Se ha denunciado esta presentación.
Utilizamos tu perfil de LinkedIn y tus datos de actividad para personalizar los anuncios y mostrarte publicidad más relevante. Puedes cambiar tus preferencias de publicidad en cualquier momento.

Rasmli tajvid

21.311 visualizaciones

Publicado el

Doktor Ayman Rushdiy Suvaydning ijodiy mahsuloti. Arab harflarining maxrajlari va sifatlari

Publicado en: Educación
  • Sé el primero en comentar

Rasmli tajvid

  1. 1. َّ‫الت‬َُّ‫س‬‫ى‬َ‫ص‬ُ‫و‬ْ‫َّال‬ُ‫ذ‬‫ي‬ِ‫ى‬ْ‫ج‬ Rasmli tajvid ٌَّّ‫ي‬ِ‫يو‬ِ‫ل‬ْ‫ع‬َ‫ت‬ٌَّ‫اب‬َ‫ت‬ِ‫ك‬ٌَّ‫ش‬َ‫ك‬َ‫ت‬ْ‫ب‬ُ‫ه‬ yangicha usuldagi ta‟limiy kitob ُ‫ي‬‫يف‬ً‫ل‬ٍ‫أ‬‫ى‬‫ت‬ ًُ‫ي‬ً‫ر‬‫ى‬‫ك‬ٍ‫ل‬‫ُا‬ً‫آف‬ٍ‫ر‬‫ي‬‫ق‬ٍ‫ل‬‫ُا‬ً‫ـ‬ً‫اد‬‫ى‬‫خ‬ ُ‫د‬.‫د‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫و‬‫ي‬‫مُس‬ً‫د‬ٍ‫ش‬‫ي‬‫نُر‬‫ى‬ٍ‫ىْي‬‫أ‬ Qur‟oni Karim olimi doktor Ayman Rushdiy Suvaydning ijodiy mahsuloti Kitobga yangi ma‟lumotlar qo‟shilayotgani sababli chop qilmay turing
  2. 2. Albatta, u Sulaymondandir, va albatta, unda: Naml surasi, 30 oyat (27:30) Bismillahir rohmanir rohim (Hamid tayyorlagan)
  3. 3. ًُ‫يم‬ً‫ح‬َّ‫ُالر‬ً‫ن‬ٰ‫ػ‬‫ى‬ٍ‫ْح‬َّ‫ُالر‬ً‫ُهللا‬ً‫م‬ٍ‫س‬ً‫ب‬ Muqaddima Barcha olamlar Xoliqi va Robbisi Alloh taologa hamdu sanolar va uning Rosuli bo'lgan Payg„ambarimizga va u kishining ahllariga va as`hoblariga beadad durud va solavotlar bo„lsin. Qur‟oni Karim Alloh taoloning kalomi bo‟lib, uni Jabroil alayhissalom 23 yil davomida Payg‟ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi va sallamga bosqichma-bosqich olib tushgan. Rosululloh sollallohu alayhi va sallam esa sahobalarga yetkazganlar. Sahobalar esa tobe‟inlarga, tobe‟inlar esa undan keyingilarga yetkazib, shu tariqa hozirgacha biror harfi o‟zgarmasdan yetib kelayotir. Qur‟oni Karimning biror harfining qiyomatgacha o‟zgarmasligiga dalil Hijr surasi, 9 oyatdir: ُُ‫ي‬‫و‬‫ى‬‫ل‬ُ‫ا‬َّ‫ن‬ً‫إ‬‫ى‬‫ُك‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ك‬ًٌ‫ذ‬‫اُٱل‬‫ى‬‫ٍن‬‫ل‬َّ‫ز‬‫ى‬‫ػ‬‫ن‬ُ‫ي‬‫ن‬ٍ‫ى‬‫اَُن‬َّ‫ن‬ً‫إ‬‫ۥ‬ُ﴿ُ‫ى‬‫ف‬‫و‬‫ي‬‫ظ‬ً‫ف‬ٰ‫ػ‬‫ى‬‫ى‬‫َل‬٩﴾ “Albatta bu eslatmani (ya‟ni Qur‟onni) Biz O‟zimiz nozil qildik va shubhasiz, O‟zimiz uni saqlaguvchimiz.” Musulmonlar 1400 yildan buyon Qur‟onni o‟rganib va unga amal qilib kelishadi. Qur‟onda Alloh bandalari uchun foniy va abadiy dunyoda zarur yo‟l-yo‟riq va ko‟rsatmalarni bildirib, buyurilgan va qaytarilgan ammallarni ko‟rsatgan. Shuning uchun har bir mo‟min – musulmon bu kitobni o‟qib, ma‟nosini anglab unga amal qilishga harakat qilishi kerak.
  4. 4. Qur‟on bu ilohiy dastur bo‟lib, mo‟min-musulmonlarni ikki dunyo saodatiga boshlovchi eng to‟g‟ri qo‟llanmadir. Bunga dalil sifatida Alloh taoloning quyidagi oyatlarini keltirish mumkin: َ ‫َن‬ُ‫ِي‬‫ق‬َُ‫ي‬ ٖ‫م‬‫م‬َ َ ‫ِق‬ ّ ‫ل‬ ٞ ‫ة‬َ ‫م‬ ‫ۡح‬َ‫ر‬َ‫و‬ ‫ى‬ ٗ ‫د‬ ُ ٌَ‫و‬ ِ‫اس‬َّ‫ِلي‬‫ل‬ ُ‫ر‬ِ‫ئ‬َٰٓ َ ‫ص‬َ‫ب‬ ‫ا‬ َ ‫ذ‬َٰ َ ‫ه‬٢٠ “Bu (Qur‟on) odamlar uchun qalb ko‟zlari, aniq ishonadigan qavm uchun hidoyat va rahmatdir”. (Josiya, 20). َّ ‫ن‬ َ ‫أ‬ ِ‫ت‬َٰ َ‫ح‬ِ‫ل‬َٰ َّ ‫ٱلص‬ َ ‫َن‬ ُ ‫ل‬َ‫ه‬‫م‬‫ع‬َ‫ي‬ َ‫ِيو‬ َّ ‫ٱَّل‬ َ‫ني‬ِ‫ي‬ِ‫ن‬ ‫م‬ ‫ؤ‬ُ‫ه‬ ‫م‬ ‫ٱل‬ ُ ِ ّ ‫ّش‬َ‫ب‬ُ‫ي‬َ‫و‬ ُ‫م‬ََ ‫م‬ ‫ق‬ َ ‫أ‬ َ ِ‫ِه‬ ِ‫ِت‬ َّ ‫ِل‬‫ل‬ ‫ي‬ِ‫د‬‫م‬ٍَ‫ي‬ َ ‫ان‬َ‫ء‬‫م‬‫ر‬ ُ ‫ق‬ ‫م‬ ‫ٱل‬ ‫ا‬ َ ‫ذ‬َٰ َ ‫ه‬ َّ ‫ن‬ِ‫إ‬ َ ‫ل‬‫ا‬ٗ‫ري‬ِ‫ب‬ َ ‫ك‬ ‫ا‬ٗ‫ر‬‫م‬‫ج‬ َ ‫أ‬ ‫م‬‫م‬ٍُ٩ “Albatta, bu Qur‟on eng to„g„ri yo„lga hidoyat qilur va yaxshi amallarni qiladigan mo„minlarga katta ajr-mukofot borligini(ng) xush xabar(ini) berur”. (Isro, 9) Qur‟onning dastlabki oyatlari Ramazon oyida nozil bo‟lgan. Bunga dalil Baqara surrasi, 185 oyat: ِِۚ‫ان‬ َ ‫ق‬‫م‬‫ر‬ ُ ‫ف‬ ‫م‬ ‫ٱل‬َ‫و‬ َٰ‫ى‬َ‫د‬ٍُ ‫م‬ ‫ٱل‬ َ‫ِو‬ّ‫ن‬ ٖ‫ت‬َٰ َ‫ن‬ِ ّ‫ي‬َ‫ب‬َ‫و‬ ِ‫اس‬َّ‫ِلي‬ ّ ‫ل‬ ‫ى‬ ٗ ‫د‬ ُ ٌ ُ ‫ان‬َ‫ء‬‫م‬‫ر‬ ُ ‫ق‬ ‫م‬ ‫ٱل‬ ًِ‫ِي‬‫ف‬ َ ‫ل‬ِ‫ىز‬ ُ ‫أ‬ ٓ‫ِي‬ َّ ‫ٱَّل‬ َ ‫ان‬ َ ‫ض‬َ‫م‬َ‫ر‬ ُ‫ر‬‫م‬ٍ َ ‫ش‬١٨٥ “Ramazon oyi - odamlar uchun hidoyat (manbai) va to'g'ri yo'l hamda ajrim etuvchi hujjatlardan iborat Qur'on nozil qilingan oydir.”
  5. 5. Tajvid haqida Tajvid so„zi ُ‫ى‬‫د‬َّ‫و‬‫ى‬‫ج‬ (javvada) fe‟lidan olingan bo„lib, lug„atda yaxshilash, chiroyli qilish, bezash, mustahkam qilishni anglatadi. Istilohda esa, Qur‟oni Karimni Alloh taolo payg„ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi va sallamga nozil qilganidek har bir harfning maxraj va sifatiga e‟tibor berib, ma‟lum qoidalar asosida tilovat qilishdir. Soddaroq aytganda, har bir harfning haqqini berishdir. Tajvid ilmini mukammal o„rganish, farzi kifoyadir. Ammo, Qur‟onni o„qiyotganda tajvidga amal qilish, har bir musulmonga farzi a‟yndir. Bunga Qur‟on, sunnat va ijmo‟dan dalillar bordir. Qur‟ondan dalil, Muzzammil surasining 4 oyati bo„lib, unda Alloh taolo: ً ‫ِيًل‬‫ت‬‫م‬‫ر‬ َ ‫ث‬ َ ‫ان‬َ‫ء‬‫م‬‫ر‬ ُ ‫ق‬ ‫م‬ ‫ٱل‬ ِ‫ِل‬ ّ ‫ث‬َ‫ر‬َ‫و‬٤ “Va qur‟onni tartil bilan tilovat qil”, deydi. Tartil – har bir harfni o„z o„rnidan dona-dona qilib chiqarish. Tartil 3 xil ( sekin, o‟rtacha, tez ) o‟qishning qay birida bo‟lmasin har bir harfning haqqini berib dona-dona qilib o‟qishdir. Ya‟ni eng tez o'qishda ham har bir harf o'z maxrajidan aniq eshitilishi, barcha sifatlari berilishi, tajvid, vaqf qoidalariga amal qilinishi lozim bo'ladi.
  6. 6. Sunnatdan esa, Zayd ibn Sobitdan rivoyat qilingan hadis dalildir. Ushbu hadisda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: "Albatta Alloh, bu Qur‟onni nozil bo„lganidek o„qilishini xush ko„radi", deganlar. Bu hadisni Ibn Xuzayma o„z sahihlarida keltirgan. Ya‟ni, Alloh taolo Qur‟onni o„z payg„ambariga Jabroil alayhissalom vositasida qanday tushirgan bo„lsa, shunday o„qilishini xush ko„radi. Bu esa tajvid asosida o„qish bilan bo„ladi. Ulamolar Payg„ambarimiz sollallohu alayhi va sallam davrlaridan to hozirgacha Qur‟onni tajvidga amal qilib o„qish farzligiga ijmo‟ qilib kelishgan. Bu esa, tajvidga amal qilishlik har bir muslim va muslimaga farzi ‟ayn ekanligiga dalolat qiladi. Hech bir asrda musulmonlar orasida bunga xilof bo„lmagan. "Sahih Buxoriy"da Usmon ibn Affon roziyallohu anhudan rivoyat qilingan hadisda Payg„ambar sollallohu alayhi va sallam aytganlar: "Sizlarning yaxshilaringiz Qur‟onni o„rgangan va uni o„rgatganlaringizdir" (Al Buxoriy). ٍُ‫م‬‫ي‬‫ك‬‫ي‬‫ر‬ٍ‫ػ‬‫ي‬‫ى‬‫خ‬ٍُُ‫ن‬‫ى‬‫م‬ُُ‫ى‬‫م‬َّ‫ل‬‫ى‬‫ع‬‫ى‬‫ػ‬‫ت‬ُُ‫ى‬‫ف‬‫ا‬‫ى‬‫ء‬ٍ‫ر‬‫ي‬‫ق‬ٍ‫ل‬‫ا‬ُُ‫ي‬‫و‬‫ى‬‫م‬َّ‫ل‬‫ى‬‫ع‬‫ى‬‫ك‬ Tajvidni 3 qismga bo‟lib o‟rganamiz: 1. Harflarning maxraji. 2. Harflarning sifati. 3. Tajvid qoidalari.
  7. 7. Isti‟azaُُُُُ‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫ذ‬‫ا‬‫ى‬‫ع‬ً‫ت‬ٍ‫س‬ ً‫اِل‬ Isti‟aza – bu ُ‫ي‬‫ذ‬‫و‬‫ي‬‫ىع‬‫أ‬ًُُ‫الل‬ً‫ب‬ُُ‫ى‬‫ن‬ً‫م‬ًُُ‫ن‬ٰ‫ػ‬‫ى‬‫ط‬ٍ‫ي‬َّ‫ٱلش‬ًُُ‫يم‬ً‫ج‬َّ‫الر‬ ya‟ni "Auzu billahi minash shaytonir rojiym"dir. Ma‟nosi: "Quvilgan shaytonning yomonligidan Allohdan panoh so„rayman". Qur‟on o„qimoqchi bo„lgan kishi tilovatga kirishishdan avval isti'azani aytishi kerak. Bunga dalil "Nahl" surasining 98 oyatidir: ِ‫م‬‫ي‬ِ‫ج‬َّ‫ٱلر‬ ِ‫و‬َٰ َ‫ط‬‫م‬‫ي‬ َّ ‫ٱلش‬ َ‫ِو‬‫ن‬ ِ َّ ‫ٱَّلل‬ِ‫ب‬ ‫م‬ ‫ذ‬ِ‫ع‬َ‫ج‬‫م‬‫ٱس‬ َ ‫ف‬ َ ‫ان‬َ‫ء‬‫م‬‫ر‬ ُ ‫ق‬ ‫م‬ ‫ٱل‬ َ ‫ت‬ ‫م‬ ‫أ‬َ‫ر‬ َ ‫ق‬ ‫ا‬ َ ‫ذ‬ِ‫إ‬ َ ‫ف‬٩٨ Bu oyatda Alloh taolo: "Agar Qur‟on o„qisang, bas, quvilgan shaytonning yomonligidan Allohdan panoh so„ra" deydi. Isti'aza tilovatdan oldin o'qiladi. Agar qori qiroatini yo„talish, aksa urish yoki shu qiroatga tegishli bir gap bilan to„xtatsa, qaytadan boshlaganda isti‟aza aytishi shart emas. Ammo dam olish, yoki bir salomga javob berish uchun bo„lsa-da, o„zga gap bilan mashg‟ul bo‟lib to„xtatsa, qaytadan aytishi lozim.
  8. 8. Basmala ُُ‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫ل‬‫ى‬‫م‬ٍ‫س‬‫ى‬‫ٍب‬‫ل‬‫ا‬ Basmala – bu ًُ‫م‬ٍ‫س‬ً‫ب‬ًُُ‫هللا‬ًُُ‫ن‬ٰ‫ػ‬‫ى‬ٍ‫ْح‬َّ‫الر‬ًُُ‫يم‬ً‫ح‬َّ‫الر‬ ya‟ni "Bismillahir rohmanir rohiym" dir. Ma‟nosi: "Mehribon va Rahmli Alloh nomi bilan" dir. Qur‟on o„qimoqchi bo„lgan kishi tilovatga kirishishdan avval basmala aytishi lozim. Bunga dalil "Naml" surasining 30 oyatidir: ٣٠ ِ‫م‬‫ي‬ِ‫ح‬َّ‫ٱلر‬ ِ‫و‬َٰ‫ـ‬َ ْ ‫ۡح‬َّ‫ٱلر‬ ِ َّ ‫ٱَّلل‬ ِ‫م‬ ْ‫س‬ِ‫ب‬ ‫ۥ‬ًُ َّ ‫ِإَوى‬ َ‫و‬َٰ‫ـ‬َ‫ه‬ْ‫ي‬ َ ‫ل‬ُ‫س‬ ‫ِو‬‫ن‬ ‫ۥ‬ًُ َّ ‫ى‬ِ‫إ‬ Ma‟nosi: “Albatta, u Sulaymondandir va albatta, unda: “Bismillahir rohmanir rohiym””. Basmala isti‟azadan keyin, oyatdan avval o„qiladi. Qur‟ondagi 113 sura Basmala bilan boshlangan. Faqatgina "Tavba" surasining boshida o„qilmaydi. Sababi, mus`haflarda shunday kelgan. Yana bir sababi shuki, basmalada rahmat, mehr ma‟nosi bor. "Tavba" surasi esa, urush, shiddat, mushriklarga nisbatan qattiqlik haqidadir. Yana boshqa bir sababi, "Tavba" surasi o„zidan avvalgi "Anfol" surasining davomi, ya‟ni, bu ikki sura aslida bitta sura ekanligi ehtimoli ham bor. Eslatma: Sura o‟rtasidan o‟qiganda o‟qilayotgan oyatning ma‟nosiga qarash kerak. Kofirlar va ularga qarshi duo, munofiqlarning ta‟rifi, Do‟zax va undagi holatlar yoki Shayton haqida bo‟lsa basmala o‟qilmaydi. Unda isti‟azaning o'zi o'qiladi. Agar ma'nosiga tushunmasa, unda ham isti„azani o'zi o'qiladi.
  9. 9. Isti'aza, basmala va suraning boshini o„qish Qiroat qilmoqchi bo‟lgan kishi Isti'aza, basmala va surani bir- biriga 4 xil ko‟rinishda bog‟lashi mumkin: 1. Hammasini qo„shib o„qish: isti'aza, basmala va suraning birinchi oyatini bir nafasda orasini uzmay, bir-biriga qo„shib o„qish. 2. Hammasini alohida-alohida o„qish: isti'azani o„qib, to„xtab, nafas olib, keyin basmalani o„qib, to„xtab, nafas olib, keyin suraning birinchi oyatini o„qish. 3. Isti'aza va basmalani qo„shib, bir nafasda o„qib, to„xtab, suraning birinchi oyatini alohida o„qish. 4. Isti'azani o„zini o„qib, to„xtab, basmala va suraning birinchi oyatini qo„shib, bir nafasda o„qish.
  10. 10. Basmalani ikki sura orasida o‟qish Sura oxiri, basmala va keyingi surani boshlashda uch xil ko‟rinish bor. Ya‟ni bir surani tamomlab, keyingi suraga o„tmoqchi bo„lganimizda, quyidagi uch yo„ldan birini tanlashimiz mumkin: 1. Hammasini alohida-alohida o„qish. Avvalgi suraning oxirgi oyatini o„qib, to„xtab, basmalani alohida o„qib to‟xtab, keyin suraning birinchi oyatini o„qish. 2. Hammasini qo„shib o„qish. Suraning oxiri, basmala va suraning boshini bir nafasda qo„shib o„qish. 3. Suraning oxirini o„qib, to„xtab, basmalaga keyingi suraning boshini qo„shib o„qish. Bu yerda suraning oxirini basmalaga qo„shib o„qib to‟xtalmaydi. Bu xato bo‟ladi, chunki basmala suraning oxirgi oyatiga o„xshab qoladi. Basmala suraning boshida o„qish uchundir, oxirida emas.
  11. 11. "Anfol" surasining oxirini va "Tavba" surasining boshini o„qish "Anfol" surasining oxiri va "Tavba" surasining birinchi oyatini o„qishda ham uch xil ko‟rinish bor: 1. "Anfol" surasining oxirini "Tavba" surasining boshiga qo„shib, bir nafasda o„qish. 2. "Anfol" surasini tugatib, to„xtab, "Tavba" surasini boshlash. 3. Sakta (tin olish, nafas olinmaydi) qilish: "Anfol" surasining oxirgi oyati va "Tavba" surasining boshini nafas olmay, to„xtab, sakta qilib o„qish. Suraning o‟rtasidan o‟qilganda isti‟aza va basmalaning o‟qilishi Agar biror bir suraning boshidan emas, o„rtasidan o„qilmoqchi bo„linsa, 2 xil ko'rinishda o'qish mumkin: 1. isti‟aza, basmala va qasd qilingan oyat o„qiladi. 2. isti'aza va qasd qilingan oyat o'qiladi. Bu yerda basmala o‟qilmasa ham bo‟laveradi. "Tavba" surasining o„rtasidan o„qilmoqchi bo„lsa, isti‟azaning o„zi bilan kifoyalanib, basmalani o„qimagan durust.
  12. 12. Tovush Tovush havo qatlamining tebranishi natijasida hosil bo‟ladi. Bizning qulog‟imiz bir soniyada 20 tadan 20 mingtagacha tebranish tufayli vujudga keladigan tovushni eshita oladi. Nutqimizda tovush o‟pkadan chiqayotgan havo halqumda joylashgan tovush paychalaridan o‟tayotganda vujudga keladi. Nutqimizda hosil bo‟ladigan tovush 2 xildir: 1. Unli tovush – hech qanday to‟siqqa uchramay chiqadigan tovush. Arab tilidagi unli tovushlar 6 ta: 3 ta mad harflari, 3 ta qisqa unli. 2. Undosh tovush – nutq a‟zolarining biriga urilib, tegib hosil bo‟ladigan tovush. Arab tilida 28 ta undosh tovush bor. “Un” degan so‟z tovush yoki ovoz deganidir. Demak, Arab tilida 28 ta undosh va 6 ta unli (3 ta qisqa va 3 ta cho‟ziq) tovushlar bor.
  13. 13. Harf qandaydir aniq joyga tayanadigan tovushdir (undosh harflar uchun). Arab tilida 28 ta undosh tovushlar harflar bilan ifodalangan. 3 ta qisqa unli tovushlar harflar bilan emas belgilar bilan ifodalangan, ular harflarning ustiga yoki ostiga qo‟yiladi va ular harakatlar deb ataladi: َ-fatha (ochish), “a” qisqa unli tovushini, َ-kasra (sindirish), “i” qisqa unli tovushini, َ-zamma (cho‟chchaytirish), “u” qisqa unli tovushini bildiradi. Undosh tovushlar bu harakatlar bilan kelganda harakatli (arabcha mutaharrik) deb ataladi. Harakat deb atalishiga sabab ularni undoshlar bilan talaffuz qilinganda og‟iz ochiladi yoki lablar cho‟chayadi yoki iyak pastga tushadi. Zammali harflar talaffuzida lablar cho‟chchayadi. Fathali harflar talaffuzida og‟iz ochiladi. Kasroli harflar talaffuzida iyak pastga tushadi.
  14. 14. 28 ta undosh harflar 4 xil holatda o‟qiladi: 1. Fathali, 2. Zammali, 3. Kasrali, 4. Sukunli bo‟lganda. Arab tilida 29 ta harf bo‟lib, 28 ta undosh harfi 4 xil holatda o‟qilar ekan, 29chi harf bo‟lgan Alif esa faqat bir holatdagina o‟qiladi. Alif yolg‟iz kelganida o‟qilmaydi, chunki u mustaqil undosh harfi emas, shuning uchun harakatlar bilan kelmaydi. Alifning 2 ta vazifasi bor: 1. Hamzaga kursi bo‟lib keladi. Bunda hamzaning ustidagi harakat o‟qiladi. Alif o‟qilmaydi. ‫أ‬ 2. Fathali undoshdan keyin kelganda, qisqa unli bo‟lgan fathani cho‟zadi va bu cho‟ziq unli deb ataladi. Alif shu holatdagina o‟qiladi. ‫ا‬‫ب‬
  15. 15. “Maxroj” so‟zi arabcha “xoroja” ( chiqdi) fe‟lidan olingan bo‟lib, “chiqish joyi” deganidir. Tajvidda esa maxraj – harflarning paydo bo‟lish yoki talaffuz qilish joyini bildiradi. Har bir harfni o‟z maxrajidan talaffuz qilishimiz lozim. Aslida har bir harfning o'zining xos (mustaqil) maxraji bo'lgan, lekin harflarning maxraji bir-biriga juda yaqin bo'lganidan ulamolar bir nechtasini bitta maxrajga jamlagan. Imom Ibnul Jazariy 29 ta harfni 17 maxrajga to‟plagan. Ba'zi maxrajlarda 3 ta harf joylashgan bo'lib, ularni bir- biridan sifati bilan ajratamiz. Maxrajning 2 turi bor: 1. Muhaqqoq maxraj – Haqiqiy maxraj. Maxraji aniq bir joy bo‟lgan, chegaralangan harfning maxraji. Harf chiqayotganda tovush nutq a‟zolarining birontasiga suyanib- tegib chiqadi. 28 ta undosh harflar muhaqqoq maxrajdan chiqadi. 2. Muqoddar maxraj – Taqdiriy maxraj. Maxraji aniq bo‟lmagan, chegaralanmagan harfning maxraji. Muqoddar maxrajdan 3 ta Mad harflari (aliful maddiya, waawul maddiya, yaaul maddiya) chiqadi. Harfning maxrajini aniqlash uchun harfni sukunli yoki tashdidli qilib oldiga harakatli hamzani olib kelamiz. Ichkaridan chiqib kelayotgan tovush qayerda to‟xtasa, shu joy shu harfning haqiqiy ( muhaqqoq) maxrajidir. Masalan: ٍُ‫ىؾ‬‫أ‬,ٍُُ‫ىس‬‫أ‬,ٍُُ‫ىب‬‫أ‬
  16. 16. Insonning nutq a‟zolari: Burun bo‟shlig‟i Ikki lab Tishlar Til Hiqildoq tog‟ayi Tovush paychalari Qizilo‟ngach Tepa tanglay ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ٍ‫ن‬ًٍ‫ُاْل‬‫ى‬‫د‬ٍ‫ن‬ً‫ُع‬ُّ‫ي‬ً‫ق‬ٍ‫ط‬ُّ‫ن‬‫ُال‬‫ي‬‫از‬‫ى‬‫ه‬ًٍ‫ْل‬‫ا‬ O‟pkadan qaytayotgan havoni tebratib tovushga aylantiradigan asbobning nomi tovush paychalari deb ataladi. Alloh taolo buni inson halqumiga joylashtirib qo‟ygan. Tovush paychasining ikki pardasi bo‟lib, huddi darvoza kabi berkilib-ochilib turadi. Tovush paychalari bir muddat berkilgan vaqtida havo tovush paychalariga uriladi. Natijada havo va tovush paychalari tebranib jarangli tovush hosil bo‟ladi. Tovush paychalari ochiq bo‟lganida esa keng yo‟ldan kelayotgan havo tor bo‟lgan tovush paychalari orasidan o‟tayotganida tebranadi. Natijada jarangsiz tovush hosil bo‟ladi. O‟pka, nafas yo‟li, tovush paychalari, bo‟g‟iz, hiqildoq tog‟ayi, lakluk (tilcha), burun bo‟shligi, til, tanglay, tishlar va ikki lab.
  17. 17. Nutq a‟zolarining vazifalari Haqlum, u uch qismdan iborat: 1. Halqum tubi. 2. Halqum o‟rtasi. 3. Halqum yuqorisi. Tovush paychalari halqum tubida joylashgan bo‟lib, uning vazifasi o‟pkadan kelayotgan havoni tebratib nutq tovushini hosil qilish. Hosil bo‟lgan tovush harfning maxrajiga urilib, shu harfning tovushini beradi. Hiqildoq tog‟ayi halqum o‟rtasida joylashgan. Uning vazifasi: 1. Nafas olish yo‟liga ovqat o‟tib ketmaslik uchun, ovqat yutayotganda nafas olish yo‟lini ovqat o‟tib ketguncha to‟sib turadi. 2. ‫ع‬ va َّ‫ح‬ harflarning talaffuzida halqum bo‟shlig‟iga surilib tovushni siqadi. Ya'ni to'siqlik vazifasini bajaradi. Dimog‟ning vazifasi: 1. Burundan kirgan havoni filtrlash. 2. O‟pkaga boradigan havoning haroratini ilitish. 3. Tovush tebranishini hosil qilish.
  18. 18. Tanglay Tanglay ikki qismdan iborat bo‟lib, tepa jag‟da yuqori tanglay, pastki jag‟da pastki tanglay joylashgan. Yuqori tanglay – ogʻiz boʻshligʻining yuqori devori bo'lib u qattiq va yumshoq tanglaydan iboratdir. Qattiq tanglay – burun bo‟shlig‟i bilan og‟iz bo‟shlig‟ini ajratib turadigan qovariq gumbazsimon suyakli devor. Qattiq tanglay ovqatlanish, chaynashda ishtirok etadi, chaqaloqlar emishida ham muhim rol o‟ynaydi. Yusmshoq tanglay – biriktiruvchi va muskul to‟qimalaridan tuzilgan shilliq qavat bo'lib, til ildizi tepasida ko'tarilgan holatda turadi. Yumshoq tanglay "go'shtli tanglay" ham deyiladi. Yumshoq tanglay oxirida tilcha joylashgan bo'lib u halqum bilan og'izni ajratib turadi. Tilcha "lakluk" ham deyiladi. Undosh harflarning yarmi talaffuzida yuqori tanglay ishtirok etadi. Isti'laa harflari tovushining yuqori tanglayga ko‟tarilishi natijasida esa yo'g'on tovushlar hosil bo'ladi.
  19. 19. Laklukning vazifasi 1. Tanglay pardasi vazifasini bajaradi. Ya‟ni ovqatni chaynayotgan vaqtda halqum yo‟lini to‟sib turadi. Yutayotganda esa halqum yo‟lini ochib, dimog‟ yo‟lini berkitib burun bo‟shlig‟iga ovqat ketib qolishidan saqlaydi. 2. Harflarning talaffuzida ishtirok etadi. Tilning vazifasi Til – asosiy nutq a‟zolaridan biri. Vazifalari: 1. Ta‟m bilish. 2. Ovqat chaynab va yutishda ovqatni og‟iz bo‟shlig‟ida harakatlantirish. 3. Harflarning talaffuzida ishtirok etish. Tishlar Tishlar tepa va pastki jag‟larda joylashgan bo‟lib, vasifasi: 1. Ovqatni uzish, kesish, maydalash. 2. Ba‟zi harflarning tovushini hosil qilish.
  20. 20. ُُّ‫ي‬ً‫م‬ٍ‫ح‬َّ‫ل‬‫ُال‬‫ي‬‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬(ُ‫ي‬‫و‬ٍ‫خ‬ًٌ‫الر‬) ُ‫ي‬‫ة‬‫ا‬‫ى‬‫ه‬َّ‫ل‬‫ال‬ ُُّ‫ي‬ً‫ٍم‬‫ظ‬‫ى‬‫ٍع‬‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬(ُ‫ي‬‫ٍب‬‫ل‬ُّ‫الص‬) ًُ‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬‫ي‬‫ـ‬َّ‫د‬‫ى‬‫ق‬‫ي‬‫م‬ ُ‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫ث‬ًٌ‫ل‬‫ال‬ Tanglayning boshlanishi Milk Suyakli tanglay (qattiq) Go‟shtli tanglay (yumshoq) Tilcha (lakluk) ‫ى‬‫ى‬‫ل‬ٍ‫ع‬‫ى‬ٍ‫ُاْل‬‫ي‬‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬Tepa tanglay
  21. 21. ُ‫ي‬‫ف‬‫ا‬‫ى‬‫ن‬ٍ‫س‬‫ى‬ٍ‫اْل‬(32) Tabassum tishlar (4) ُ‫ي‬‫اس‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ض‬‫ى‬ٍ‫اْل‬ Tegirmon tishlar (12) Oziq tishlar Aql tishlar (4) Tishlar (32ta) ‫ا‬‫ى‬‫اي‬‫ى‬‫َّن‬‫ػ‬‫ث‬‫ال‬)4(Old tishlar ُ‫ي‬‫ات‬َّ‫ي‬ً‫اع‬‫ى‬‫ب‬َّ‫الر‬)4(Ikkilamchi old tishlar ُ‫ي‬‫اب‬‫ى‬‫ي‬ٍ‫ػ‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫اْل‬)4(Yordamchi tishlar ‫ك‬ً‫اح‬‫ى‬‫و‬َّ‫الض‬)4(Tabassum tishlar ‫ن‬ً‫اح‬‫ى‬‫و‬َّ‫ط‬‫ال‬)12(Tegirmon tishlar ‫ذ‬ً‫اج‬‫ى‬‫َّو‬‫ػ‬‫ن‬‫ال‬)4(Aql tishlar Tepa tanglay Pastki tanglay ‫ى‬‫ى‬‫ل‬ٍ‫ع‬‫ى‬ٍ‫ُاْل‬‫ي‬‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬ ‫ل‬‫ى‬‫ف‬ٍ‫س‬‫ى‬ٍ‫ُاْل‬‫ي‬‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬
  22. 22. ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ي‬‫اـ‬‫ى‬‫س‬ٍ‫ق‬‫ى‬‫أ‬ ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ي‬‫س‬ٍ‫أ‬‫ى‬‫ر‬ Til uchi Til oldi yuzasi Til o‟rtasi Tilning yuqori (ichkari) qismi Tilning negizi Til qismlari ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ىُال‬‫ى‬‫ص‬ٍ‫ق‬‫ى‬‫أ‬ ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ي‬‫ط‬‫ى‬‫س‬‫ى‬‫ك‬ ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ي‬‫ؼ‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ط‬ ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ُالل‬‫ي‬‫ر‬ٍ‫ذ‬‫ى‬‫ج‬
  23. 23. ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ي‬‫اـ‬‫ى‬‫س‬ٍ‫ق‬‫ى‬‫أ‬Til qismlari ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫ف‬‫ا‬‫ى‬‫ح‬ Tilning yon qirg‟og‟i Til yon qirg‟og‟ining tugash joyi Til yon qirg‟og‟ining tugash joyi
  24. 24. Arab harflari 29 ta bo‟lib ular quyidagilar: ‫ز‬ ‫ر‬ ‫ذ‬ ‫د‬ ‫خ‬ ‫ح‬ ‫ج‬ ‫ث‬ ‫ت‬ ‫ب‬ ‫أ‬ ‫غ‬ ‫ع‬ ‫ظ‬ ‫ط‬ ‫ض‬ ‫ص‬ ‫ش‬ ‫س‬ ‫ي‬ ‫ال‬ ‫و‬ ‫ػ‬‫ه‬ ‫ف‬ ‫ـ‬ ‫ؿ‬ ‫ؾ‬ ‫ؽ‬ ‫ؼ‬ Hamza. Alif o‟qilmaydi. Alif kursi vazifasida. Alif fathali undoshdan keyin kelsa o‟qiladi, ya'ni alifdan avval fatha kelsa, shunda fathani cho'zish uchun ishtirok etadi. "Laa" bunga misol bo'la oladi. Hamza to'liq undosh harf bo'lib, boshqa undoshlar kabi sukun yoki uch harakatdan biri bilan kelishi mumkin. Hamzaga ba'zan kursi bo'lib illat harflari (alif, vaav, yaa) keladi. Ammo faqat harakati o'qiladi, tagidagi kursi vazifasidagi harf o'qilmaydi. Hamza alohida (kursisiz) kelsa yonidagi harflarga qo'l bermaydi (ulanmaydi).
  25. 25. ًُ‫كؼ‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬‫ح‬ٍ‫ل‬ً‫ُل‬‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫يس‬ً‫ئ‬َّ‫ُالر‬‫ي‬‫ًج‬‫ر‬‫ا‬‫ى‬‫خ‬‫ى‬‫ٍم‬‫ل‬‫ا‬ •ُُ‫ي‬‫ؼ‬ٍ‫و‬‫ى‬ٍ‫ْل‬‫ا‬(ًُ‫م‬‫ى‬‫ف‬ٍ‫ل‬‫ا‬‫ى‬‫ُك‬ ً‫ٍق‬‫ل‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬‫ي‬‫ء‬ ‫ى‬‫َل‬‫ى‬‫خ‬) •ُُ‫ي‬‫ق‬ٍ‫ل‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬ •ُُ‫ي‬‫م‬‫ى‬‫ف‬ٍ‫ل‬‫ا‬(ًُ‫اف‬‫ى‬‫ت‬‫ى‬‫ف‬َّ‫،ُالش‬‫ي‬‫ف‬‫ا‬‫ى‬‫ن‬ٍ‫س‬‫ى‬ٍ‫،ُاْل‬‫ي‬‫ف‬‫ا‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫،ُال‬‫ي‬‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬) •ُُ‫ي‬‫وـ‬‫ي‬‫ش‬ٍ‫ي‬‫ى‬ٍ‫اْل‬ 1. Javf (halqum va og‟iz bo‟shlig‟i) 2. Halqum (bo‟g‟iz, tomoq) 3. Og‟iz (tanglay, til, tishlar, ikki lab) 4. Xoyshum (burun bo‟shlig‟i, dimog‟) Ba‟zi tajvid kitoblarida asosiy maxraj 5 ga bo‟lingan. Doktor Ayman esa 4 ga bo‟lib, “til” va “ikki lab” asosiy maxrajlarini bitta qilib “og‟iz” deb nomlagan. Har bir asosiy maxraj xos maxrajlarga bo‟linadi. Javfda 1 ta, halqumda 3 ta, og‟izda 12 ta, dimog‟da 1 ta xos maxraj bo‟lib, jami 17 tadir. Harflarning asosiy chiqish joylari (maxrajlar)
  26. 26. ًُ‫ة‬‫ى‬‫ي‬ً‫ب‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ٍع‬‫ل‬‫ُا‬ ً‫كؼ‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬ٍ‫َل‬‫ُا‬‫ي‬‫ًج‬‫ر‬‫ا‬‫ى‬‫ى‬‫ِم‬ ١-ُُ‫ي‬‫ؼ‬ٍ‫و‬‫ى‬ٍ‫ْل‬‫ا‬ ٢-ُُ‫ي‬‫ق‬ٍ‫ل‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬ ٣-ُُ‫ي‬‫ؼ‬‫ي‬‫ر‬ٍ‫ىح‬‫أ‬ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ال‬ ٤-ًُُ‫اف‬‫ى‬‫ت‬‫ى‬‫ف‬َّ‫الش‬ ٥-ُُ‫ي‬‫وـ‬‫ي‬‫ش‬ٍ‫ي‬‫ى‬ٍ‫اْل‬ 1 – Javf 2 – Halqum 3 – Til harflari 4 – Ikki lab 5 – Xoyshum Arab harflarining chiqish joylari (maxrajlar)
  27. 27. ًُ‫ة‬َّ‫ي‬ً‫ب‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ٍع‬‫ل‬‫ُا‬ ً‫كؼ‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬‫ح‬ٍ‫ل‬ً‫ُل‬‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫يس‬ً‫ئ‬َّ‫ُالر‬‫ي‬‫ًج‬‫ر‬‫ا‬‫ى‬‫خ‬‫ى‬‫ٍم‬‫ل‬‫ا‬ Arab harflarining asosiy maxrajlari ُ‫ي‬‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬‫ى‬‫ى‬‫ل‬ٍ‫ع‬‫ى‬ٍ‫اْل‬ ُ‫ي‬‫ف‬‫ا‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ال‬ ‫اف‬‫ى‬‫ن‬ٍ‫س‬‫ى‬ٍ‫اْل‬ ُ‫ي‬‫وـ‬‫ي‬‫ش‬ٍ‫ي‬‫ى‬ٍ‫اْل‬ Tepa tanglay ًُ‫اف‬‫ى‬‫ت‬‫ى‬‫ف‬َّ‫الش‬ ُ‫ي‬‫ٍق‬‫ل‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬ ُ‫ي‬‫ؼ‬ٍ‫و‬‫ى‬ٍ‫ْل‬‫ا‬Tishlar Ikki lab Dimog‟ (burun bo‟shlig‟i) Til Javf (Bo‟shliq) Halqum
  28. 28. Qisqa va cho'ziq (mad) unlilar Dastlab biz qisqa unli tovush haqida to'xtalamiz: Arab tilida unli tovushlar belgilar bilan ifoda qilinib, undosh tovushlarning ustiga yoki ostiga qo'yiladi. Masalan: ‫ب‬ undoshidan keyin "a" tovushini yozish uchun ‫ب‬ ning ustiga fatha belgisini qo'yamiz: ‫ب‬ – ba. َََّ - belgi ustidagi harakat fatha deb ataladi va “a” unli tovushini beradi. Agar so'zimizda "a" tovushi cho'ziq, ya'ni "aa" bo'lsa unda qanday yozamiz? Ana shu joyda "a"ni cho'zish uchun alifni ishlatamiz: ‫ا‬‫ب‬ - “baa” - deb o'qiladi. َ – ushbu harakat zamma (“domma" deb yozish tog'riroq edi, ammo o'zbek tilidadagi adabiyotlarda “zamma” deb kelgan) deb ataladi va "u" tovushini beradi. ‫ب‬ - bu, “u”ni cho‟zish uchun “vav”dan foydalanamiz: ‫ى‬‫ب‬ - buu. ََِّ – bu esa kasra deb ataladi va "i" tovushini beradi. ‫ب‬ - bi, “i”ni cho‟zish uchun “yaa” dan foydalanamiz: ً‫ب‬ - bii.
  29. 29. Javf – halqum bo‟shlig‟i va og‟iz bo‟shlig‟ini o‟z ichiga oladi. Biz maxrajlari aniq bir joy emas, balki keng bo'shliqdan chiqadigan tovushlarni ko'rib chiqamiz. (Bunday harflarning maxrajini muqaddar maxraj deb ataymiz.) Bu keng joy “javf” deb atalib, o‟g‟iz va halqum bo‟shlig‟ini o‟z ichiga oladi. Bu yerdan 3 ta cho‟ziq unlilar, ya‟ni “aa”, “ii”, “uu” tovushlari chiqadi. Illat – Alif, vav, yaa harflari qisqa unli tovushlardan keyin kelib ularni cho‟zish uchun ishlatiladi. Sukunli alif fathali harfdan keyin, sukunli vav zammali harfdan keyin, sukunli yaa kasrali harfdan keyin kelsa, bular cho'ziq unlilar, ya'ni mad harflari deb ataladi. Madd harflari jarangli harflar bo'lib, 2 harakat miqdorida cho'ziladi. ُُ‫ي‬‫ؼ‬ٍ‫و‬‫ى‬ٍ‫ْل‬‫ا‬ُ‫ي‬‫ل‬‫ى‬‫م‬ٍ‫ش‬‫ى‬‫ي‬‫ى‬‫ك‬ ُ ً‫ق‬ٍ‫ل‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬‫ي‬‫يف‬ً‫و‬ٍ‫ى‬‫َت‬+ًُ‫م‬‫ى‬‫ف‬ٍ‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫يف‬ً‫و‬ٍ‫ى‬‫َت‬
  30. 30. ُ‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫ي‬ًٌ‫د‬‫ى‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫اء‬‫ى‬‫ٍي‬‫ل‬‫ا‬ ُ‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫ي‬ًٌ‫د‬‫ى‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫اك‬‫ى‬‫ٍو‬‫ل‬‫ا‬ ُ‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫ي‬ًٌ‫د‬‫ى‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫ف‬ً‫ل‬‫ى‬‫ْل‬‫ا‬ ًٌُ‫د‬‫ى‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫كؼ‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬‫ح‬:ُ‫ػُا‬‫ى‬‫ػ‬+ُ‫ػُك‬‫ي‬‫ػ‬+‫ػُم‬ً‫ػ‬ Mad (cho‟ziq) harflari Javfdan 3ta cho‟ziq unlilar chiqadi: cho‟ziq ‫ا‬, cho‟ziq ‫ك‬, cho‟ziq ‫م‬ ُ‫ػُا‬‫ى‬‫ػ‬+ُ‫ػُك‬‫ي‬‫ػ‬+‫ػُم‬ً‫ػ‬ Mad tovushlari tovush paychalari mintaqasida boshlanib, lablarda tugaydi. Bular jarangli tovushlar.
  31. 31. ‫ح‬ ‫م‬ ‫ن‬ ‫ء‬ ‫غ‬ ‫ق‬‫ك‬ ‫ج‬‫ش‬‫ي‬ ‫ض‬‫ر‬ ‫ل‬ ‫ن‬‫د‬ ‫ث‬ ‫ط‬ ‫ظ‬ ‫ث‬ ‫ر‬ ‫ب‬ ‫م‬ ‫و‬ ‫ف‬ ‫ز‬ ‫ش‬ ‫ص‬ Harflarning maxrajlari ‫ع‬ ‫خ‬ ‫ه‬
  32. 32. ‫عُح‬ ‫خ‬ ُ‫أ‬‫ق‬ Hiqildoq tog‟ayi ُ‫ي‬‫ة‬َّ‫ي‬ً‫ق‬ٍ‫ل‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬‫ي‬‫كؼ‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬ٍ‫َل‬‫ا‬ (ُ‫ػُ،ُعُحُ،ُغُخ‬‫ى‬ُ‫أ‬) ًُ‫ٍق‬‫ل‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬‫ى‬‫َن‬ٍ‫د‬‫ى‬‫أ‬ ًُ‫ٍق‬‫ل‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬‫ي‬‫ط‬‫ى‬‫س‬‫ى‬‫ك‬ ًُ‫ٍق‬‫ل‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ىُا‬‫ى‬‫ص‬ٍ‫ق‬‫ى‬‫أ‬ Halqum yuqorisi Halqum o‟rtasi Halqum tubi Halqumda 3 ta xos maxraj bo‟lib, undan 6 ta harf chiqadi. Ya‟ni har bir maxrajda 2 tadan harf joylashgan. Bular halqiyya harflari deb ataladi. Tovush paychalaridan tovush xabari keladi. So`ngra maxrajga borib, aniq tovushga aylanadi. ‫غ‬ Halqum harflari
  33. 33. ‫اء‬‫ه‬ْ‫ال‬‫و‬ ‫ة‬‫س‬ْ‫م‬‫ه‬ْ‫ال‬ ‫ج‬‫ر‬ْ‫خ‬‫م‬ ُ ً‫ق‬ٍ‫ل‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ىُا‬‫ى‬‫ص‬ٍ‫ق‬‫ى‬‫أ‬(ًُ‫ة‬َّ‫ي‬ً‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬ً‫ر‬‫ا‬‫ى‬‫ت‬ٍ‫ك‬‫ى‬ٍ‫ُاْل‬‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫ق‬‫ى‬‫ط‬ٍ‫ن‬ً‫م‬) Halqum tubi (Tovush paychalari mintaqasi) ‫ه‬ chiqadi harakatli ‫ء‬ chiqadi sukunli ‫ء‬ chiqadi ning maxraji‫ه‬va‫ء‬ ‫ء‬ – halqum tubi, tovush paychalari mintaqasidan chiqib, sukunli hamza talaffuzida tovush paychalari berkilishi natijasida tovush bir muddat yo‟qolib qoladi. Sukunli bo‟lganida tez talaffuz qilinadi. Harakatli bo‟lganda tovush paychalari ochiladi. Jarangli, ingichka harf. ‫ه‬ – halqum tubi, tovush paychalari mintaqasidan chiqadi. Talaffuzida tovush paychalari ochiq bo‟lgani uchun ko‟p havo bilan chiqadi, sukunli bo'lganda ko'proq ushlab turish kerak, ingichka harf.
  34. 34. ‫اء‬‫ح‬ْ‫ال‬ ‫و‬ ‫ه‬ٍْ‫ع‬ْ‫ال‬ ‫ج‬‫ر‬ْ‫خ‬‫م‬ ‫ن‬ْ‫ي‬َ‫ع‬ْ‫ل‬‫ا‬‫اء‬َ‫ح‬ْ‫ل‬‫ا‬ ًُ‫ق‬ٍ‫ل‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬‫ي‬‫ط‬‫ى‬‫س‬‫ى‬‫ك‬(ًُ‫ر‬‫ا‬‫ى‬‫م‬ٍ‫ز‬ً‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ً‫ُل‬‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫ق‬‫ى‬‫ط‬ٍ‫ن‬ً‫م‬) Halqum o‟rtasi (Hiqildoq tog‟ayi mintaqasi) ning maxraji‫ح‬va‫ع‬ َّ‫ع‬ - halqum o‟rtasi, hiqildoq tog‟ayi mintaqasidan chiqadi. Hiqildoq halqum bo‟shlig‟iga surilib tovush yo‟lini tahminan 70% ga to‟sadi. Tovush siqilib, sirg‟alib chiqadi. Jarangli, sukunli bo‟lganida talaffuz qilishga o‟rtacha vaqt sarflanadi, ingichka harf. َّ‫ح‬ - halqum o‟rtasi, hiqildoq tog‟ayi mintaqasidan chiqadi. Hiqildoq halqum bo‟shlig‟iga surilib 50%ga tovush yo‟lini to‟sadi. Tovush siqilib, sirg‟alib havo bilan birgalikda chiqadi, sukunli bo‟lganida talaffuz qilishga ko‟proq vaqt sarflanadi, ingichka harf.
  35. 35. ‫ج‬‫ر‬ْ‫خ‬‫م‬‫ه‬ٍْ‫غ‬ْ‫ال‬ ‫و‬ ‫اء‬‫خ‬ْ‫ال‬ ًُ‫ق‬ٍ‫ل‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬‫ى‬‫َن‬ٍ‫د‬‫ى‬‫أ‬(ُ‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫ق‬‫ى‬‫ط‬ٍ‫ن‬ً‫م‬ُ ‫ى‬ُ‫ع‬‫ى‬‫ُم‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ُالل‬ً‫ر‬ٍ‫ذ‬‫ى‬‫ج‬ًٌُ‫ي‬ً‫م‬ٍ‫ح‬َّ‫ل‬‫ُال‬ ً‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬) ‫ن‬ْ‫ي‬َ‫غ‬ْ‫ل‬‫ا‬‫اء‬َ‫خ‬ْ‫ل‬‫ا‬ Halqum yuqorisi – (Til negizi bilan yumshoq tanglay mintaqasi) ning maxraji‫خ‬va‫غ‬ ‫غ‬ – halqum yuqorisidan chiqadi, til ildizi yo'g'onlashib halqum bo'shlig'iga suriladi va til yuqorisi yumshoq tanglayga qarab ko'tariladi. Jarangli, sukunli bo‟lganida talaffuz qilishga ko‟proq vaqt sarflanadi, yo‟g‟on harf, tovush yo‟nalishi tepa tanglayga qiya yo‟nalgan, fathali va zammali bo‟lganda yo‟g‟on, kasrali bo‟lganda ingichka o‟qiladi. ‫خ‬ - halqum yuqorisidan chiqadi, til ildizi yo'g'onlashib halqum bo'shlig'iga suriladi va til yuqorisi yumshoq tanglayga qarab ko'tariladi. Havo bilan chiqadi, sukunli bo‟lganida talaffuz qilishga ko‟proq vaqt sarflanadi, yo‟g‟on harf, tovush yo‟nalishi tepa tanglayga qiya yo‟nalgan, fathali va zammali bo‟lganda yo‟g‟on, kasrali bo‟lganda ingichka o‟qiladi.
  36. 36. ‫ق‬ ning maxraji Tilning yuqorisi bilan yumshoq tanglay -‫ق‬ til yuqorisi yumshoq tanglayga qattiq yopishganda chiqadi. Jarangli, sukunli bo‟lganida tez va qalqala bilan talaffuz qilinadi. Yo‟g‟on harf – til orqasi yo‟g‟onlashgan va til yuqorisi ko'tarilgan bo‟ladi. ًُ‫اؼ‬‫ى‬‫ق‬ٍ‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫ِم‬ ُ‫ى‬‫ع‬‫ى‬‫ُم‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ىُال‬‫ى‬‫ص‬ٍ‫ق‬‫ى‬‫أ‬ ًٌُ‫ي‬ً‫م‬ٍ‫ح‬َّ‫ل‬‫ُال‬ ً‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬ Hiqildoq 3. Tilning oldi, uchi 2. Tilning o'rtasi 1. Tilning yuqorisi Tilning ildizi ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ي‬‫ؼ‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ط‬ ُ‫ي‬‫ط‬‫ى‬‫س‬‫ى‬‫ك‬ ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ال‬ ُ‫ى‬‫ى‬‫ٍص‬‫ق‬‫ى‬‫أ‬ ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ال‬ ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ُالل‬‫ي‬‫ر‬ٍ‫ذ‬‫ى‬‫ج‬
  37. 37. ًُ‫اؼ‬‫ى‬‫ك‬ٍ‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫ِم‬ ُ‫ى‬‫ع‬‫ى‬‫ُم‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ىُال‬‫ى‬‫ص‬ٍ‫ق‬‫ى‬‫أ‬ُ ً‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬ ًٌُ‫ي‬ً‫ٍم‬‫ظ‬‫ى‬‫ٍع‬‫ل‬‫ا‬‫ى‬‫ُك‬ًٌ‫ي‬ً‫م‬ٍ‫ح‬َّ‫ل‬‫ال‬ ‫ؾ‬ ning maxraji ‫ؾ‬ - til yuqorisi yumshoq va qattiq tanglayga bo‟shroq yopishganda chiqadi. Til orqasi yo'g'onlashmagan, ammo til yuqorisi tepa tanglayga qarab ko'tarilgan. Sukunli bo'lganida kuch bilan maxraj berkiladi, keyin havo bilan tovush chiqadi. Ingichka, jarangsiz harf. Tilning yuqorisi bilan yumshoq va qattiq tanglay Til yumshoq, taranglashmagan
  38. 38. ًُ‫يم‬ًٍ‫ْل‬‫ُا‬‫ي‬‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫ِم‬ ُ ً‫ط‬‫ى‬‫س‬‫ى‬‫ُك‬‫ى‬‫ع‬‫ى‬‫ُم‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ي‬‫ط‬‫ى‬‫س‬‫ى‬‫ك‬ ‫ى‬‫ى‬‫ل‬ٍ‫ع‬‫ى‬ٍ‫ُاْل‬ ً‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬ ‫ج‬ ning maxraji ‫ج‬ - Til o‟rtasi tepa tanglay o‟rtasiga yopishganda chiqadi. Jarangli, havo chiqmaydi, sukunli bo‟lganida tez aytiladi, ingichka harf, qalqala qilinadi. Til o‟rtasi bilan yuqori tanglay o‟rtasi Til uchi va ildizi erkin qoladi.
  39. 39. ًُ‫ي‬ًٌ‫ش‬‫ُال‬‫ي‬‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫ِم‬ ُ‫ى‬‫ع‬‫ى‬‫ُم‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ي‬‫ط‬‫ى‬‫س‬‫ى‬‫ك‬ ‫ى‬‫ى‬‫ل‬ٍ‫ع‬‫ى‬ٍ‫ُاْل‬ ً‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬ ً‫ط‬‫ى‬‫س‬‫ى‬‫ك‬ ‫ش‬ ning maxraji –‫ش‬ Til o‟rtasi tepa tanglay o‟rtasiga yaqinlashganda chiqadi. Havo bilan chiqadi, jarangsiz, sukunli bo'lganida ko'proq ushlab turish kerak, ingichka harf. Talaffuz qilinganida tovush maxraj- dan to yuqori va pastki tishlarga urilgunga qadar tarqaladi. Til o‟rtasi bilan yuqori tanglay o‟rtasi
  40. 40. ًُ‫اء‬‫ى‬‫ٍي‬‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫ِم‬ ُ ً‫ط‬‫ى‬‫س‬‫ى‬‫ُك‬‫ى‬‫ع‬‫ى‬‫ُم‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ي‬‫ط‬‫ى‬‫س‬‫ى‬‫ك‬ ‫ى‬‫ى‬‫ل‬ٍ‫ع‬‫ى‬ٍ‫ُاْل‬ ً‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬ Til o‟rtasi bilan yuqori tanglay o‟rtasi ‫ي‬ ning maxraji –‫م‬ Til o‟rtasi tepa tanglay o‟rtasiga yaqinlashganda chiqadi. Jarangli, sukunli bo‟lganida ko‟proq ushlab turiladi, ingichka harf. Sukunli bo‟lib fathali undoshdan keyin kelsa yumshoq o‟qiladi.
  41. 41. ًُ‫اء‬‫ى‬‫ٍي‬‫ل‬‫ا‬‫ى‬‫ُك‬ً‫ي‬ًٌ‫ش‬‫ال‬‫ى‬‫ُك‬ً‫يم‬ًٍ‫ْل‬‫ُا‬‫ي‬‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫ِم‬ ُ‫ج‬ , ُ‫ش‬ va ُ‫م‬ ning maxraji ‫م‬ va ‫ش‬ maxrajga til o‟rtasi yopishmaydi, yaqinlashadi. ‫ج‬ da til o‟rtasi tepa tanglay o‟rtasiga yopishadi. ‫يم‬ِ‫ج‬‫اْل‬‫ي‬ِ‫الش‬‫اء‬َ‫ي‬‫ج‬‫ل‬‫ا‬
  42. 42. ًُ‫اد‬َّ‫ُالض‬‫ي‬‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫ِم‬ ًُ‫ة‬‫ى‬‫ف‬‫ا‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ىُا‬‫ى‬‫ص‬ٍ‫ق‬‫ى‬‫أ‬ ُُ‫ى‬‫ن‬ً‫اُم‬‫ى‬‫ى‬‫ي‬‫ر‬ً‫ك‬‫ا‬‫ى‬‫ي‬‫اُُي‬‫ى‬‫ُم‬‫ى‬‫ع‬‫ى‬‫ُم‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ال‬ ًُ‫اس‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ض‬‫ى‬ٍ‫اْل‬‫ا‬‫ى‬‫ي‬ٍ‫ل‬‫ي‬‫ٍع‬‫ل‬‫ا‬ ُُ‫ض‬ ning maxraji Til yon qirg'og'ining ichkari qismi bilan tepa oziq tishlardan unga qo‟shni bo‟lganlari –‫ض‬ Jarangli, sukunli bo‟lganda uzoqroq ushlanadi, tovush yo‟g‟on bo‟lib, tanglayga qarab tik yo'naladi. Ko‟k rangdagi joylar bosim tushish joylari, sariq joyga til uchi yengil tegadi, ya‟ni bosim bo‟lmaydi. Tepa oziq tishlar (tabassum tishdan boshqalari)ga til ikki yonining ichkari qismi yopishib, yon tanglay bo'ylab cho'ziladi. Til oldingi tishga yetay deydi, orasida ozgina joy qoladi. Agar til oldingi tishlarga tegib ketsa ‫ظ‬ harfiga aylanib ketishi mumkin. ُ‫ي‬‫اد‬َّ‫الض‬ 3ُ‫ن‬ ً‫اح‬‫ى‬‫و‬‫ى‬‫ط‬ ُ‫ة‬َّ‫ي‬ً‫ن‬‫ى‬‫ث‬ُ‫ة‬َّ‫ي‬ً‫ن‬‫ى‬‫ث‬ ‫ة‬َّ‫ي‬ً‫اع‬‫ى‬‫ب‬‫ى‬‫ر‬‫ة‬َّ‫ي‬ً‫اع‬‫ى‬‫ب‬‫ى‬‫ر‬ ‫اب‬‫ى‬‫ن‬‫اب‬‫ى‬‫ن‬ ‫ك‬ً‫اح‬‫ى‬‫ض‬‫ك‬ً‫اح‬‫ى‬‫ض‬ ‫ذ‬ ً‫اج‬‫ى‬‫ن‬‫ذ‬ ً‫اج‬‫ى‬‫ن‬ 3ُ‫ن‬ً‫اح‬‫ى‬‫و‬‫ى‬‫ط‬
  43. 43. ُ‫ي‬‫اد‬َّ‫ُالض‬‫ي‬‫و‬‫ي‬‫ل‬‫ى‬‫غ‬ٍ‫ش‬‫ى‬‫ت‬ُ‫م‬ً‫ذ‬َّ‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫ز‬ًٌ‫ي‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬ ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬ً‫ى‬‫َت‬‫ى‬‫ػ‬‫ف‬‫ا‬‫ى‬‫ُح‬ٍ‫ن‬ً‫م‬ Tilning ikki yon qirg‟og‟idan ‫ض‬ band etadigan maydon
  44. 44. ًُ‫ـ‬ َّ‫ُالَل‬‫ي‬‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫ِم‬ 3ُ‫ن‬ً‫اح‬‫ى‬‫و‬‫ى‬‫ط‬3ُ‫ن‬ً‫اح‬‫ى‬‫و‬‫ى‬‫ط‬ ‫ة‬َّ‫ي‬ً‫ن‬‫ى‬‫ث‬ُُ‫ة‬َّ‫ي‬ً‫ن‬‫ى‬‫ث‬ ‫ة‬َّ‫ي‬ً‫اع‬‫ى‬‫ب‬‫ى‬‫ر‬ ‫اب‬‫ى‬‫ن‬ ‫ك‬ً‫اح‬‫ى‬‫ض‬ ‫ة‬َّ‫ي‬ً‫اع‬‫ى‬‫ب‬‫ى‬‫ر‬ ‫اب‬‫ى‬‫ن‬ ‫ك‬ً‫اح‬‫ى‬‫ض‬ ‫ذ‬ً‫اج‬‫ى‬‫ن‬‫ذ‬ً‫اج‬‫ى‬‫ن‬ ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬ً‫ى‬‫َت‬‫ى‬‫ػ‬‫ف‬‫ا‬‫ى‬‫ُح‬‫ى‬‫َن‬ٍ‫د‬‫ى‬‫أ‬ٍُ‫ن‬ً‫م‬ ًُ‫و‬ً‫ف‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ط‬ُ‫ى‬‫ى‬‫ه‬‫ى‬‫ػ‬‫ت‬ٍ‫ن‬‫ي‬‫ُم‬ ‫ى‬‫َل‬ً‫إ‬ ‫ؿ‬ ning maxraji Til ikki yonining oldidan to uning tugash joyigacha ‫ؿ‬ – Til oldi yon qirg‟og‟i ro‟parasidagi sakkizta tish milkiga(sariq rangdagi kvadratlarga) yoyilib yopishganda tovush yo‟li to‟silib qoladi va tovush til oldining ikki yon tomoniga qarab og‟adi. Jarangli, sukunli bo‟lganida talaffuz qilishga o‟rtacha vaqt sarflanadi, ingichka harf. ُ‫ي‬‫ـ‬ َّ‫الَل‬
  45. 45. ًُ‫ـ‬ َّ‫ُالَل‬‫ي‬‫ز‬ًٌ‫ي‬‫ى‬‫ح‬:ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬ ً‫ى‬‫َت‬‫ى‬‫ػ‬‫ف‬‫ا‬‫ى‬‫ُح‬‫ى‬‫َن‬ٍ‫د‬‫ى‬‫أ‬ٍُ‫ن‬ً‫م‬ُ ‫ى‬‫َل‬ً‫إ‬ ًُ‫و‬ً‫ف‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ط‬ُ‫ى‬‫ى‬‫ه‬‫ى‬‫ػ‬‫ت‬ٍ‫ن‬‫ي‬‫م‬ُُ‫ى‬‫ع‬‫ى‬‫م‬ُُ ً‫ك‬‫ى‬‫ٍن‬‫َل‬‫ُا‬‫ى‬‫ن‬ً‫اُم‬‫ى‬‫م‬ً‫ه‬‫ي‬ً‫اذ‬‫ى‬‫ي‬‫اُُي‬‫ى‬‫م‬ ُ‫ى‬‫ى‬‫ل‬ٍ‫ع‬‫ى‬ٍ‫اْل‬ ُُُ‫ؿ‬ ning maydoni: til ikki yonining oldidan to uning tugash joyigacha va uning ro‟parasidagi yuqori tanglay ُ‫ي‬‫و‬‫ي‬‫ل‬‫ى‬‫غ‬ٍ‫ش‬‫ى‬‫ت‬ُ‫م‬ً‫ذ‬َّ‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫ز‬ًٌ‫ي‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬ُ‫ي‬‫ـ‬ َّ‫لَل‬ُ ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬ً‫ى‬‫َت‬‫ى‬‫ػ‬‫ف‬‫ا‬‫ى‬‫ُح‬ٍ‫ن‬ً‫م‬ Tilning ikki yon qirg‟og‟idan ‫ؿ‬ band etadigan maydon Til yon qirg‟og‟ining tugash joyi
  46. 46. Alloh lafzidan avval kasra kelsa ‫ؿ‬ ingichka, fatha yoki zamma kelsa ‫ؿ‬ yo'g'on o'qiladi. ُُُُُُُُ‫ى‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ػ‬‫ب‬ُ‫ه‬‫ة‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬‫ار‬‫ى‬‫ق‬‫ي‬‫م‬ًُ‫ـ‬ َّ‫الَل‬ُُ‫ى‬‫ُك‬ً‫ة‬‫ى‬‫م‬َّ‫خ‬‫ى‬‫ف‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ا‬ًُ‫ـ‬ َّ‫الَل‬ًُُ‫ة‬‫ى‬‫ق‬َّ‫ػ‬‫ق‬‫ى‬‫ر‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ا‬ Ingichka ‫ؿ‬ va yo‟g‟on ‫ؿ‬ orasini qiyoslash ُ‫ي‬‫ـ‬ َّ‫الَل‬ُُ‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫م‬َّ‫خ‬‫ى‬‫ف‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ا‬ُ‫ي‬‫ـ‬ َّ‫الَل‬ُ‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫ق‬َّ‫ػ‬‫ق‬‫ى‬‫ر‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ا‬ ًُ‫ة‬‫ى‬‫ق‬َّ‫ػ‬‫ق‬‫ى‬‫ر‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬ ً‫ؼ‬ ‫ى‬‫َل‬ًً‫ُِب‬ ً‫ق‬ٍ‫ل‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬ ً‫ُِف‬‫ه‬‫ق‬ُّ‫ي‬‫ى‬‫ض‬‫ى‬‫ت‬‫ى‬‫ُك‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬ً‫ط‬‫ى‬‫س‬‫ى‬‫و‬ً‫ُل‬‫ه‬‫ر‬ُّ‫ع‬‫ى‬‫ق‬‫ى‬‫ػ‬‫ت‬ُ‫ى‬‫ة‬‫ى‬‫م‬َّ‫خ‬‫ى‬‫ف‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬‫ى‬‫ـ‬ َّ‫ُالَل‬‫ي‬‫ب‬ً‫اح‬‫ى‬‫ص‬‫ي‬‫ي‬ Yo'g'on ُ‫ؿ‬ ni talaffuz qilishlik til o'rtasining chuqurlashishi va halqumda torayishlik paydo bo'lishi bilan ingichka ُ‫ؿ‬ ga xilof ravishda yuzaga keladi
  47. 47. ًُ‫ُّوف‬‫ن‬‫ُال‬‫ي‬‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫ِم‬ ُ‫ى‬‫ن‬ً‫ُم‬ً‫يو‬ً‫اذ‬‫ى‬‫ي‬‫اُُي‬‫ى‬‫ُم‬‫ى‬‫ع‬‫ى‬‫ُم‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ي‬‫ؼ‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ط‬ ًُ‫ة‬‫ى‬‫ث‬ًٌ‫ل‬‫ال‬ًُ‫وـ‬‫ي‬‫ش‬ٍ‫ي‬‫ى‬ٍ‫ُاْل‬‫ى‬‫ن‬ً‫ُم‬‫ه‬‫ة‬َّ‫ن‬‫ي‬‫غ‬ُ‫ا‬‫ى‬‫ه‬‫ي‬‫ػ‬‫ب‬ً‫اح‬‫ى‬‫ص‬‫ي‬‫ي‬‫ى‬‫ك‬. ُُ‫ف‬ ning maxraji Til oldi bilan uning ro‟parasidagi milk va unga dimog‟dan chiqadigan g‟unna hamroh bo‟ladi. ‫ف‬ - maxraji og'iz va dimog'da. ‫ؿ‬maxrajining ozgina pastidagi milkka toroful lisan tegishi bilan ‫ف‬ harfi chiqadi. Sukunli bo‟lganida til oldining uchrog'i ikki old tepa tishning milkiga yopishib tovush yo'lini berkitib qo'yadi, asosiy tovush dimog'dan o‟rtacha vaqt oralig‟ida chiqadi. Harakatli bo‟lganida tovushning yarmi og‟izdan, yarmi dimog‟dan chiqadi. Sukunli ‫ف‬ izhor harflariga uchraganida bir harakat g‟unna bilan talaffuz qilinadi.
  48. 48. ًُ‫اء‬َّ‫ُالر‬‫ي‬‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫ِم‬ ُ‫ا‬‫ى‬‫ُم‬‫ى‬‫ع‬‫ى‬‫ُم‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ي‬‫ؼ‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ط‬ ًُ‫ة‬‫ى‬‫ث‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ى‬‫ن‬ً‫ُم‬ً‫يو‬ً‫اذ‬‫ى‬‫ي‬‫ُي‬ ‫ر‬ ning maxraji Til oldi bilan uning ro‟parasidagi milk –‫ر‬ til oldi uning ro‟parasidagi milkka yopishganda chiqadi. Jarangli, sukunli bo‟lganida talaffuz qilishga o‟rtacha vaqt sarflanadi, fathali va zammali bo‟lganda yo‟g‟on o‟qiladi, kasroli bo‟lganda ingichka. Til oldining o‟ng va chap tomoni uning ro‟parasidagi milkga yopishadi til oldining o‟rtasida tarnov hosil bo‟ladi. Tovushning bir qismi tarnovdan titrab chiqadi. Titroqni o‟ta ko‟paytirish yoki yo‟qotish xato hisoblanadi.
  49. 49. ُ‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫م‬َّ‫خ‬‫ى‬‫ف‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫اء‬َّ‫الر‬ ُ‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫ق‬َّ‫ػ‬‫ق‬‫ى‬‫ر‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫اء‬َّ‫الر‬ ُ‫ي‬‫ب‬ً‫اح‬‫ى‬‫ص‬‫ي‬‫ي‬ُ‫ى‬‫اء‬َّ‫الر‬ًُُ‫ة‬‫ى‬‫ق‬َّ‫ػ‬‫ق‬‫ى‬‫ر‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬ ً‫ؼ‬ ‫ى‬‫َل‬ًً‫ُِب‬ ً‫ق‬ٍ‫ل‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬ ً‫ُِف‬‫ه‬‫ق‬ُّ‫ي‬‫ى‬‫ض‬‫ى‬‫ت‬‫ى‬‫ُك‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬ً‫ط‬‫ى‬‫س‬‫ى‬‫و‬ً‫ُل‬‫ه‬‫ر‬ُّ‫ع‬‫ى‬‫ق‬‫ى‬‫ػ‬‫ت‬ُ‫ى‬‫ة‬‫ى‬‫م‬َّ‫خ‬‫ى‬‫ف‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ا‬ Yo'g'on ُ‫ر‬ ni talaffuz qilishlik til o'rtasining chuqurlashishi va halqumda torayishlik paydo bo'lishi bilan ingichka ُ‫ر‬ ga xilof ravishda yuzaga keladi ًُ‫ة‬‫ى‬‫ق‬َّ‫ػ‬‫ق‬‫ى‬‫ر‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬ً‫اء‬َّ‫ُالر‬‫ى‬‫ُك‬ً‫ة‬‫ى‬‫م‬َّ‫خ‬‫ى‬‫ف‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬ً‫اء‬َّ‫ُالر‬‫ى‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ػ‬‫ب‬ُ‫ه‬‫ة‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬‫ار‬‫ى‬‫ق‬‫ي‬‫م‬ Ingichka ‫ر‬ va yo‟g‟on ‫ر‬ orasini qiyoslash
  50. 50. ‫خ‬ ‫غ‬ ‫ج‬‫ي‬‫ش‬ ‫ق‬ ‫ك‬ ‫ض‬ ‫ل‬‫ن‬‫ر‬ ‫ر‬ ‫,ل‬ ‫ر‬ va ‫ن‬ harflarining maxraji bir-biriga yaqin joylashgan. ‫ل‬ ning maxraji til yon qirg'og'i oldida joylashgani sababli tepa tanglayga yopishganida ‫ن‬ maxrajidan yuqoriroqda bo'ladi. ‫ل‬ ‫ن‬‫ر‬ ‫ر‬‫ل‬
  51. 51. ُ‫ي‬‫َّاء‬‫ت‬‫ال‬‫ى‬‫ُك‬‫ي‬‫اؿ‬َّ‫الد‬ ًُ‫َّاء‬‫ت‬‫ال‬‫ى‬‫ُك‬ ً‫اؿ‬َّ‫الد‬‫ى‬‫ُك‬ً‫اء‬َّ‫ط‬‫ُال‬‫ي‬‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫ِم‬ ‫ط‬, ُُ‫د‬ va ‫ت‬ ning maxraji ‫د‬ – Til oldi tepa 2 old tishning ildiziga qattiq yopishganda chiqadi. Jarangli, ingichka harf. Sukunli bo'lganda tez talaffuz qilib qalqala qilinadi. –‫ث‬ Til oldi tepa 2 old tishning ildiziga bo‟shroq yopishganda chiqadi. Avval kuch bilan maxrajga bosib, keyin havo beramiz. Jarangsiz, ingichka harf. Tez talaffuz qilish kerak, qalqala qilinmaydi. Tilning oldi bilan tepa ikki old tishning ildizi ُ‫ي‬‫اء‬َّ‫ط‬‫ال‬ –‫ط‬ Til oldi tepa 2 old tishning ildiziga qattiq yopishganda chiqadi. Jarangli, yo‟g‟on harf. Sukunli bo'lganda tez talaffuz qilib qalqala qilinadi, 3 ta harakatda ham yo‟g‟on o‟qiladi, til orqasi yo‟g‟onlashadi, til yuqorisi ko‟tariladi, til o‟rtasi xiyol egiladi, til oldi ham ko'tarilgan, tovush tepa tanglayga tikka yo‟naladi. Sukunli bo‟lganida lablar cho‟chchaymaydi. ‫ا‬‫ى‬‫ي‬ٍ‫ل‬‫ي‬‫ٍع‬‫ل‬‫اُا‬‫ى‬‫اي‬‫ى‬‫َّن‬‫ػ‬‫ث‬‫ُال‬ ً‫وؿ‬‫ي‬‫يص‬‫أ‬ُ‫ى‬‫ع‬‫ى‬‫ُم‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ي‬‫ؼ‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ط‬
  52. 52. ُ‫ي‬‫اد‬َّ‫الص‬ُ‫ي‬‫ام‬َّ‫الز‬‫ى‬‫ُك‬‫ي‬‫ي‬ً ٌ‫الس‬ ًُ‫ي‬ً ٌ‫الس‬‫ى‬‫ُك‬ً‫ام‬َّ‫الز‬‫ى‬‫ُك‬ً‫اد‬َّ‫ُالص‬‫ي‬‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫ِم‬ ‫ى‬‫ى‬‫ل‬ٍ‫ف‬ُّ‫اُالس‬‫ى‬‫اي‬‫ى‬‫َّن‬‫ػ‬‫ث‬‫ل‬ً‫ُل‬ً‫ة‬َّ‫ي‬ً‫ل‬ً‫اخ‬َّ‫ُالد‬ً‫ة‬‫ى‬‫ح‬ٍ‫ف‬َّ‫ُالص‬ ً‫ل‬‫ى‬‫ف‬ٍ‫ُأس‬‫ى‬‫ع‬‫ى‬‫ُم‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬ ً‫ؼ‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ط‬ُ‫ى‬‫ى‬‫ه‬‫ى‬‫ػ‬‫ت‬ٍ‫ن‬‫ي‬‫م‬ Til oldining tugash joyi bilan pastki 2 old tishga kiruvchi sirtning pasti ‫ص‬ , ‫ز‬ va ‫س‬ ning maxraji –‫ص‬ Jarangsiz, havo bilan chiqadi, sukunli bo‟lganida ko‟proq ushlab turiladi, yo‟g‟on harf, tovush tepa tanglayga tikka yo‟naladi, tovush tepa va pastki old tishlar orasidan chiqadi va chiqayotganda xushtakka o‟xshash ovoz chiqaradi. Sukunli bo‟lganida lablar cho‟chchaymaydi. ‫ش‬ – Jarangsiz, havo bilan chiqadi, sukunli bo‟lganida ko‟proq ushlab turiladi, ingichka harf, tovush pastga yo‟naladi, tovush tepa va pastki old tishlar orasidan chiqadi va chiqayotganda xushtakka o‟xshash ovoz chiqaradi. ‫ز‬ – Jarangli, sukunli bo‟lganida ko‟proq ushlab turiladi, ingichka harf, tovush pastga yo‟naladi, tovush tepa va pastki old tishlar orasidan chiqadi va chiqayotganda xushtakka o‟xshash ovoz chiqaradi.
  53. 53. ُ‫ي‬‫َّاء‬‫ث‬‫ال‬‫ى‬‫ُك‬‫ي‬‫اؿ‬َّ‫الذ‬ ُ‫ي‬‫اء‬َّ‫ظ‬‫ال‬ ًُ‫اء‬‫ى‬‫الث‬‫ى‬‫ُك‬ ً‫اؿ‬َّ‫الذ‬‫ى‬‫ُك‬ً‫اء‬َّ‫ظ‬‫ُال‬‫ي‬‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫ِم‬ ُ‫,ظ‬ ُُ‫ذ‬ va ُُ‫ث‬ ning maxraji ُ‫ي‬‫ؼ‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ط‬ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ال‬ُ‫ى‬‫ع‬‫ى‬‫م‬ًُ‫اؼ‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ط‬‫ى‬‫أ‬‫ا‬‫ى‬‫اي‬‫ى‬‫َّن‬‫ػ‬‫ث‬‫ال‬‫ا‬‫ى‬‫ي‬ٍ‫ل‬‫ي‬‫ٍع‬‫ل‬‫ا‬ Tilning oldi bilan tepa ikki old tishning uchlari ‫ظ‬ harfida tilning orqasi yo'g'onlashib halqumga siljiydi, til yuqorisi tepaga ko'tarilib tanglayga yaqinlashadi, til uchi tepa old tish uchiga tegadi. Natijada tovush yo'li berkilib qoladi. Sukunli bo‟lganida lablar chochchaymaydi, xiyol ochiladi xolos. Chunki tovush tepa tanglayga tik yo‟nalgan. ‫ظ‬ –Jarangli, yo‟g‟on harf. Sukunli bo‟lganida ko‟proq ushlab turiladi. ‫ث‬ – Jarangsiz, havo bilan chiqadi, sukunli bo‟lganida ko‟proq ushlab turiladi, ingichka harf, tovush pastga yo‟naladi. ‫ر‬ – Jarangli, sukunli bo‟lganida ko‟proq ushlab turiladi, ingichka harf, tovush pastga yo‟naladi. Bu harflarda tilning orqa qismi pastda bo'lganligi uchun halqumdagi bo'shliq kamaymagan.
  54. 54. ًُ‫اء‬‫ى‬‫ف‬ٍ‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫ِم‬ ُ‫ى‬‫ع‬‫ى‬‫اُم‬‫ى‬‫ي‬ٍ‫ل‬‫ي‬‫ٍع‬‫ل‬‫اُا‬‫ى‬‫اي‬‫ى‬‫َّن‬‫ػ‬‫ث‬‫ُال‬‫ي‬‫اؼ‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ط‬‫ى‬‫أ‬ ‫ى‬‫ى‬‫ل‬ٍ‫ف‬ُّ‫ُالس‬ً‫ة‬‫ى‬‫ف‬َّ‫ُالش‬ً‫ن‬ٍ‫ط‬‫ى‬‫ب‬ Tepa ikki old tishning uchlari bilan pastki labning ichki qismi ‫ؼ‬ ning maxraji Labda 4ta: ‫مَّبَّوََّّف‬ harflari joylashgan bo'lib, ular shafaviyya harflari deyiladi. Bu 4 harf 2 maxrajga bo'lingan. 1- maxrajda faqat ‫ف‬ harf joylashgan. ‫ف‬ – Tepa ikki old tishning uchlari labning ichki qismiga tekkanida chiqadi. Jarangsiz, havo bilan chiqadi, sukunli bo‟lganida ko‟proq ushlab turiladi, ingichka harf, tovush pastga yo‟naladi.
  55. 55. ًُ‫اء‬‫ى‬‫ٍب‬‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫ِم‬ ًٍُ‫ي‬‫ى‬‫ػ‬‫ت‬‫ى‬‫ف‬َّ‫ُالش‬ ً‫اؽ‬‫ى‬‫ب‬ً‫ط‬ٍ‫ن‬‫ا‬ً‫ب‬ ‫ا‬‫ى‬‫م‬ً‫ه‬ً‫ض‬ٍ‫ع‬‫ى‬‫ػ‬‫ب‬ُ‫ى‬‫ى‬‫ل‬‫ى‬‫ع‬ ُُ‫ب‬ ning maxraji Ikki labning bir- biriga yopishishi ‫ب‬ sukunli bo'lganida ikki lab bir- biriga yopishib tovush to'xtab qoladi. Maxrajni tebratib, qalqala qilinadi va tovush 2 lab ochilganida eshitiladi. Tez talaffuz qilinadi. Harakatli bo'lganida esa oson talaffuz qilinadi. Til erkin holatda bo'ladi. Jarangli, ingichka harf.
  56. 56. ًُ‫يم‬ً‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫ِم‬‫ـ‬ ning maxraji ًٍُ‫ي‬‫ى‬‫ػ‬‫ت‬‫ى‬‫ف‬َّ‫ُالش‬ ً‫اؽ‬‫ى‬‫ب‬ً‫ط‬ٍ‫ن‬‫ا‬ً‫ب‬ُ‫ي‬‫ب‬ً‫اح‬‫ى‬‫ص‬‫ي‬‫ي‬ ًُ‫وـ‬‫ي‬‫ش‬ٍ‫ي‬‫ى‬ٍ‫ُاْل‬‫ى‬‫ن‬ً‫ُم‬‫ه‬‫ة‬َّ‫ن‬‫ي‬‫غ‬ُ ‫ى‬‫ك‬ً‫ل‬‫ى‬‫ذ‬ Ikki labning yopishishiga dimog‟dan chiqadigan g‟unna hamroh bo‟ladi ‫م‬ sukunli bo‟lganida ikki lab bir-biriga xolis (bo‟sh) yopishadi, tovush ichkarida to'silib qoladi va burundan yo'l topib chiqadi. Talaffuziga o‟rtacha vaqt sarflanadi. Harakatli bo‟lganida tovushning yarmi og‟izdan, yarmi dimog‟dan chiqadi. Jarangli, ingichka harf. Izhor harflariga uchraganida bir harakat g‟unna qilinadi. Til erkin holatda bo'ladi.
  57. 57. ًُ‫ك‬‫ا‬‫ى‬‫ٍو‬‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫ِم‬ ًُ‫اـ‬‫ى‬‫م‬‫ى‬ٍ‫ُاْل‬ ‫ى‬‫َل‬ً‫إ‬ًٍُ‫ي‬‫ى‬‫ػ‬‫ت‬‫ى‬‫ف‬َّ‫ُالش‬ً‫اـ‬‫ى‬‫م‬ً‫ض‬ٍ‫ن‬‫ا‬ً‫ب‬ ُ‫ى‬‫ع‬‫ى‬‫م‬ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ىُالل‬‫ى‬‫ص‬ٍ‫ق‬‫ى‬‫أ‬ًُ‫اع‬‫ى‬‫ف‬ً‫ت‬ٍ‫ار‬ ‫ك‬ ning maxraji Ikki labning oldinga cho‟chchayishi bilan til yuqorisining ko‟tarilishi. ‫و‬ – Til yuqorisi ko‟tarilib lablar cho‟chchayganda chiqadi. Jarangli, havo chiqmaydi, sukunli bo‟lganida ko‟proq ushlab turiladi, ingichka harf. Sukunli bo‟lib fathali undoshdan keyin kelsa yumshoq o‟qiladi.
  58. 58. Arab harflarining sifatlari Ziddi (qarama-qarshisi) bor sifatlar Ziddi yo‟q sifatlar Sifat harflarning o'ziga xos xususiyati, xarakteri bo'lib, tovushning talaffuz me'yori va maxrajda paydo bo'lish usulini bildiradi. ًُ‫ة‬َّ‫ي‬ً‫ب‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ٍع‬‫ل‬‫ُا‬ ً‫كؼ‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬ٍ‫َل‬‫ُا‬‫ي‬‫ات‬‫ى‬‫ف‬ً‫ص‬ ُ‫د‬ً‫اُض‬‫ى‬‫ى‬‫َل‬ُ‫ه‬‫ات‬‫ى‬‫ف‬ً‫ص‬ُ‫ا‬‫ى‬‫ى‬‫َل‬َُّ‫د‬ً‫ُض‬ ‫ى‬‫ُِل‬‫ه‬‫ات‬‫ى‬‫ف‬ً‫ص‬
  59. 59. ًُ‫ة‬َّ‫ي‬ً‫ب‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ٍع‬‫ل‬‫ُا‬ ً‫كؼ‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬‫ح‬ٍ‫ل‬ً‫ُل‬‫ي‬‫ة‬َّ‫اد‬‫ى‬‫ض‬‫ى‬‫ت‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫ات‬‫ى‬‫ف‬ً ٌ‫الص‬ •ُُ‫ي‬‫س‬ٍ‫م‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬‫ى‬‫ُك‬‫ي‬‫ر‬ٍ‫ه‬‫ى‬ٍ‫ْل‬‫ا‬. •ُُ‫ي‬‫ة‬َّ‫ي‬ً‫ن‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ػ‬‫ب‬ٍ‫ل‬‫ا‬‫ى‬‫ُك‬‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫اك‬‫ى‬‫خ‬َّ‫الر‬‫ى‬‫ُك‬‫ي‬‫ة‬َّ‫د‬ًٌ‫ش‬‫ال‬. •ُُ‫ي‬‫اؿ‬‫ى‬‫ف‬ً‫ت‬ٍ‫س‬ ً‫اِل‬‫ى‬‫ُك‬‫ي‬‫ء‬ ‫ى‬‫َل‬ٍ‫ع‬ً‫ت‬ٍ‫س‬ ً‫اِل‬. •ُُ‫ي‬‫اح‬‫ى‬‫ت‬ً‫ف‬ٍ‫ن‬ ً‫اِل‬‫ى‬‫ُك‬‫ي‬‫ؽ‬‫ا‬‫ى‬‫ب‬ٍ‫ط‬ًٍ‫اْل‬. Arab harflari uchun ziddi bor sifatlar
  60. 60. ُ‫ي‬‫س‬ٍ‫م‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬‫ى‬‫ُك‬‫ي‬‫ر‬ٍ‫ه‬‫ى‬ٍ‫ْل‬‫ا‬ ُ‫ه‬‫ة‬‫ى‬‫وس‬‫ي‬‫م‬ٍ‫ه‬‫ى‬‫م‬(10)ُ‫ه‬‫ة‬‫ى‬‫ور‬‫ي‬‫ه‬ٍ‫ى‬‫َم‬(19) ًُ‫س‬‫ى‬‫ف‬َّ‫ػ‬‫ن‬‫ُال‬‫ي‬‫اس‬‫ى‬‫ب‬ًٍ‫اَن‬‫ى‬‫ُك‬‫ي‬‫ف‬‫ا‬‫ى‬‫ي‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ُج‬‫ي‬‫ث‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ُح‬ٍ‫ن‬ً‫ُم‬‫ي‬‫ة‬َّ‫ي‬ً‫ب‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ٍع‬‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫كؼ‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬ٍ‫َل‬‫ا‬ Nafas (havo)ning oqishi va to‟silib qolishiga asoslangan arab harflari Hams bo‟luvchi (10)Jahr bo‟luvchi (19) (ُ‫ى‬‫ت‬‫ى‬‫ك‬‫ى‬‫س‬ُ‫ه‬‫ص‬ٍ‫خ‬‫ى‬‫ش‬ُ‫َّو‬‫ث‬‫ى‬‫ح‬‫ى‬‫ف‬)(ًُ‫كؼ‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬ٍ‫َل‬‫يُا‬ً‫اق‬‫ى‬‫ب‬) Qolgan harflar havo to‟silib qolishi bilan talaffuz qilinadi 10ta harf havo oqib o‟tishi bilan talaffuz qilinadi (Mad harflarida ham jahr sifati bor.)
  61. 61. Hams harflari (ko‟k rangda) ‫ح‬ ‫م‬ ‫ن‬ ‫ق‬‫ك‬ ‫ج‬‫ش‬‫ي‬ ‫ض‬ ‫ر‬ ‫ل‬ ‫ن‬‫ط‬‫ث‬‫د‬ ‫ر‬‫ث‬‫ظ‬ ‫ب‬ ‫م‬ ‫و‬ ‫ف‬ ‫ص‬‫ش‬‫ز‬ ‫ع‬ ‫ء‬ ‫غ‬ ‫خ‬ ‫ه‬ ‫ء‬ ‫غ‬ ‫ه‬ (ُ‫ه‬‫ص‬ٍ‫خ‬‫ى‬‫ش‬ُ‫َّو‬‫ث‬‫ى‬‫ح‬‫ى‬‫ف‬ُ‫ى‬‫ت‬‫ى‬‫ك‬‫ى‬‫س‬)
  62. 62. Hams O‟pkadan chiqayotgan havo yolida, ya‟ni aqsol halqda tovush paychalari joylashgan. Hams harflari talaffuzida tovush paychalari ochiq bo‟lib, o‟tayotgan havo tebranib tovushga aylanadi. Ammo bunda tovush paychalarining o‟zi tebranmaydi. Natijada havo borligi uchun jarangsiz, maxfiy tovush hosil bo‟ladi. Shu tovushlar hams sifatiga ega bo‟lib ularni mahmusa deb ataymiz. Hams – Ikki tovush paychasining ochilishi, ularning tebranmasligi va nafas yo‟lidan ko‟p havo oqishi natijasida tovushning maxfiy eshitilishi. ‫َّت‬ٍ‫ت‬ ْ‫ى‬َّ‫ص‬‫ال‬ ‫ار‬‫ت‬ ْ‫و‬ ْ‫اْل‬ ُ‫ي‬‫س‬ٍ‫م‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬:ُ‫ى‬‫ة‬‫ى‬‫يج‬ً‫ت‬‫ى‬‫ن‬ًُ‫ع‬ٍ‫م‬َّ‫ُالس‬ ً‫ُِف‬‫ي‬‫اء‬‫ى‬‫ف‬‫ى‬ٍ‫اْل‬ ًُ‫ـ‬‫ى‬‫د‬‫ى‬‫ع‬‫ى‬‫ُك‬ًٍ‫ي‬َّ‫ػ‬‫ي‬ً‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬ً‫ن‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ػ‬‫ت‬‫ى‬‫ٍو‬‫ل‬‫ُا‬ً‫اح‬‫ى‬‫ت‬ً‫ف‬ٍ‫ن‬‫ا‬ ًُ‫س‬‫ى‬‫ف‬َّ‫ػ‬‫ن‬‫ُال‬ً‫اء‬‫ى‬‫و‬‫ى‬ ً‫َُل‬‫و‬‫ري‬ً‫ث‬‫ى‬‫ك‬ُ‫و‬‫اف‬‫ى‬‫ي‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ج‬‫ى‬‫اُ،ُك‬‫ى‬ ً‫ِه‬ً‫ز‬‫ا‬‫ى‬‫ز‬ً‫ت‬ٍ‫اى‬ ُ‫ي‬‫مس‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ى‬‫ا‬ Tovush paychalari ‫ا‬‫ل‬‫ث‬‫م‬:‫ٍه‬‫الش‬
  63. 63. Jahr: Ikki tovush paychasining birlashishi, ularning tebranishi va nafasdagi havoning ko‟p tutilib qolishi natijasida eshitiladigan aniqlik. Jahr Tovush paychalari ‫َّت‬ٍ‫ت‬ ْ‫ى‬َّ‫ص‬‫ال‬ ‫ار‬‫ت‬ ْ‫و‬ ْ‫اْل‬ ُ‫ي‬‫ر‬ٍ‫ه‬‫ى‬ٍ‫ْل‬‫ى‬‫ا‬:ًُ‫ن‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ػ‬‫ت‬‫ى‬‫ٍو‬‫ل‬‫ُا‬ًٌ‫اـ‬‫ى‬‫ض‬‫ى‬‫ت‬ُ‫ى‬‫ة‬‫ى‬‫يج‬ً‫ت‬‫ى‬‫ن‬ًُ‫ع‬ٍ‫م‬َّ‫ُالس‬ ً‫ُِف‬‫ي‬‫وح‬‫ي‬‫ض‬‫ي‬‫ٍو‬‫ل‬‫ى‬‫ا‬ ًُ‫س‬‫ى‬‫ف‬َّ‫ػ‬‫ن‬‫ُال‬ً‫اء‬‫ى‬‫و‬‫ى‬ ً‫َُل‬‫و‬‫ري‬ً‫ث‬‫ى‬‫ك‬ُ ‫و‬‫اس‬‫ى‬‫ب‬ًٍ‫اَن‬‫ى‬‫اُك‬‫ى‬ ً‫ِه‬ً‫ز‬‫ا‬‫ى‬‫ز‬ً‫ت‬ٍ‫اى‬‫ى‬‫ُك‬ًٍ‫ي‬َّ‫ػ‬‫ي‬ً‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫الص‬ ُ‫ي‬‫ر‬ٍ‫ه‬‫ى‬ٍ‫ْل‬‫ى‬‫ا‬ Aqsol halqda tovush paychalari joylashgan bo‟lib, jahr harflarini talaffuzida tovush paychalari berk bo‟lgani tufayli o‟pkadan chiqayotgan havo ta‟sirida paychalar tebranadi. Natijada jarangli tovush paydo bo‟ladi. Jarangli tovushlar jahr sifatiga ega bo‟lgani uchun ularni majhuro deb ataymiz.
  64. 64. ‫م‬ ‫ن‬ ‫ق‬‫ك‬‫ج‬‫ش‬‫ي‬ ‫ض‬ ‫ر‬‫ل‬ ‫ن‬‫ط‬‫ث‬‫د‬ ‫ر‬‫ث‬‫ظ‬ ‫ب‬ ‫م‬ ‫و‬ ‫ف‬ ‫ص‬‫ش‬‫ز‬ Jahr harflari (qizil rangda) ‫ع‬‫ح‬ ‫خ‬ ‫ء‬ ‫غ‬ ‫ه‬Mad harflarida ham jahr sifati bor.
  65. 65. ‫ا‬‫ل‬‫ث‬‫م‬:‫اي‬‫س‬ْ‫ال‬‫و‬ ‫ٍه‬‫الش‬ Jahr sifatli ‫ص‬ harfida tovush paychalarining holati Hams sifatli ‫ش‬ harfida tovush paychalarining holati Jahr va hams holatlarida tovush paychalarining vaziyati Hams holatiJahr holati Tovush paychalari ochiq, ko‟p havo oqib o‟tadi Tovush paychalari berk (bir muddatdan keyin ochiladi), tovush jarangli eshitiladi ًُ‫ر‬ٍ‫ه‬‫ى‬ٍ‫ْل‬‫ُا‬‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫ل‬‫ا‬‫ى‬‫ح‬ ًُ‫س‬ٍ‫م‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫ل‬‫ا‬‫ى‬‫ح‬ ًُ‫ر‬ٍ‫ه‬‫ى‬ٍ‫ْل‬‫ا‬‫ى‬‫ُك‬ ً‫س‬ٍ‫م‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬ً‫ى‬‫َت‬‫ى‬‫ل‬‫ا‬‫ى‬‫ُح‬ًٍ‫ي‬َّ‫ػ‬‫ي‬ً‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬ً‫ن‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ػ‬‫ت‬‫ى‬‫ٍو‬‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫ع‬ٍ‫ض‬‫ى‬‫ك‬
  66. 66. Mahmusa va majhuro harflarini ajratish uchun tegishli harflarni sukunli qilib o‟z maxrajidan talaffuz qilamiz. Bunda barmoqlarimiz bilan quloqlarimizni berkitamiz. Masalan, mahmusa harf ‫ث‬ va majhuro harf ‫ذ‬ ni sukunli qilib, oldiga fathali hamzani qo‟yamiz va talaffuz qilamiz. ٍُ‫ىث‬‫أ‬ – deganda havo chiqadi, bunga sabab tovush paychalarining ochiqligi va tovush bilan havoning birga bo‟lishidir. ٍُ‫ذ‬‫ى‬‫أ‬ deb talaffuz qilganimizda esa qulog‟imizga ihtizoz (zingillash) eshitiladi. Bunga sabab tovush paychalarining berkligi va ularning tebranishidir.
  67. 67. Maxrajda tovush harakatiga asoslangan arab harflari Kuchli (ٍُ‫ت‬‫ى‬‫ك‬‫ػ‬‫ى‬‫ُب‬‫و‬‫ط‬‫ى‬‫ق‬ُ‫ي‬‫د‬ً‫ىج‬‫أ‬) 8 ta harf Kuchsiz (ًُ‫كؼ‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬ٍ‫َل‬‫ُا‬‫ى‬‫ي‬ً‫اق‬‫ى‬‫ب‬) Qolgan harflar Kuchli va kuchsiz orasi (ُ‫ي‬‫ر‬‫ى‬‫م‬‫ي‬‫ُع‬ٍ‫ن‬ً‫ل‬) 5 ta harf ًُ‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫خ‬‫ى‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬ ً‫ُِف‬ ً‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬‫ي‬‫كر‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬‫ُم‬‫ي‬‫ث‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ُح‬ٍ‫ن‬ً‫ُم‬‫ي‬‫ة‬َّ‫ي‬ً‫ب‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ٍع‬‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫كؼ‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬ٍ‫َل‬‫ا‬ ُ‫ه‬‫ة‬‫ى‬‫و‬ٍ‫خ‬ً‫ر‬ ًُ‫ة‬‫ى‬‫و‬ٍ‫خ‬ًٌ‫الر‬‫ى‬‫ُك‬ً‫ة‬‫ى‬‫د‬‫ي‬ً‫د‬َّ‫ُالش‬‫ى‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ػ‬‫ب‬ ُ‫ه‬‫ة‬‫ى‬‫د‬‫ي‬ً‫د‬‫ى‬‫ش‬ Harflarning maxrajida tovushning harakatiga qarab ularni 3 guruhga bo'lamiz: 1) Shadiyda: maxraj butunlay berkilib tovush qamalib qoladi. 2) Rixva: maxraj ochiq bo'lib tovush bemalol oqib o'tadi. 3) Bayniyya: Oraliq holatida, ya'ni tovush butunlay to'silib ham qolmaydi, bemalol oqib ham o'tmaydi. Qisman maxrajdan oqib o'tadi, qolganlari esa yo'l topib chiqib ketadi.
  68. 68. Shidda Bu shidda sifatining harflari 8 ta bo„lib, ularni Ibnul Jazariy ُ‫ي‬‫د‬ ً‫ىج‬‫أ‬ُُ‫و‬‫ط‬‫ى‬‫ق‬ٍُُ‫ت‬‫ى‬‫ك‬‫ػ‬‫ى‬‫ب‬ jumlasida jamlagan. )‫ء‬‫ج‬‫د‬‫ق‬‫ط‬‫ب‬‫ك‬‫ث‬( ‫ج‬ da maxraj kuch bilan yopilib, tovush maxraj orqasida bir muddat to'xtab qoladi va tezda maxrajni qalqala natijasida ochib yuboradi. Tovush portlab eshitiladi. ًُ‫ٍق‬‫ط‬ُّ‫ن‬‫ُال‬‫ى‬‫د‬ٍ‫ن‬ً‫ُع‬ ً‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬ً‫اف‬‫ى‬‫ي‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ُج‬‫ي‬‫اس‬‫ى‬‫ب‬ًٍ‫ُاَن‬‫ى‬‫ي‬ً‫ى‬ ًُ‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫خ‬‫ى‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬ ً‫ٍق‬‫ل‬‫ى‬‫غ‬ُ‫ى‬‫ة‬‫ى‬‫يج‬ً‫ت‬‫ى‬‫ن‬ًُ‫يد‬ً‫د‬َّ‫ُالش‬ ً‫ؼ‬ٍ‫ر‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬ً‫ب‬ ُ‫ي‬‫يم‬ًٍ‫ْل‬‫ا‬ ُ‫ي‬‫ة‬َّ‫د‬ًٌ‫ش‬‫ال‬ U shadida harflarining talaffuzida maxrajning berkilishi natijasida ovoz oqimining to‟xtab qolishidir.
  69. 69. ‫م‬ ‫ن‬ ‫ق‬‫ك‬ ‫ج‬‫ش‬‫ي‬ ‫ض‬‫ر‬ ‫ل‬ ‫ن‬‫د‬ ‫ث‬ ‫ط‬ ‫ظ‬ ‫ث‬ ‫ر‬ ‫م‬ ‫و‬‫ب‬ ‫ف‬ ‫ز‬ ‫ش‬ ‫ص‬ Shidda harflari (yashil rangda) ‫ع‬ ‫خ‬ ‫ء‬ ‫غ‬ ‫ه‬ ‫ح‬ (ُ ٍ‫ت‬‫ى‬‫ك‬‫ػ‬‫ى‬‫ُب‬‫و‬‫ط‬‫ى‬‫ق‬ُ‫ي‬‫د‬ً‫ىج‬‫أ‬)
  70. 70. ٍُ‫ت‬‫ى‬‫ك‬‫ى‬‫ُب‬‫و‬‫ط‬‫ى‬‫ق‬ُ‫ي‬‫د‬ً‫ىج‬‫أ‬Shidda harflari: (8ta harf) Jarangli )ٌُ‫و‬‫د‬‫ى‬‫ُج‬‫ي‬‫ب‬ٍ‫ط‬‫ي‬‫ق‬+ُ‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫ز‬ٍ‫م‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬) Jarangsiz (‫ؾُ،ُت‬) Bu ikki harf ham hams, ham shidda bo`la oladi. Harfni avval shidda (kuch) bilan talaffuz qilamiz, maxraj bir muddat berkiladi. Keyin esa, tovush paychalari ochiqligi sababli havo chiqadi. Qalqala harflari talaffuzida ikki nutq a‟zosi bir- biriga yopishib, maxraj butunlay berkilib qoladi. Shu sababli tovush maxraj orqasida bir muddat to‟silib qoladi. Maxrajga berilgan bosim kamayishi bilan tovush maxrajni tebratib ochadi va tovush eshitiladi. Hamza kuch bilan aytiladi. Tovush paychalari bir muddat berkilib ochiladi ُ‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫د‬‫ي‬ً‫د‬َّ‫ُالش‬‫ي‬‫كؼ‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬ٍ‫َل‬‫ا‬:ٍُ‫ت‬‫ى‬‫ك‬‫ى‬‫ُب‬‫و‬‫ط‬‫ى‬‫ق‬ُ‫ي‬‫د‬ً‫ىج‬‫أ‬ ُ‫ه‬‫ة‬‫ى‬‫ور‬‫ي‬‫ه‬ٍ‫ى‬‫َم‬ُ‫ه‬‫ة‬‫ى‬‫وس‬‫ي‬‫م‬ٍ‫ه‬‫ى‬‫م‬
  71. 71. Shiddada tovush harf maxrajida qamalib, tashqariga chiqa olmay qoladi. ‫ؾ‬ va ‫ت‬ harflarida hams sifati bor bo‟lib, bu tanglikdan oson qutiladi. ‫د‬ُ‫ج‬ُ‫ب‬ُ‫ط‬ُ‫ؽ‬ harflarida kuch bilan maxraj yopiladi, va maxrajga berilgan bosim ketishi bilan maxraj ortidagi qamalib qolgan tovush maxrajni tebratib ochadi. Natijada tovush portlab chiqadi. ‫ء‬ hamza tovush paychalarida joylashgan bo‟lib, tovush paychalari berkilib, bir muddatdan so‟ng ochilishi natijasida osongina chiqadi. Sukunli hamzada tovush paychalari berk bo‟lgani sababli maxraj ham berkilib tovush bir muddat uzilib qoladi. Harakatli hamzada esa tovush paychalari ochiq bo‟ladi, va talaffuzida hech bir muammo bo‟lmaydi.
  72. 72. Maxraj orqasida qamalgan tovushning qisilishi va uning portlashi tovushning xususiyatini chegaralaydi Jahr sifatli shidda harfda tovush tutilishidan keyin tovushning potrlab (otilib) chiqishi Bunda tovush maxrajga kelganda kuchli bo`lsa, chiqayotganda kuchsizlanadi. ًُ‫ر‬‫و‬‫ي‬‫ه‬ٍ‫ج‬‫ى‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬ً‫يد‬ً‫د‬َّ‫ُالش‬ ً‫ؼ‬ٍ‫ر‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬ ً‫ُِف‬ً‫و‬ً‫اس‬‫ى‬‫ب‬ًٍ‫ُاَن‬‫ى‬‫د‬ٍ‫ع‬‫ى‬‫ػ‬‫ب‬ُ ً‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬‫ي‬‫ؽ‬ ‫ى‬‫َل‬ً‫ط‬ٍ‫ن‬ً‫ا‬ ُ‫ى‬‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬‫ى‬ ً‫اِل‬‫ى‬‫ع‬‫ى‬‫ُم‬ً‫اف‬‫ى‬‫د‬ًٌ‫د‬‫ى‬‫ي‬‫ُُي‬‫ي‬‫و‬‫ي‬‫ق‬ ‫ى‬‫َل‬ً‫ط‬ٍ‫ن‬‫ا‬‫ى‬‫ُك‬ً‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫خ‬‫ى‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬‫ى‬‫ف‬ٍ‫ل‬‫ى‬‫خ‬ُ ً‫وس‬‫ي‬‫ب‬ٍ‫ح‬‫ى‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬ ً‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬‫ي‬‫ط‬ٍ‫غ‬‫ى‬‫ض‬ ُ‫ي‬‫يم‬ًٍ‫ْل‬‫ا‬ ُ‫ي‬‫يم‬ًٍ‫ْل‬‫ا‬
  73. 73. Hams sifatli shidda harfda tovush tutilgandan keyin havoning portlab chiqishi ‫ؾ‬ - tovush tutilganida ‫ؾ‬ – havo portlab chiqqandan keyin ًُ‫وس‬‫ي‬‫م‬ٍ‫ه‬‫ى‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬ً‫يد‬ً‫د‬َّ‫ُالش‬ ً‫ؼ‬ٍ‫ر‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬ ً‫ُِف‬ ً‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬ ً‫اس‬‫ى‬‫ب‬ًٍ‫ُاَن‬‫ى‬‫د‬ٍ‫ع‬‫ى‬‫ػ‬‫ب‬ُ ً‫س‬‫ى‬‫ف‬َّ‫ػ‬‫ن‬‫ُال‬‫ي‬‫ؽ‬ ‫ى‬‫َل‬ً‫ط‬ٍ‫ن‬ً‫ا‬ ُ‫ي‬‫اؼ‬‫ى‬‫ك‬ٍ‫ل‬‫ا‬ ًُ‫س‬‫ى‬‫ف‬َّ‫ػ‬‫ن‬‫ُال‬ ً‫ؽ‬ ‫ى‬‫َل‬ً‫ط‬ٍ‫ن‬‫ُا‬‫ى‬‫د‬ٍ‫ع‬‫ى‬‫ػ‬‫ب‬ُ‫ي‬‫اؼ‬‫ى‬‫ك‬ٍ‫ل‬‫ا‬ ُ‫ي‬‫اؼ‬‫ى‬‫ك‬ٍ‫ل‬‫ا‬ ًُُ‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬ ً‫اس‬‫ى‬‫ب‬ًٍ‫ُاَن‬‫ى‬‫د‬ٍ‫ن‬ً‫ُع‬‫ي‬‫اؼ‬‫ى‬‫ك‬ٍ‫ل‬‫ا‬
  74. 74. Roxova “Roxova” so'zining lug'aviy ma'nosi “yumshoq” deganidir. Rixva harflari talaffuz qilinganida maxrajga yengil bosim berilgani sababli maxraj ochiq bo'lib, tovush bemalol oqib o'tadi. Harf sukunli bo'lganida uning talaffuziga bayniyya va shiddaga nisbatan uzoqroq vaqt ketadi. (Maxrajga yopishmaydi ( ya'ni ikki nutq a'zosi bir- biriga yopishmaydi), yengil tegishi mumkin, orada bo‟sh joy qoladi) ُ‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫اك‬‫ى‬‫خ‬َّ‫الر‬ ُ‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫اك‬‫ى‬‫خ‬َّ‫الر‬:ُ ً‫ت‬ٍ‫و‬‫ى‬‫ص‬ً‫ُل‬ُّ‫َّاـ‬‫ت‬‫ُال‬‫ي‬‫ف‬‫ا‬‫ى‬‫ي‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬ٍ‫ْل‬‫ا‬ ُ ً‫ُِف‬ً‫ه‬ً‫ر‬‫ك‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬‫ُم‬‫ى‬‫د‬ٍ‫ن‬ً‫ُع‬ً‫و‬ٍ‫ح‬ًٌ‫ُالر‬ ً‫ؼ‬ٍ‫ر‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬ ًُ‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫خ‬‫ى‬‫ٍم‬‫ل‬‫ا‬ ‫ا‬‫ل‬‫ث‬‫م‬:‫ٍه‬‫الش‬ Roxova: Maxrajda o‟tayotgan rixva harfi tovushining to‟liq oqimidir
  75. 75. ‫م‬ ‫ن‬ ‫ق‬‫ك‬‫ج‬‫ش‬‫ي‬ ‫ض‬ ‫ر‬ ‫ل‬ ‫ن‬‫د‬ ‫ث‬ ‫ط‬ ‫ظ‬ ‫ث‬ ‫ر‬ ‫و‬‫ب‬ ‫م‬ ‫ف‬ ‫ز‬ ‫ش‬ ‫ص‬ ‫ع‬ ‫خ‬ ‫ء‬ ‫غ‬ ‫ه‬ ‫ح‬ Roxova harflari qizil rangda (16 ta harf) Mad harflarida ham roxova sifati bor.
  76. 76. Bayniyya Bayniyya(oraliq): maxraji komil berkilmagani sababli harf maxrajida tovushning qisman oqishi ُ‫ي‬‫ة‬‫ػ‬َّ‫ي‬‫ػ‬ً‫ػن‬ٍ‫ػي‬‫ى‬‫ٍب‬‫ل‬‫ا‬ ُ‫ي‬‫ة‬َّ‫ي‬ً‫ن‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ػ‬‫ب‬ٍ‫ل‬‫ى‬‫ا‬:ًُ‫ؼ‬ٍ‫ر‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬ً‫ج‬‫ى‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫ُِم‬ ً‫ُِف‬ ً‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫لص‬ً‫ُل‬ُّ‫ي‬ً‫ئ‬ٍ‫ز‬‫ي‬ٍ‫ْل‬‫ُا‬‫ي‬‫ف‬‫ا‬‫ى‬‫ي‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬ٍ‫ْل‬‫ُا‬‫ى‬‫ي‬ً‫ى‬ُ ً‫ب‬‫ى‬‫ب‬‫ى‬‫س‬ً‫ب‬ ًُ‫و‬ً‫ق‬ٍ‫ل‬‫ى‬‫غ‬ُ ً‫اؿ‬‫ى‬‫م‬‫ى‬‫ك‬ًُ‫ـ‬‫ى‬‫د‬‫ى‬‫ع‬
  77. 77. ‫ف‬ ning maxraji til oldi bilan uning ro‟parasida milk bo‟lib tovush dimog‟dan g‟unna bilan birgalikda chiqadi. Til maxrajni to‟sib qo‟yishi sababli tovush maxrajdan qisman oqadi va natijada asosiy tovush ochiq bo‟lgan dimog‟ yo‟lidan g‟unna bilan chiqadi.ُ‫ي‬‫ف‬‫ُّو‬‫ن‬‫ال‬ ُ‫ف‬ harfida bayniyya ُ‫ي‬‫ة‬‫ػ‬َّ‫ي‬‫ػ‬ً‫ػن‬ٍ‫ػي‬‫ى‬‫ٍب‬‫ل‬‫ى‬‫ا‬ًُُ‫ُّوف‬‫ن‬ٍ‫ل‬‫ُا‬ ً‫ؼ‬ٍ‫ر‬‫ى‬‫ُح‬ ً‫ِف‬
  78. 78. ‫ـ‬ ning maxraji ikki labning yopishishi bo‟lib tovush dimog‟dan g‟unna bilan birgalikda chiqadi. Lablar birlashib tovush yo‟lini to‟sgani sababli maxrajdan qisman tovush oqadi va natijada asosiy tovush ochiq bo‟lgan dimog‟ yo‟lidan g‟unna bilan chiqadi. ُ‫ي‬‫يم‬ً‫ٍم‬‫ل‬‫ا‬ ‫ى‬ ‫ـ‬ harfida bayniyya ُ‫ي‬‫ة‬‫ػ‬َّ‫ي‬‫ػ‬ً‫ػن‬ٍ‫ػي‬‫ى‬‫ٍب‬‫ل‬‫ى‬‫ا‬ًُُ‫يم‬ً‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬ ً‫ؼ‬ٍ‫ر‬‫ى‬‫ُح‬ ً‫ِف‬
  79. 79. ُ‫ي‬‫اء‬َّ‫الر‬ ُ‫ر‬ harfida bayniyya ُ‫ي‬‫ة‬‫ػ‬َّ‫ي‬‫ػ‬ً‫ػن‬ٍ‫ػي‬‫ى‬‫ٍب‬‫ل‬‫ى‬‫ا‬ًُُ‫اء‬َّ‫ُالر‬ ً‫ؼ‬ٍ‫ر‬‫ى‬‫ُح‬ ً‫ِف‬ ‫ر‬ ning maxraji til oldi va uning ro‟parasidagi milkdir. ‫ر‬ ning talaffuzida til oldi tovush yo‟lini to‟sib qo‟yadi. Natijada maxrajdan tovush qisman oqadi. Bu yerda tovush shidda kabi butunlay qamalmaydi, roxova kabi bemalol oqib ham o'tmaydi. Ya'ni oraliq holatida qoladi.
  80. 80. ُ‫ي‬‫ـ‬ َّ‫الَل‬ ُ‫ؿ‬ harfida bayniyya ُ‫ي‬‫ة‬‫ػ‬َّ‫ي‬‫ػ‬ً‫ػن‬ٍ‫ػي‬‫ى‬‫ٍب‬‫ل‬‫ى‬‫ا‬ًُُ‫ـ‬ َّ‫ُالَل‬ ً‫ؼ‬ٍ‫ر‬‫ى‬‫ُح‬ ً‫ِف‬ ُ‫ؿ‬ til oldi yon qirg‟og‟i ro‟parasidagi 8 ta tish milkiga yopishganida chiqadi. Talaffuzida til maxrajni to‟sib qo‟ygani sababli maxrajdan tovush qisman oqadi. Asosiy tovush esa til oldining o‟ng va chap tamonidan chiqib ketadi.
  81. 81. ُ‫ي‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ٍع‬‫ل‬‫ا‬ ُ‫ع‬ harfida bayniyya ‫ح‬ havo bilan chiqadi, ٍُ‫ىح‬‫أ‬ sukunli bo‟lganda tovush kamroq siqiladi. ‫ع‬ majhuro, havo yo‟q, ‫ح‬ ga nisbatan ‫ع‬ da tovush ko‟proq siqiladi. ُ‫ي‬‫ة‬‫ػ‬َّ‫ي‬‫ػ‬ً‫ػن‬ٍ‫ػي‬‫ى‬‫ٍب‬‫ل‬‫ى‬‫ا‬ًٍُُ‫ي‬‫ى‬‫ٍع‬‫ل‬‫ُا‬ ً‫ؼ‬ٍ‫ر‬‫ى‬‫ُح‬ ً‫ِف‬ ‫ع‬ harfini talaffuz qilganimizda hiqildoq tog‟ayi halqum bo'shlig'iga surilib tovush yo'lini to'sadi. Tovush juda tor joydan o'tgani sababli tovushda ozgina uzayish va cho'zilish bo'ladi. ‫ع‬ maxraji shidda harflari kabi butunlay yopilib ham qolmaydi va roxova harflari kabi tovush oson chiqib keta oladigan darajada ochiq ham emas. Ya'ni oraliq holatda, shuning uchun ulamolar ‫ع‬ harfini bayniyyaga kiritishgan.
  82. 82. ‫م‬ ‫ن‬ ‫ق‬‫ك‬‫ج‬‫ش‬‫ي‬ ‫ض‬ ‫ر‬ ‫ل‬‫ن‬‫د‬ ‫ث‬ ‫ط‬ ‫ظ‬ ‫ث‬ ‫ر‬ ‫و‬‫م‬‫ب‬ ‫ف‬ ‫ز‬ ‫ش‬ ‫ص‬ ‫ع‬ ‫خ‬ ‫ء‬ ‫غ‬ ‫ه‬ ‫ح‬ Bayniyya harflari (ko‟k rangda) (ُ‫ر‬‫ى‬‫م‬‫ي‬‫ُع‬ٍ‫ن‬ً‫ل‬)
  83. 83. Sukunli harflarning zamonlarini qiyoslash ‫ى‬ْ‫خ‬‫الر‬ ‫ف‬ْ‫ر‬‫ح‬ْ‫ال‬ ‫ه‬‫م‬‫ز‬ ‫ى‬‫ن‬ٍْ‫ب‬ْ‫ال‬ ‫ف‬ْ‫ر‬‫ح‬ْ‫ال‬ ‫ه‬‫م‬‫ز‬ ‫ٌذ‬‫ذ‬َّ‫ش‬‫ال‬ ‫ف‬ْ‫ر‬‫ح‬ْ‫ال‬ ‫ه‬‫م‬‫ز‬ Harflar harakatlar bilan kelganida ularni talaffuz qilishga bir xil vaqt sarflaymiz. Ammo harf sukunli bo‟lganida esa sifatiga qaraymiz. Roxova sifatiga ega harflar (rixva) sukunli bo‟lganida eng ko‟p zamon beramiz(qizil rangda). Bayniyya sifatiga ega harflar sukunli bo‟lganida o‟rtacha zamon beramiz (ko‟k rangda). Shidda (shadiyda) sifatiga ega harflar sukunli bo‟lganida (yashil rangda) esa eng kam zamon beramiz.
  84. 84. Sukunli harflarning zamonlari ustida mashq َِّ‫ين‬ ِ‫ج‬‫َّالش‬ِ‫ي‬ٰ‫ـ‬َ‫ط‬ْ‫ي‬‫َّٱلش‬َ‫ي‬ِ‫َّه‬ِ‫هلل‬‫ا‬ِ‫ب‬َُّ‫ر‬‫ى‬ُ‫ع‬َ‫أ‬
  85. 85. Tovush yo‟nalishi bo‟yicha arab harflari Musta`liya (ko‟tariluvchi) Talaffuz vaqtida tovush yuqori tanglayga ko‟tariladi. (ُ‫ي‬‫خ‬ُ‫ى‬‫ض‬َُّ‫ص‬ٍُ‫غ‬ُ‫و‬‫ط‬ًُ‫ق‬ٍُ‫ظ‬) Mustafila (pastlovchi) Talaffuz vaqtida tovush yuqori tanglayga ko‟tarilmaydi. (Qolgan 22 ta alifbo harflari) ًُ‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬‫ي‬‫اه‬‫ى‬ًٌ‫َت‬ً‫ُا‬‫ي‬‫ث‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ُح‬ٍ‫ن‬ً‫ُم‬‫ي‬‫ة‬َّ‫ي‬ً‫ب‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ٍع‬‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫كؼ‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬ٍ‫َل‬‫ا‬ ُ‫ه‬‫ة‬‫ى‬‫ل‬ً‫ف‬‫ى‬‫ت‬ٍ‫س‬‫ي‬‫م‬ ُ‫ى‬‫د‬ٍ‫ن‬ً‫ُع‬‫ي‬‫وت‬َّ‫ُالص‬‫ي‬‫د‬َّ‫ع‬‫ى‬‫ص‬‫ى‬‫ت‬‫ى‬‫ػ‬‫ي‬ُ ‫ى‬‫ِل‬‫ى‬‫ى‬‫ل‬ٍ‫ع‬‫ى‬ٍ‫ُاْل‬ ً‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬ ‫ى‬‫َل‬ً‫إ‬ُ‫ا‬‫ى‬ ً‫ُِب‬ ً‫ٍق‬‫ط‬ُّ‫ن‬‫ال‬ (ًُ‫اء‬‫ى‬‫ج‬ًٍ‫َل‬‫ُا‬ ً‫كؼ‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬‫يُح‬ً‫اق‬‫ى‬‫ب‬) ُ‫ه‬‫ة‬‫ى‬‫ي‬ً‫ل‬ٍ‫ع‬‫ى‬‫ػ‬‫ت‬ٍ‫س‬‫ي‬‫م‬ ‫ى‬‫ى‬‫ل‬ٍ‫ع‬‫ى‬ٍ‫ُاْل‬ ً‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬ ‫ى‬‫َل‬ً‫إ‬ُ‫ا‬‫ى‬ ً‫ُِب‬ ً‫ٍق‬‫ط‬ُّ‫ن‬‫ُال‬‫ى‬‫د‬ٍ‫ن‬ً‫ُع‬‫ي‬‫وت‬َّ‫ُالص‬‫ي‬‫د‬َّ‫ع‬‫ى‬‫ص‬‫ى‬‫ت‬‫ى‬‫ػ‬‫ي‬ (ُ‫ي‬‫خ‬ُ‫ى‬‫ُض‬َّ‫ص‬ٍُ‫غ‬ُ ‫و‬‫ط‬ًُ‫ق‬ٍُ‫ظ‬)
  86. 86. ُ‫ي‬‫ء‬ ‫ى‬‫َل‬ٍ‫ع‬ً‫ت‬ٍ‫س‬ ً‫اِل‬ (Isti‟laa) sifati – 7 ( ُ‫ي‬‫خ‬َُّ‫ص‬ُُ‫ى‬‫ض‬ٍُ‫غ‬ُ‫و‬‫ط‬ًُ‫ق‬ٍُ‫ظ‬ ) harfning talaffuzida tovushning yuqori tanglayga qarab ko‟tarilishidir. Bunga sabab jazrul lisanning yo‟g‟onlashuvi va aqsol lisanning yumshoq tanglayga qarab ko‟tarilishidir. Natijada tovush yo‟g‟onlashadi (tafxim). Tafxim: yo‟g‟on talaffuz qilish. Bunda 7 harfdan 4 tasi (‫ظ‬ ‫ط‬ ‫ص‬َّ‫ض‬ ) har doim tafxim (kasra bilan kelganida ham yo‟g‟on o‟qiladi). Qolgan 3 tasi ( ‫ق‬َّ‫خ‬َّ‫غ‬ ) zamma va fatha bilan kelganida yo‟g‟on, kasra bilan kelganida ingichka o‟qiladi. Isti`laa sifatiga ega bo‟lgan harflar “musta`liya” deb ataladi. "Istifaal" so'zining ma'nosi tushirish, pastlash degani. Isti‟laaning ziddi istifaaldir. )ُ‫ي‬‫اؿ‬‫ى‬‫ف‬ً‫ت‬ٍ‫س‬ ً‫اِل‬ Istifaal( sifati – qolgan 22 harf talaffuzida tovushning yuqori tanglayga ko‟tarilmasligi. Bunga sabab jazrul lisan yo‟g‟onlashmagan. Natijada tovush ingichka talaffuz qilinadi (tarqiq). Tarqiq: ingichka talaffuz qilish. 22 harf ichidan ‫س‬,‫ا‬ va ‫ل‬ ba‟zan tafxim, ba‟zan tarqiq bo‟ladi. Istifaal sifatiga ega bo‟lgan harflar “mustafila” deb ataladi.
  87. 87. ُ‫ي‬‫اؼ‬‫ى‬‫ك‬ٍ‫ل‬‫ا‬ Yog‟on harflar talaffuzida tovushning yuqoriga yo‟nalishi. Ingichka harflar talaffuzida tovushning pastga yo‟nalishi. Tovush yo‟nalishiga ko‟ra tovushning ko‟tarilishi va pastlashidagi 2 holat. ًُ‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬‫ي‬‫اه‬‫ى‬ًٌ‫َت‬ً‫ُا‬‫ي‬‫ث‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ُح‬ٍ‫ن‬ً‫ُم‬‫ي‬‫ل‬ً‫ف‬‫ى‬‫ت‬ٍ‫س‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ا‬‫ى‬‫يُك‬ً‫ل‬ٍ‫ع‬‫ى‬‫ػ‬‫ت‬ٍ‫س‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ى‬‫ا‬ ُ‫و‬‫ل‬ٍ‫ع‬‫ى‬‫ػ‬‫ت‬ٍ‫س‬‫ي‬‫ُم‬ ‫و‬‫ؼ‬ٍ‫ر‬‫ى‬ ً‫ُِب‬ ً‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬‫ي‬‫د‬ُّ‫ع‬‫ى‬‫ص‬‫ى‬‫ت‬ُ‫و‬‫ل‬ً‫ف‬‫ى‬‫ت‬ٍ‫س‬‫ي‬‫ُم‬ ‫و‬‫ؼ‬ٍ‫ر‬‫ى‬ ً‫ُِب‬ ً‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬‫ي‬‫ار‬‫ى‬‫د‬ًٍ‫َن‬ً‫ا‬ ُ‫ي‬‫اؼ‬‫ى‬‫ق‬ٍ‫ل‬‫ا‬
  88. 88. Til va tanglay orasida tovushning qamalishi bo‟yicha arab harflari Mutbaq (yopilgan, berkilgan) Talaffuz vaqtida tovush tepa tanglay va til orasida qamaladi. (Itbaq sifatiga ega harflar “mutbaq” deb ataladi. ) (ُ‫صُضُطُظ‬) Munfatiha (ochiluvchi, ochilgan) Talaffuz vaqtida tovush tepa tanglay va til orasida qamalmaydi. (Infitah sifatiga ega harflar “munfatiha” deb ataladi.) (qolgan 25 ta alifbo harflari) ًُ‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬‫ى‬‫ُك‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ى‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ػ‬‫ب‬ُ ً‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬‫ي‬‫ار‬‫ى‬‫ص‬ًٍ‫َن‬ً‫ُا‬‫ي‬‫ث‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ُح‬ٍ‫ن‬ً‫ُم‬‫ي‬‫ة‬َّ‫ي‬ً‫ب‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ٍع‬‫ل‬‫ُا‬‫ي‬‫كؼ‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬ٍ‫َل‬‫ا‬ ُ‫ه‬‫ة‬‫ى‬‫ق‬‫ى‬‫ػ‬‫ب‬ٍ‫ط‬‫ي‬‫م‬ ًُُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ى‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ػ‬‫ب‬ُ‫ا‬‫ى‬ ً‫ُِب‬ً‫ٍق‬‫ط‬ُّ‫ن‬‫ُال‬‫ى‬‫د‬ٍ‫ن‬ً‫ُع‬‫ي‬‫وت‬َّ‫ُالص‬‫ي‬‫ر‬ً‫ص‬‫ى‬‫ح‬ٍ‫ن‬‫ى‬‫ػ‬‫ي‬ ‫ى‬‫ى‬‫ل‬ٍ‫ع‬‫ى‬ٍ‫ُاْل‬ ً‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬‫ى‬‫ك‬ (ُ‫صُضُطُظ‬) ُ‫ه‬‫ة‬‫ى‬‫ح‬ً‫ت‬‫ى‬‫ف‬ٍ‫ػ‬‫ن‬‫ي‬‫م‬ ُ‫ى‬‫د‬ٍ‫ن‬ً‫ُع‬‫ي‬‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬‫ي‬‫ر‬ً‫ص‬‫ى‬‫ح‬ٍ‫ن‬‫ى‬‫ػ‬‫ي‬ُ ‫ى‬‫ِل‬ ‫ى‬‫ى‬‫ل‬ٍ‫ع‬‫ى‬ٍ‫ُاْل‬ ً‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬‫ى‬‫ُك‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ى‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ػ‬‫ب‬ُ‫ا‬‫ى‬ ً‫ُِب‬ً‫ٍق‬‫ط‬ُّ‫ن‬‫ال‬ (ًُ‫اء‬‫ى‬‫ج‬ًٍ‫َل‬‫ُا‬ ً‫كؼ‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬‫يُح‬ً‫اق‬‫ى‬‫ب‬)
  89. 89. Mutbaq harflari tovushi til va yuqori tanglay orasida qamaladi. Tovushning qamalishiga ko'ra mutbaq ُ ً‫ؼ‬ٍ‫ر‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬ً‫ب‬ُ‫ي‬‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬‫ي‬‫ر‬ً‫ص‬‫ى‬‫ح‬ٍ‫ن‬‫ى‬‫ػ‬‫ي‬ ًُ‫ق‬‫ى‬‫ب‬ٍ‫ط‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ا‬ ‫ى‬‫ى‬‫ل‬ٍ‫ع‬‫ى‬ٍ‫ُاْل‬ ً‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬‫ى‬‫ُك‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ى‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ػ‬‫ب‬ ُ‫ي‬‫اء‬َّ‫ظ‬‫ال‬ ًُ‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬‫ي‬‫ار‬‫ى‬‫ص‬ًٍ‫ُاَن‬‫ي‬‫ث‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ُح‬ٍ‫ن‬ً‫ُم‬‫ي‬‫ق‬‫ى‬‫ب‬ٍ‫ط‬‫ي‬‫امل‬
  90. 90. Tovushning qamalishiga ko'ra munfatiha Munfatiha harflari tovushi til va yuqori tanglay orasida qamalmaydi. ًُ‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬‫ي‬‫ار‬‫ى‬‫ص‬ًٍ‫ُاَن‬‫ي‬‫ث‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ُح‬ٍ‫ن‬ً‫ُم‬‫ي‬‫ح‬ً‫ت‬‫ى‬‫ف‬ٍ‫ػ‬‫ن‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ا‬ ‫ى‬‫ى‬‫ل‬ٍ‫ع‬‫ى‬ٍ‫ُاْل‬ ً‫ك‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬‫ى‬‫ُك‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬‫ى‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ػ‬‫ب‬ًُ‫ح‬ً‫ت‬‫ى‬‫ف‬ٍ‫ػ‬‫ن‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬ ً‫ؼ‬ٍ‫ر‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ا‬ً‫ب‬ُ‫ي‬‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬‫ي‬‫ر‬ً‫ص‬‫ى‬‫ح‬ٍ‫ن‬‫ى‬‫ػ‬‫ي‬ُ ‫ى‬‫ِل‬ Mustafila munfatiha ُ‫ي‬‫اؼ‬‫ى‬‫ك‬ٍ‫ل‬‫ا‬ Musta‟liy munfatiha ُ‫ي‬‫اؼ‬‫ى‬‫ق‬ٍ‫ل‬‫ا‬
  91. 91. Mutbaq va munfatih (musta'liy va mustafil) orasini qiyoslash. Tilning oldi pastga tushgan, o‟rtasi egilgan, yuqorisi ko‟tarilgan, orqa tomoni yo‟g‟onlashgan. Tovush tepaga qiya yo‟nalgan. Tilning yuqorisi ko'tarilgan ammo til orqasi yog'onlashmagan. Til oldi pastda, tovush pastga yo‟nalgan. Til orqasi yog'onlashgan, yuqorisi va o'rtasi ko'tarilgan. Tilning oldi tovush yo‟lini berkitgan. Tovush tanglay qadar tik yo‟nalgan. Musta`liy munfatih ُ‫ي‬‫اؼ‬‫ى‬‫ق‬ٍ‫ل‬‫ا‬ Mustafil munfatih ُ‫ي‬‫اؼ‬‫ى‬‫ك‬ٍ‫ل‬‫ا‬ Musta‟liy Mutbaq ُ‫ي‬‫اء‬‫ى‬‫ظ‬ٍ‫ل‬‫ا‬ ًُ‫ح‬ً‫ت‬‫ى‬‫ف‬ٍ‫ػ‬‫ن‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ا‬‫ى‬‫ُك‬ً‫ق‬‫ى‬‫ب‬ٍ‫ط‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬‫ى‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ػ‬‫ب‬ُ‫ه‬‫ة‬‫ى‬‫ن‬‫ى‬‫ار‬‫ى‬‫ق‬‫ي‬‫م‬(‫ل‬ً‫ف‬‫ى‬‫ت‬ٍ‫س‬‫ي‬‫م‬‫ى‬‫ُك‬‫و‬‫ل‬ٍ‫ع‬‫ى‬‫ػ‬‫ت‬ٍ‫س‬‫ي‬‫م‬)
  92. 92. Bu kitobda berilmagan, ammo boshqa tajvid kitoblarida keltirilgan bir-biriga qarama-qarshi bo‟lgan 2 sifat haqida ozgina ma‟lumot beramiz. Bu ikki sifat so‟z tarkibiga asoslangan bo‟lib tajvid ilmiga aloqasi yo‟q. ُ‫ي‬‫ؽ‬‫ِل‬ٍ‫ذ‬‫اْل‬ Izlaq – ismatning ziddi. Lug„atda til uchining o„tkirligi va ravonligidir. Istilohda, harflarni oson, yengil va tez nutq qilishdagi tilning burroligi va yupqaligiga aytiladi. Ba‟zi ulamolar izlaq sifati, ‫ؿ‬ُُ‫ر‬ُُ‫ف‬ kabi tilning oldidan va ‫ؼ‬ُُ‫ب‬ُُ‫ـ‬ kabi lablardan chiqqani uchun harfning yengilligi deyishgan. Bu harflar 6 ta bo„lib, Ibnul Jazariy ularni َُّ‫ر‬‫ى‬‫ػ‬‫ف‬ٍُُ‫ن‬ً‫م‬ٍُُ‫يب‬‫ل‬“ “aqldan qoch” (“aqllidan qoch”) jumlasida to„plagan. ُ‫ي‬‫ات‬‫ى‬‫م‬ٍ‫اْلص‬ Ismat. Lug„atda man‟ qilish ma‟nosida bo`lib, istilohda harfni, tilning oldi va lablardan uzoq bo„lgani uchun qiyinlik bilan nutq qilinishidir. U izlaq sifatining ziddidir, ya'ni izlaq sifati yengillikni bildirsa, ismat sifati esa qiyinlikni bildiradi. ‫و‬ ning maxraji lablarda joylashgan bo'lib, uning talaffuzida lablar cho'chchayadi va til yuqorisi ko‟tariladi. Shuning uchun ‫و‬ da izlaq emas ismat sifati bor. ‫ؼ‬ُ‫ب‬ُ‫ـ‬ harflarda esa buning aksi, bu harflar eng yengil harflardir. Arab tilida asliy harflari to„rt yoki beshta bo‟lib, faqat ismat harflaridan iborat bo„lgan so„z yo„q, agar shunday so„z bo„lsa u ham arabcha emas. Bunga misol qilib ُ‫ه‬‫د‬‫ى‬‫ج‬ٍ‫س‬‫ى‬‫ع‬ (oltin) so‟zini keltirish mumkin. Arab tilidagi so'zlarda hech bo'lmaganida bitta izlaq sifatli harfi qatnashadi. Izlaq harflari 6 ta, qolgan 23 harf ismat harflariga kiradi. ‫م‬ُ‫ك‬ُ‫ق‬ُ‫ؾ‬ُ‫ؽ‬ُ‫غ‬ُ‫ع‬ُ‫ظ‬ُ‫ط‬ُ‫ص‬ُُ‫ض‬ُ‫ش‬ُ‫س‬ُ‫ز‬ُ‫ذ‬ُ‫د‬ُ‫خ‬ُ‫ح‬ُ‫ج‬ُ‫ث‬ُ‫ت‬ُ‫ء‬ va uchala mad harflari.
  93. 93. ًُ‫ة‬َّ‫ي‬ً‫ب‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ٍع‬‫ل‬‫ُا‬ ً‫كؼ‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬‫ح‬ٍ‫ل‬ً‫ُل‬ً‫َّة‬‫اد‬‫ى‬‫ض‬‫ى‬‫ت‬‫ي‬‫ٍم‬‫ل‬‫ُا‬ًٍ‫ري‬‫ى‬‫غ‬ُ‫ي‬‫ات‬‫ى‬‫ف‬ً ٌ‫الص‬ •ُُ‫ي‬‫ري‬ً‫ف‬َّ‫الص‬. •ُُ‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫ل‬‫ى‬‫ق‬ٍ‫ل‬‫ى‬‫ق‬ٍ‫ل‬‫ا‬. •ُُ‫ي‬‫ي‬ًٌ‫ل‬‫ال‬. •ُُ‫ي‬‫اؼ‬‫ى‬‫ر‬ًٍ‫َن‬ ً‫اِل‬. •ُُ‫ي‬‫ير‬ً‫ر‬ٍ‫ك‬َّ‫ت‬‫ال‬. •ُُ‫ي‬ًٌ‫ش‬‫ى‬‫ف‬َّ‫ػ‬‫ت‬‫ال‬. •ُُ‫ي‬‫ة‬‫ى‬‫ل‬‫ا‬‫ى‬‫ط‬ً‫ت‬ٍ‫س‬ ً‫اِل‬. •ُُ‫ي‬‫ة‬َّ‫ن‬‫ي‬‫غ‬ٍ‫ل‬‫ا‬. Arab harflari uchun ziddi yo‟q sifatlar
  94. 94. Sofiyr: u tor yo‟lda oqib o‟tishidan paydo bo‟ladigan harf tovushidagi o‟tkirlikdir. Uning harflari uchta: ‫ص‬‫سُز‬ Sofir Sofiyr so‟zinig “hushtak”, “qushning ovoziga o‟xshash ovoz” degan ma‟nolari bo‟lib, ulamolar ‫س‬ ni bulbul ovoziga, ‫ز‬ ni asalari ovoziga o‟xshatishgan ُ‫ي‬‫ي‬ً ٌ‫الس‬ُ‫ي‬‫ام‬َّ‫كالز‬ ُ‫ي‬‫ري‬ً‫ف‬َّ‫الص‬:ٍُُ‫ن‬‫ى‬‫يُع‬‫أ‬‫ى‬‫ش‬ٍ‫ن‬‫ى‬‫ػ‬‫ت‬ُ ً‫ؼ‬ٍ‫ر‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬ ً‫ت‬ٍ‫و‬‫ى‬‫ُص‬ ً‫ُِف‬‫ه‬‫ة‬َّ‫د‬ً‫ُح‬‫ى‬‫و‬‫ي‬‫ى‬ ‫ق‬ًٌ‫ي‬‫ى‬‫لُض‬‫ن‬‫ر‬ٍ‫ى‬‫َُم‬ ً‫ُِف‬ً‫ه‬ً‫ر‬‫ك‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬‫م‬.ُ‫ه‬‫ة‬‫ى‬‫ث‬ ‫ى‬‫َل‬‫ى‬‫ث‬ُ‫ي‬‫و‬‫ي‬‫ف‬‫ك‬‫ي‬‫ر‬‫ي‬‫ح‬‫ى‬‫ك‬:ُ‫ي‬‫اد‬َّ‫الص‬ُ ُ‫ك‬ُ‫ي‬‫ي‬ً ٌ‫الس‬ُ‫ك‬ُ‫ي‬‫ام‬َّ‫الز‬ ُ‫ي‬‫ري‬ً‫ف‬َّ‫الص‬ Tovush yuqori va past 2 oldi tishlar orasidan o‟tadi. Bu yo‟l tor bo‟lgani uchun tovush o‟tkir va kuchli bo‟ladi. Bu tovushlarni talaffuz qilishda lablar oldinga chiqmaydi, ya‟ni bu harflar lab harflari emas. ‫ص‬ yog‟on harf. ‫ص‬ ni talaffuz qilishda tovushni tepa tanglayga tik yo‟naltirishga e‟tibor qaratish kerak. ‫س‬ va ‫ز‬ ingichka harflar bo‟lib, tovush pastdan chiqadi.
  95. 95. Inhirof : u tovush yo‟lini til to‟sgani sababidan tovush oqimining komil bo‟lmagani uchun harf tovushining og‟ishidir. (tovush og‟ishiga oqimning komil bo‟lmagani sabab bo‟ladi, oqim komil bo‟lmaganiga esa tovush yo‟lini til to‟sgani sabab bo‟ladi) Uning harfi ikkita: ‫رُُؿ‬ Inhirof Inhirof so‟zining lug‟aviy ma‟nolari: og‟ish, maxrajdan chiqish, burilish. Istilohda tovush harf maxrajidan qisman oqib, asosiy qismi esa boshqa tomondan yo‟l topib chiqib ketishiga aytiladi. Bu yerda tilning og‟ishi (til maxrajdan siljishi) deb aytish noto‟g‟ri bo‟ladi. Til tovush yo‟lini to‟sib qo‟ygani uchun maxrajdan qisman tovush oqib, qolgani boshqa tomonga og‟adi deb tushunmog‟imiz kerak. ُ‫ي‬‫اؼ‬‫ر‬ًٍ‫َن‬ ً‫اِل‬ ُ‫ي‬‫اؼ‬‫ى‬‫ر‬ًٍ‫َن‬ ً‫اِل‬:ُُ ً‫اؿ‬‫ى‬‫م‬‫ى‬‫ك‬ًُ‫ـ‬‫ى‬‫د‬‫ى‬‫ع‬ً‫ُل‬ ً‫ؼ‬ٍ‫ر‬‫ى‬ٍ‫َل‬‫ُا‬ ً‫ت‬ٍ‫و‬‫ى‬‫ُص‬‫ي‬‫ل‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ُم‬‫ى‬‫و‬‫ي‬‫ى‬ ُ‫ي‬‫و‬‫ى‬‫ق‬‫ي‬ً‫ر‬‫ى‬‫ط‬ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬ً‫اض‬‫ى‬ ً‫ِت‬ٍ‫ع‬ً‫ُا‬ ً‫ب‬‫ى‬‫ب‬‫ى‬‫س‬ً‫ب‬ًُ‫و‬ً‫يان‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ج‬ ُ‫ي‬‫اه‬‫ى‬‫ف‬ٍ‫ر‬‫ى‬‫ح‬‫ى‬‫ك‬:ُ‫ي‬‫الَلـ‬ُ‫ى‬‫ك‬ُ‫ي‬‫اء‬َّ‫الر‬
  96. 96. ُُُ‫ؿ‬ yo‟lini tilning oldi to‟sgani uchun ُُ‫ؿ‬ ning tovushi til oldining ikki yon tomoniga qarab og‟adi. Ammo ُ‫ر‬ da ‫ؿ‬ ning aksi: Tovush til oldining ikki yonidan til o‟rtasiga qarab og‟adi ُُ‫ر‬ va ُُ‫ؿ‬ ning inhirofi orasidagi farq ًُ‫ـ‬ َّ‫ُالَل‬‫ى‬‫يق‬ً‫ر‬‫ى‬‫ط‬ُ ً‫ؼ‬‫ى‬‫ر‬َّ‫ط‬‫ُال‬ ً‫اض‬‫ى‬ ً‫ِت‬ٍ‫ع‬ ً‫ُِل‬ً‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬ ً‫ؼ‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ط‬ٍُ‫ى‬‫َب‬ً‫ان‬‫ى‬‫ُج‬ ‫ى‬‫َل‬ً‫إ‬ًُ‫ـ‬ َّ‫ُالَل‬ ً‫ت‬ٍ‫و‬‫ى‬‫ُص‬‫ي‬‫اؼ‬‫ى‬‫ر‬ًٍ‫ُاَن‬‫ي‬‫ف‬‫و‬‫ي‬‫ك‬‫ى‬‫ي‬ ًُ‫س‬ٍ‫ك‬‫ى‬‫ٍع‬‫ل‬‫ا‬ً‫ب‬‫ى‬‫ف‬ُ‫ي‬‫اء‬َّ‫اُالر‬َّ‫ىم‬‫أ‬:ًُ‫و‬ً‫ط‬‫ى‬‫س‬‫ى‬‫ُك‬ ‫ى‬‫َل‬ً‫إ‬ًُ‫اف‬‫ى‬‫س‬ًٌ‫ل‬‫ُال‬ ً‫ؼ‬‫ى‬‫ر‬‫ى‬‫ط‬ٍُ‫ى‬‫َب‬ً‫ان‬‫ى‬‫ُج‬ٍ‫ن‬ً‫اُم‬‫ى‬ ً‫ُِب‬‫ي‬‫ت‬ٍ‫و‬َّ‫ُالص‬‫ي‬‫ؼ‬ً‫ر‬‫ى‬‫ح‬ٍ‫ن‬‫ى‬‫ػ‬‫ي‬ ًُ‫اء‬َّ‫الر‬‫ى‬‫ُك‬ً‫ـ‬ َّ‫ُالَل‬ ً‫اؼ‬‫ى‬‫ر‬ًٍ‫ُاَن‬‫ى‬ٍ‫ي‬‫ى‬‫ػ‬‫ب‬ُ‫ي‬‫ؽ‬ٍ‫ر‬‫ى‬‫ف‬ٍ‫ل‬‫ا‬
  97. 97. ‫ؿ‬: Til yon qirg‟og‟ining oldi 8 ta tishning milkiga tegib, tovush yo‟lini berkitadi. Natijada tovush ikkiga bo‟linib, tilning o‟ng va chap tomonidan chiqadi (og‟adi). ُُ‫ؿ‬ ning inhirofi ُ‫ي‬‫ـ‬ َّ‫الَل‬ ُ‫ي‬‫ـ‬ َّ‫الَل‬

×