch làm vi c ph i h t s c yên tĩnh, gia súc ph i đ ng im m i nghe rõ. Nên b t đ u nghe gi a ph i, sau đó nghe v phía trư c, nghe v phía sau, trên và xu ng dư i, nh ng vùng ti ng ph nang y u hơn vùng gi a ph i. Nghe t đi m này sang đi m khác, không nghe cách quãng; m i đi m nghe vài ba l n th . Khi nghe ti ng ph nang không rõ có th dùng tay b t mũi gia súc đ gia súc th dài và sâu, nghe đư c rõ hơn. Vùng nghe ph i trên ng c gi ng vùng gõ ph i. trâu bò có th nghe đư c vùng trư c xương b vai. * Âm hô h p sinh lý: - Âm thanh qu n: do khí th t xoang mũi vào h u r i vào khí qu n, c sát vào khí qu n gây nên. Âm nghe đư c gi ng phát ra âm ch “kh” khá rõ. - Âm khí qu n: là âm thanh qu n v ng vào, nghe vùng gi a c , ti ng nh hơn âm thanh qu n. - Âm ph qu n: ti ng nghe rõ kho ng sư n 3 - 4, k p trong xương b vai. Tr ng a, các gia súc khác đ u nghe đư c âm ph qu n. - Âm ph nang: Trên toàn ph i gia súc đ u nghe đư c m t ti ng nh , như phát âm ch “f”, đó là âm ph nang, âm ph nang nghe rõ khi gia súc hít vào và y u hơn khi th ra. Âm ph nang do:
  46. 46. 46 + Ho t đ ng co giãn c a ph nang. + Khí t ph qu n vào ph nang, xoáy + Ho t đ ng c a các cơ hô h p gây ra ti ng + Âm ph qu n v ng vào t o thành. Nh ng gia súc g y, l ng ng c h p, âm ph nang nghe rõ. Ngư c l i, gia súc l n, t ng m dày, âm ph nang y u, có khi nghe không rõ. chó, âm ph nang rõ toàn b vùng ph i. trâu, bò, âm ph nang nghe rõ gi a vùng ph i, vùng sau b vai. * Âm hô h p thay đ i: - Âm ph nang tăng: nghe rõ, thô và sâu hơn bình thư ng. Âm ph nang tăng đ u c hai bên vùng ph i do trung khu th n kinh hưng ph n. Các b nh truy n nhi m c p tính, các b nh có s t cao, ho t đ ng hô h p tăng cư ng, âm ph nang tăng. Âm ph nang tăng b ph n ph i bên c nh b ph n âm ph nang gi m ho c m t, thư ng th y trong các b nh viêm ph i - ph qu n. M t bên ph i, ho c m t vùng ph i r ng m t âm ph nang, ph n còn l i âm ph nang tăng th y trong b nh viêm ph i thùy. - Âm ph nang gi m: gia súc th nông y u. Âm ph nang gi m có th do t ch c dư i da th y thũng, sưng dày, ch y u do ph i ho c màng ph i có b nh. b nh viêm màng ph i, do đau, gia súc th y u nên âm ph nang y u; do màng ph i b dính, b sưng dày, xoang ng c tích nư c, âm ph nang gi m. - Âm ph nang thô: gia súc th n ng n , ti ng th không g n, không lan nh kh p vùng ph i. Thư ng do ph qu n viêm, sưng dày, lòng ph qu n r ng h p không đ u, ho c do ph i b khí thũng t ng b ph n, khi gia súc hít vào, khí t ngoài vào các ph nang không đ u, ph nang n ra không đ ng th i làm âm ph nang thô. - Âm ph nang m t: do ph nang b t c hay m t đàn tính, ph qu n t c. Có hai trư ng h p: T ng vùng nh m t âm ph nang là do viêm ph i, lao, t thư, u, th y thũng ph i. C vùng ph i phía dư i m t âm ph nang là do tràn d ch màng ph i, viêm màng ph i th m xu t. * Nh ng âm th b nh lý - Âm ph qu n b nh lý: Trên ng c ng a kh e ch nghe đư c ti ng âm ph nang thu n, nh . Còn các gia súc khác, âm nghe đư c trên vùng ng c là âm ph qu n l n v i âm ph nang. N u ng a, trên vùng ng c nghe đư c âm ph qu n (âm thô, rõ hơn âm ph nang) thì đó là âm ph qu n b nh. gia súc khác, khi trên vùng ng c ch nghe đư c âm ph qu n mà không có âm ph nang l n vào thì đó cũng là âm ph qu n b nh. C n chú ý các đ c đi m sau đây đ phân bi t âm ph qu n b nh lý và âm ph nang tăng: âm ph nang tăng nghe rõ đ u trên toàn b vùng ph i và càng g n r n ph i, nghe
  47. 47. 47 càng rõ. Gõ ph i không có âm gõ b nh. Còn âm ph qu n b nh nghe thô, không lan đ u, nghe rõ c khi hít vào, th ra; gõ ph i thư ng có âm đ c. Âm ph qu n b nh khó phân rõ v i âm ph nang thô, ch có khác là vùng ph i âm ph nang thô, gõ không có âm đ c. Nhu mô ph i b th m ư t, lòng ph qu n t c là nguyên nhân c a âm ph qu n b nh và thư ng th y các b nh: viêm ph i thùy, suy n l n, viêm ph i - màng ph i, lao, viêm màng ph i,… - Ti ng ran (Rhonchi) Trong nhi u b nh ph i, lòng ph qu n ch a nhi u ch t d ch th m xu t ho c b h p l i, khi th khí qua l i t o thành ti ng g i là ti ng ran. + Ti ng ran khô (Rhonchi sicca): do d ch th m xu t khô l i, thành ph qu n sưng dày ho c ph nang căng r ng chèn ép ph qu n, lòng ph qu n h p l i. Ho c d ch th m xu t đông l i khô t o thành s i. Trong nhi u tình tr ng trên khi th , khí qua l i t o thành ti ng ran. Tùy tình tr ng b nh, đ ng tác hô h p và lòng ph qu n to nh , ti ng ran r t to như ti ng mèo kêu, cũng có th r t nh như ti ng rít,… Ti ng ran khô m t vùng ph i nh : thư ng th y lao ph i, m , viêm ph qu n, viêm ph i - ph qu n. Ti ng ran khô trên m t vùng ph i r ng th y : viêm ph i - ph qu n, khí thũng ph i, viêm ph i thùy. Gia súc non sau khi b viêm ph i, ti ng ran khô còn l i m t th i gian khá lâu m c dù b nh đã lành. + Ti ng ran ư t (Rhonchi humidi): do trong lòng ph qu n có d ch ho c b t khí. Ti ng ra ư t nghe r t nh , như ti ng b t v hay như ti ng nư c ch m sôi,…phát ra ph qu n g n ph nang nghe rõ lúc th ra, còn kỳ hít vào có khi nghe không đư c. Ti ng ran ư t thư ng th y các quá trình b nh làm t ch c ph i th m ư t (viêm ph i, lao ph i, th y thũng ph i, sung huy t ph i). - Ti ng vò tóc (Crepitatio) Nghe như ti ng ran nh , nhưng m n và đ u hơn. Do lòng ph nang và ph qu n nh b th m ư t, lúc hít vào chúng dính l i và khi th ra chúng tách ra gây ti ng vò tóc. Ti ng vò tóc là tri u ch ng c a b nh viêm ph i, th y thũng ph i, sung huy t ph i. N u d ch th m xu t nhi u thì ti ng vò tóc m t. Căn c vào các đ c đi m sau đ phân bi t ti ng vò tóc và ti ng ran nh + Ti ng vò tóc m n, phát ra di n r ng, còn các ti ng ran thì thô hơn, to nh không đ u, phát ra trên di n h p. + Ti ng vò tóc n đ nh, còn ti ng ran không n đ nh, ch này m t ch kia xu t hi n; + Ti ng vò tóc phát ra th i gian ng n, còn ti ng ran thì lâu dài, cho đ n khi b nh lành. + Ti ng vò tóc nghe rõ lúc hít vào, còn ti ng ran nghe rõ c hai kỳ th .
  48. 48. 48 - Ti ng th i vò: Ph i có m , ho i t , lao s t o thành nh ng hang thông v i ph qu n. Khi th khí qua l i gi a các hang và lòng ph qu n t o thành ti ng th i vò. gia súc ít th y tri u ch ng này. - Ti ng c màng ph i: Màng ph i viêm, có nhi u fibrin đ ng l i làm cho màng ph i viêm s n sùi, lúc th các lá c a màng ph i c sát nhau gây ra ti ng c màng ph i. Ti ng c màng ph i to nghe r t d , nhưng có khi nghe r t nh . Khi nghe chú ý phân bi t v i ti ng ran nh , ti ng vò tóc, nhu đ ng ru t. Ti ng c màng ph i do viêm màng ph i thư ng có kèm theo tri u ch ng s vùng ng c gia súc đau. Viêm màng ph i trong các trư ng h p sau không có ti ng c màng ph i: + D ch th m xu t nhi u làm cho lá thành và lá t ng tách ra. + Màng ph i b dính. + Viêm m n tính, màng ph i b bào trơn. - Ti ng v nư c (Succusio hippocratis): ti ng óc ách như nư c xao đ ng trong l ng ng c: có th do d ch th m xu t ho c d ch th m l u gây ra. D ch th m xu t do viêm màng ph i, d ch th m l u do nguyên nhân toàn thân. Chú ý: Ti ng v nư c có lúc r t n đ nh, tư th nào c a gia súc cũng nghe đư c. Tuy nhiên cũng có ca b nh ch nghe đư c ti ng v nư c nh ng tư th nh t đ nh. 3.2.4. Ch c dò xoang ng c a. Ý nghĩa ch n đoán Khi nghi trong xoang ng c có d ch, con v t th khó, th th b ng, gõ có vùng âm đ c t p trung, nghe th y ti ng v nư c ho c ti ng c , lúc đó chúng ta m i ti n hành ch c dò xoang ng c ki m tra d ch ch c dò đó là d ch viêm hay d ch phù. Ch c dò xoang ng c đơn gi n, không nguy hi m, nhưng đ c bi t chú ý vô trùng, nh t là ch c dò xoang ng c ng a. b. V trí ch c dò - Loài nhai l i: khe sư n 6 bên trái, khe sư n 5 bên ph i, trên tĩnh m ch ngoài ng c ho c trên dư i đư ng ngang k t kh p khu u. - Ng a: gian sư n 7 bên trái, gian sư n 6 bên ph i. Trên, dư i gi ng loài nhai l i. - L n: gian sư n 8 bên trái, gian sư n 7 bên ph i. - Chó: gian sư n 8 bên trái, gian sư n 6 bên ph i. Chú ý: Nên ch c dò bên ph i, lúc c n thi t m i ch c dò bên trái vì tránh vùng tim.
  49. 49. 49 c. Ki m nghi m d ch th m xu t (d ch viêm) và d ch th m l u (d ch phù) * Ph n ng Mopit (Mopitz): Dùng 2 - 3ml d ch ki m nghi m, thêm vài gi t axit axêtic 5% - Đ c, k t t a (ph n ng dương tính) và đây là d ch th m xu t - Đ c, không k t t a (ph n ng âm tính) và đây là d ch th m l u * Ki m nghi m qua kính hi n vi: D ch ch c dò sau khi l y ph i đư c ki m nghi m ngay. L y 10ml ch c dò cho vào ly tâm, l y gi t c n phi t kính đ khô trong không khí, c đ nh b ng Methanol trong 5 phút và nhu m b ng Giemsa ho c Xanh methylen 1%. Soi qua v t kính d u. Có các trư ng h p sau: - M t ít h ng huy t c u trong m t vi trư ng thư ng do ch c dò gây ch y máu. N u s lư ng nhi u thì có th trong xoang ng c ch y máu. - Nhi u t bào b ch c u, nh t là b ch c u trung tính: do viêm màng ph i. - Nhi u t bào lympho: do lao màng ph i. 3.3. KHÁM H TIÊU HOÁ B nh h th ng tiêu hóa x y ra khá ph bi n v t nuôi, chi m kho ng t 30 - 40% trong các b nh n i khoa. B nh gây ra thư ng do khâu chăm sóc, nuôi dư ng không h p lý. Như th c ăn, nư c u ng không đ m b o v sinh (các ch t đ c, đ c t n m m c l n trong th c ăn). Chu ng tr i b n, không có h th ng ch ng nóng, ch ng l nh và ch ng m. Ngoài ra còn do các nguyên nhân khác gây nên như các b nh truy n nhi m gây t n thương h tiêu hóa (phó thương hàn, phó lao, d ch t và các lo i ký sinh trùng đư ng ru t). Khám b máy tiêu hóa theo th t : khám ăn, khám u ng, khám mi ng, h u và th c qu n, khám d dày, ru t, khám phân, khám gan, ngư i ta thư ng khám b ng các phương pháp: quan sát, s n n, gõ, nghe. Khi c n thi t ch c dò xoang b ng, siêu âm, n i soi xoang b ng và các xét nghi m phân, d ch ch c dò và m t s ch tiêu ch c năng gan. 3.3.1. Ki m tra tr ng thái ăn u ng a. Ăn - Ăn kém: do r i lo n tiêu hóa. - Ăn nhi u th c ăn tinh: do viêm d dày tăng axit. - Ăn nhi u th c ăn thô: do viêm d dày gi m axit. - Ăn nhi u: sau th i gian m, do r i lo n trao đ i ch t. - Ăn b y: do gia súc thi u khoáng, viêm d dày cata m n tính, b nh chó d i.
  50. 50. 50 b. U ng - U ng ít: do t c ru t, th y thũng, tê li t th n kinh m t,… - U ng nhi u: do s t, a ch y, nôn m a, ra nhi u m hôi, viêm th n m n tính, trúng đ c mu i. c. Cách l y th c ăn, nư c u ng Ng a dùng môi l y th c ăn, hàm dư i đưa th c ăn vào mi ng. Bò dùng lư i l y th c ăn. L n ngo m t ng mi ng. L y th c ăn khó khăn: thư ng th y b nh lư i, môi, niêm m c mi ng, răng, cơ nhai, h ng, các b nh th n kinh. Ng a l y th c ăn khó khăn, nhai th c ăn u o i, nhi u khi g c đ u vào máng là tri u ch ng c a viêm não, u não, não th y thũng. d. Nhai - Gia súc nhai ch m, u o i: do s t, b nh d dày, r i lo n tiêu hóa. - Nhai đau, c vươn ra, mi ng há h c: do viêm chân răng, răng mòn không đ u; viêm niêm m c mi ng, viêm lư i g p b nh l m m long móng. - Nhai r t đau, không nhai, hai hàm răng khép ch t: do viêm niêm m c mi ng, viêm lư i n ng, b nh th n kinh. - Nghi n răng: Ng a nghi n răng do đau b ng, trúng đ c, viêm não t y truy n nhi m. Bò nghi n răng do viêm d dày cata, viêm ru t cata, li t d c , viêm d t ong do ngo i v t. L n nghi n răng th y b nh d ch t . C u nghi n răng do u sán não. e. Nu t - R i lo n nh : đ u gia súc vươn th ng, l c lư, hai chân cào đ t, nu t khó khăn do viêm h ng, t c th c qu n. - R i lo n nu t n ng: th c ăn trào ra đ ng mũi, trào ngư c th c qu n do viêm h ng n ng, t c th c qu n, trong các b nh h th n kinh. g. Nhai l i Bò kh e sau khi ăn no 30 phút đ n m t gi rư i thì b t đ u nhai l i. M t ngày đêm nhai l i 6 - 8 l n, m i l n t 50 - 60 phút. R i lo n nhai l i: nhai l i ch m và y u g p trong trư ng h p chư ng hơi, b i th c và ngh n d lá sách. Không còn ph n x nhai l i g p li t d c , chư ng hơi, b i th c n ng, các trư ng h p trúng đ c. h. hơi Trâu bò m i ngày hơi kho ng 20 - 40 l n. Nh hơi mà các khí lên men tích l i trong d c đư c t ng ra ngoài.
  51. 51. 51 - hơi tăng: do ăn nhi u th c ăn d lên men, chư ng hơi d c giai đo n đ u. - hơi gi m: do d c li t, t c rãnh th c qu n, s t cao, các b nh n ng. Li t d c m n tính, hơi ra hôi th i. - Không hơi: do t c rãnh th c qu n, chư ng hơi d c n ng. Loài gia súc d dày đơn, hơi trong d dày thư ng đư c t ng ra ngoài theo phân và h p thu vào máu. N u hơi là tri u ch ng b nh lý g p trong trư ng h p viêm loét d dày, th c ăn trong d dày lên men nhi u,… i. Nôn m a Nôn m a do ph n x ho c do trung khu th n kinh b kích thích. - Nôn m a do ph n x , thư ng do b nh cu ng lư i, h ng, d dày, đư ng ru t, có trư ng h p b nh màng b ng, t cung cũng có th gây nôn. - Nôn do trung khu nôn b kích thích tr c ti p: do viêm hành t y, viêm màng não, kh i u não, đ c t vi trùng tác đ ng (trong các b nh truy n nhi m) và trong các trư ng h p trúng đ c. Đ c đi m c a lo i nôn này là nôn liên t c, lúc d dày tr ng v n nôn. Loài ăn th t và loài ăn t p nôn là tri u ch ng b nh, thư ng do viêm d dày cata c p tính. Loài nhai l i nôn thư ng do d dày đ y hơi c p tính, b i th c. Con v t nôn r t khó khăn: đ u vươn th ng, hai chân sau d ng ra, b ng thót l i, th c ăn ph t ra theo m m, theo đư ng mũi. Ng a nôn khó nh t: lúc nôn, b ng co rút, toàn thân toát m hôi, th c ăn phun ra theo l mũi và sau khi nôn gia súc r t m t m i. Ng a nôn thư ng do b i th c ho c giãn d dày c p tính. * Ki m tra nôn c n chú ý: - Nôn m t l n, sau đó không nôn l i g p l n, con non và loài ăn th t do ăn quá no. - Nôn nhi u l n trong m t ngày g p trư ng h p do trúng đ c th c ăn, các lo i thu c b o v th c v t. - Nôn ngay sau lúc ăn: do b nh d dày, ăn m t lúc m i nôn do t c ru t. - Ch t nôn l n máu: do viêm d dày xu t huy t, loét d dày l n, hay g p trong b nh phó thương hàn, d ch t l n. - Ch t nôn màu vàng l c (m t): do t c ru t non. - Ch t nôn l n phân, mùi th i: do t c ru t già. 3.3.2. Khám mi ng Khám mi ng đ ch n đoán b nh x y ra c c b vùng mi ng: môi, răng, niêm m c mi ng và lư i. Đ ng th i đ ch n đoán m t s b nh khác đư ng tiêu hoá (hình 3.3)
  52. 52. 52 Ch y rãi: do tr ng i nu t, viêm tuy n nư c b t, ngo i v t c m vào hàm răng, viêm h ng, s t, l m m long móng, viêm tuy n mang tai. a. Môi - Gia súc kh e lúc đ ng hai môi ng m kín. - Môi ng m ch t: do viêm màng não, u n ván. - Môi sưng: do viêm niêm m c mi ng, d ch t trâu bò, côn trùng đ t. - ng a: ng a già môi dư i thư ng tr , h l i ra ngoài. N u môi n t thì do t c u trùng. Môi ho i thư do trúng đ c th c ăn, viêm màng não truy n nhi m. b. Mi ng - Mùi trong mi ng: mùi th i do viêm l i, loét niêm m c mi ng, viêm h ng. Th c ăn đ ng l i lâu, mi ng th i. - Nhi t đ trong mi ng: cho ngón tay vào mi ng đ có c m giác nhi t đ mi ng. Mi ng nóng do các b nh gây s t cao, viêm niêm m c mi ng, viêm h ng. Mi ng l nh do m t máu, suy như c và s p ch t. - Đ m: + Mi ng đ y nư c b t do tr ng i nu t, tuy n nư c b t b kích thích, do viêm niêm m c mi ng, viêm tuy n nư c b t, viêm h ng, l m m long móng. + Mi ng khô do m t nư c: th y b nh viêm ru t a ch y lâu ngày, s t cao, đa ni u, đau b ng. - Màu s c niêm m c mi ng thay đ i (xem ph n khám niêm m c m t). Chú ý: - trâu bò khi b b nh l m m long móng: niêm m c mi ng n i đ y m n nư c. - Trong b nh d ch t l n, đ u c u, niêm m c n i m n m , b c m . - ng a do viêm mi ng hóa m truy n nhi m: niêm m c n i nh ng m n m b ng h t v ng, h t đ u trong su t, sau có máu, có m . c. Lư i B a lư i là m t l p t bào thư ng bì tróc ra đ ng l i, màu xám hay màu xanh: th y trong h u h t các b nh có s t cao, viêm đư ng tiêu hóa. B a càng dày b nh càng n ng, ngư c l i b a càng gi m là b nh chuy n bi n t t. Lư i sưng to là do xây xát, do có đinh gai ch c, do x khu n. Hình 3.3. Khám mi ng

×