11
Pequeño
Diccionario
Ilustrado
en el triqui de Copala
2
Pequeño
Diccionario
Ilustrado
en el triqui de Copala
Yanj nô nanâ xnaßánj nûß a
Tercera edición
(versión electrónica)
Publicado por el
Instituto Lingüístico de Verano, A.C.
México, D.F.
2006
33
Principal colaborador de habla triqui:
Macario Domínguez M.,
originario de Tierra Blanca, Copala,
Distrito de Juxtlahuaca, Oax.
Elaboración y producción:
Elena Erickson de Hollenbach,
Instituto Lingüístico de Verano, A.C.
En la elaboración del presente libro, nos sirvieron de modelo los
diccionarios ilustrados del zapoteco de San Pedro Quiatoni, del
mazateco de San Jerónimo Tecóatl y del mixteco de Magdalena
Peñasco. Queremos expresar nuestra gratitud a los compiladores de esas
obras por la ayuda que nos han proporcionado.
La primera edición de este libro fue publicado en 2002 por la Dirección
General de Culturas Populares e Indígenas, con el título “Pequeño
vocabulario del idioma de los nativos de Copala (triqui)”. La edición de
2002 usa un alfabeto diferente al alfabeto en que está impresa la
mayoría de las publicaciones de la lengua triqui bajo. La presente
edición fue solicitada por el personal docente bilingüe que sigue
utilizando el alfabeto original. El contenido es semejante al de la
primera edición, pero se usa el alfabeto original, con la única diferencia
de que para la escritura de los tonos más graves se utiliza una raya
debajo de la vocal y no encima.
© 2002 por la Dirección General de Culturas Populares e Indígenas
© 2006 por el Instituto Lingüístico de Verano, A.C.
Derechos reservados conforme a la ley.
Esta obra puede reproducirse o adaptarse para fines no lucrativos.
http://www.sil.org/mexico/triqui-copala/L051-DiccIlustrado-trc.htm
Primera edición (DGCPI) 2002 5C
Segunda edición (ILV) 2004 2C
Tercera edición (ILV) 2006 (versión electrónica)
Pequeño diccionario ilustrado
Triqui de Copala (trc)
4
Introducción
Yanj nihánj nô nanâ xnaßánj nûß, nanâ aßmii
níß sîj mân chumanß Copala a. Ruviß ßô
tinangaß gâ ßô ßô nanâ, nê râcuíj tinangaß man
níß nayââ níß nanâ a. Caßvêe râsuun xnii
tucußyón yanj nihánj; caßvêe râsuun se chanâ se
chii uún a. Tûcußyón níß cachrôn níß nanâ
xnaßánj níß á.
Este libro está escrito en el triqui de
Copala, y muestra un poco del idioma y de la
cultura triqui. El próposito de este libro es
ilustrar algunas palabras comunes por medio de
dibujos de manera que la gente del pueblo
llegue a valorar más su idioma y su cultura, y
pueda llegar a expresarlos en forma escrita.
Este libro no es solamente para los niños,
sino también para los adultos. Esperamos que
les agrade y les sea útil a cada uno de los que
lleguen a leerlo.
55
Índice
Chumiî gâ xtâß a .................................... 7
Xcuu mân veß a .................................. 8
Xcuu mân rcoß a .................................. 10
Xcuu cunii a ....................................... 12
Xcuu véj a ............................................ 16
Se avii naâ a ......................................... 17
Nij rasûûn rásuun níß ruvaj a ............... 18
Se tico a................................................ 20
Se cûnuß a ............................................ 21
Chruj chá a ........................................... 22
Nij agaß ßyaj suun a ............................. 24
Yuviî a .................................................. 25
Neê man níß a ...................................... 26
Cúú yavê níß a ...................................... 27
Raßa níß a .............................................. 27
Se mân rque níß a ................................ 28
Tacóó níß a .......................................... 28
Se ßyaj yuviî a ...................................... 29
6
Índice en español
El mundo y el cielo ................................ 7
Animales domésticos ............................ 8
Animales silvestres .............................. 10
Insectos y otros animalitos ................. 12
Aves ..................................................... 16
La milpa y sus derivados ..................... 17
Cosas que usamos en la cocina ......... 18
Juguetes .............................................. 20
Ropa ..................................................... 21
Frutas y verduras ................................. 22
Herramientas ....................................... 24
La gente ............................................... 25
El cuerpo humano ............................... 26
La cabeza ............................................. 27
Las manos ............................................ 27
Partes internas del cuerpo .................. 28
Los pies ................................................ 28
Lo que hace la gente ........................... 29
77
Chumiî gâ xtâß a
güii a
yavii a yatiß a
ngaa a
chumiî a
maân a
raân a
xcuáá cußlúú a
8
Xcuu mân ve' a
chuvee a luu a
xee xcuaßânj a
taßloo a
colój chîi a
colój xcuaßânj a
xee leßêj a
pato a
99
xcáá a
matzinj a
scúj chânâ a
burro a,
xcuu xréé nûj xeé a
cuayó a,
xcuu tacanj caxrâß a
tana a
10
Xcuu mân rcoß a
xuun a
xcuáá gaá a
xcaßyánj a
chaßaan a
caßuj ayahuß a
1111
xaá a
tucuya a
xtaj a
xtuu a
chunee a
necó a
chuvaâ a
12
xcuaa a
Xcuu cunii a
xlúú a
chichij a
cuû xtaan a
xcuu tacanj a
xcuun a
chaviî a
tachrén a
1313
xaan a
rquîj a
xcuaj a
nachrínj a
rcaj a
coloj a
xcuáá raßâ a xlacaa a
14
racuun a xcuu nuj a
chaßa a xnayúj a
xcuu taquíí a
xiin a
1515
xruu a xcuu sagaß a
xcuu yucuâj a
xcuáá rcâß a
xtaan a xtáán a
16
Xcuu véj a
yachrúú a
xnuß a
tucutúnj a
xrá a
cha'aâ a xcuu yaa a
1717
Se avii naâ a
naâ a
chraa a
ßnúú atanß a
tzen a
tihâj a
nihaj a
cunj a
18
Nij rasûûn rásuun níß ruvaj a
coßoo a
chruun xlá a
yoó a
sihuû axruj a
scuelá a
cacuaj a
1919
chruun acaa ruvaj a
ruvaj a
to a
xoo a
rdaß a
20
Se tico a
nuj xuun a
rôj síí tico rmii a
racâj a
neßej sinduß a
2121
Se cûnuß a
navê a
cotoo a
xroj a
nichroj a
xnicó a
canj a
roßnó a
22
Chruj chá a
nato a
rutzîß a
raßvii a
chatâan a
quiliß
rcoo chrôn a
2323
nataan a
rten a
rnee a
cuej cûun quexó a
yaßaj yußvê a
ratziin a
cuej cûun caßnûß a
yume a
rcuchruß a
24
Nij agaß ßyaj suun a
agaß aßneß chruun a
mixté a
nacâ acaquíí a
pala yatûû a
agaß masó a
agaß yatûû
anáj coj a
agaß acój chruun a
2525
Yuviî a
vichîj a
rôj raßvîj neßej a
rôj nîcâ soß arôj raßvîj soß a
nij tucuâ soß a
neßej a
26
Neê man níß a
chihá
tacóó níß a
tacóó níß a
raâ rûj níß a
chihá raßa níß a
raßa níß a
stúj níß a
catuûn níß a
rucuââ níß a
chingaâ níß a
tußva níß a
tacúún níß a
rihaan níß a
xráá níß a
chihá níß a
xréé nûj níß a
yuvé raâ níß a
cúú taquîi níß a
stanêe níß a
rque xßnáá
níß a
taßmaân níß a
neê sindiß a
2727
Cúú yavê níß a
xruû níß a
xréé nûj
níß a
cutziin
chingaâ níß a
yuvé raâ
níß a
nuj tußva níß a
tacúún níß a
yuvé scußlûß
níß a
rlij rihaan níß a
caan rihaan níß a
yuvé rihaan
níß ayußuj
xréé níß a
chihá níß a
Raßa níß a
cuxruß a
rôj raßa
caxrâß níß a
raâ raßa níß a
cúú sten níß a
cutziin
tußva níß a
28
Se mân rque níß a
gaán xtacûû níß a
nimán
níß a
scoj níß a
xriß chißngaj
níß a
caan rihaan níß a
xcatûûn rihaan níß a
daa níß a
tatânß níß a
rque tzîj níß a
se guêß níß a
rayâj níß a
xriß catûûn
níß a
racûnj níß a
cúú yavê níß a
xráá tacóó
níß a
raâ tacóó níß axtucuâß níß a
chihá tacóó
níß a
Tacóó níß a
2929
Se ßyaj yuviî a
síí ßo na a síí ane na yachruß a
síí achráá yaßánj a
nij síí chá chraa a
síí numíj chruun a
30
níí nachráj lasó
yuvé raâ a
síí tußvéj yatzéj a
síí nayaa yanj a
síí anáj a
síí nuvá yatzéj a
síí aßníí taßngaß ascuá a
3131
síí rihaß xcuu a
síí aßneß chruun a
síí achríj rnee a
síí tacuayuu quiliß a
síí nacúún nej a
síí otoj rihaan yuvéé a
32
síí uta tzen a
síí uxraß yoßóó a
síí anáj naâ a
síí rii naâ a
síí aßneß rmíí a
3333
níí váj a
níí achrón chraa aníí náán yatzéj a
níí nanuvá yatzéj a
níí nacaß a
níí nutziîn xee a
34
níí taßvee a
síí caßngaß a
síí nanó rá a
síí ranß asíí unánj a
síí aßnuß a
3535
Nîßyaj sôß se tinangaß á. Nanôß sôß
rasûûn nihánj á.
yoó a xroj a
xruj a navê a
tanß a cotoó a
ßnúú a chruun xlá a
36
Nîßyaj sôß se tinangaß á. Nanôß sôß
rasûûn nihánj á.
chrej a canj a
chruun a navê a
veß a chuvee a
chii a chruun rto a

Diccionario de triqui

  • 1.
  • 2.
    2 Pequeño Diccionario Ilustrado en el triquide Copala Yanj nô nanâ xnaßánj nûß a Tercera edición (versión electrónica) Publicado por el Instituto Lingüístico de Verano, A.C. México, D.F. 2006
  • 3.
    33 Principal colaborador dehabla triqui: Macario Domínguez M., originario de Tierra Blanca, Copala, Distrito de Juxtlahuaca, Oax. Elaboración y producción: Elena Erickson de Hollenbach, Instituto Lingüístico de Verano, A.C. En la elaboración del presente libro, nos sirvieron de modelo los diccionarios ilustrados del zapoteco de San Pedro Quiatoni, del mazateco de San Jerónimo Tecóatl y del mixteco de Magdalena Peñasco. Queremos expresar nuestra gratitud a los compiladores de esas obras por la ayuda que nos han proporcionado. La primera edición de este libro fue publicado en 2002 por la Dirección General de Culturas Populares e Indígenas, con el título “Pequeño vocabulario del idioma de los nativos de Copala (triqui)”. La edición de 2002 usa un alfabeto diferente al alfabeto en que está impresa la mayoría de las publicaciones de la lengua triqui bajo. La presente edición fue solicitada por el personal docente bilingüe que sigue utilizando el alfabeto original. El contenido es semejante al de la primera edición, pero se usa el alfabeto original, con la única diferencia de que para la escritura de los tonos más graves se utiliza una raya debajo de la vocal y no encima. © 2002 por la Dirección General de Culturas Populares e Indígenas © 2006 por el Instituto Lingüístico de Verano, A.C. Derechos reservados conforme a la ley. Esta obra puede reproducirse o adaptarse para fines no lucrativos. http://www.sil.org/mexico/triqui-copala/L051-DiccIlustrado-trc.htm Primera edición (DGCPI) 2002 5C Segunda edición (ILV) 2004 2C Tercera edición (ILV) 2006 (versión electrónica) Pequeño diccionario ilustrado Triqui de Copala (trc)
  • 4.
    4 Introducción Yanj nihánj nônanâ xnaßánj nûß, nanâ aßmii níß sîj mân chumanß Copala a. Ruviß ßô tinangaß gâ ßô ßô nanâ, nê râcuíj tinangaß man níß nayââ níß nanâ a. Caßvêe râsuun xnii tucußyón yanj nihánj; caßvêe râsuun se chanâ se chii uún a. Tûcußyón níß cachrôn níß nanâ xnaßánj níß á. Este libro está escrito en el triqui de Copala, y muestra un poco del idioma y de la cultura triqui. El próposito de este libro es ilustrar algunas palabras comunes por medio de dibujos de manera que la gente del pueblo llegue a valorar más su idioma y su cultura, y pueda llegar a expresarlos en forma escrita. Este libro no es solamente para los niños, sino también para los adultos. Esperamos que les agrade y les sea útil a cada uno de los que lleguen a leerlo.
  • 5.
    55 Índice Chumiî gâ xtâßa .................................... 7 Xcuu mân veß a .................................. 8 Xcuu mân rcoß a .................................. 10 Xcuu cunii a ....................................... 12 Xcuu véj a ............................................ 16 Se avii naâ a ......................................... 17 Nij rasûûn rásuun níß ruvaj a ............... 18 Se tico a................................................ 20 Se cûnuß a ............................................ 21 Chruj chá a ........................................... 22 Nij agaß ßyaj suun a ............................. 24 Yuviî a .................................................. 25 Neê man níß a ...................................... 26 Cúú yavê níß a ...................................... 27 Raßa níß a .............................................. 27 Se mân rque níß a ................................ 28 Tacóó níß a .......................................... 28 Se ßyaj yuviî a ...................................... 29
  • 6.
    6 Índice en español Elmundo y el cielo ................................ 7 Animales domésticos ............................ 8 Animales silvestres .............................. 10 Insectos y otros animalitos ................. 12 Aves ..................................................... 16 La milpa y sus derivados ..................... 17 Cosas que usamos en la cocina ......... 18 Juguetes .............................................. 20 Ropa ..................................................... 21 Frutas y verduras ................................. 22 Herramientas ....................................... 24 La gente ............................................... 25 El cuerpo humano ............................... 26 La cabeza ............................................. 27 Las manos ............................................ 27 Partes internas del cuerpo .................. 28 Los pies ................................................ 28 Lo que hace la gente ........................... 29
  • 7.
    77 Chumiî gâ xtâßa güii a yavii a yatiß a ngaa a chumiî a maân a raân a xcuáá cußlúú a
  • 8.
    8 Xcuu mân ve'a chuvee a luu a xee xcuaßânj a taßloo a colój chîi a colój xcuaßânj a xee leßêj a pato a
  • 9.
    99 xcáá a matzinj a scújchânâ a burro a, xcuu xréé nûj xeé a cuayó a, xcuu tacanj caxrâß a tana a
  • 10.
    10 Xcuu mân rcoßa xuun a xcuáá gaá a xcaßyánj a chaßaan a caßuj ayahuß a
  • 11.
    1111 xaá a tucuya a xtaja xtuu a chunee a necó a chuvaâ a
  • 12.
    12 xcuaa a Xcuu cuniia xlúú a chichij a cuû xtaan a xcuu tacanj a xcuun a chaviî a tachrén a
  • 13.
    1313 xaan a rquîj a xcuaja nachrínj a rcaj a coloj a xcuáá raßâ a xlacaa a
  • 14.
    14 racuun a xcuunuj a chaßa a xnayúj a xcuu taquíí a xiin a
  • 15.
    1515 xruu a xcuusagaß a xcuu yucuâj a xcuáá rcâß a xtaan a xtáán a
  • 16.
    16 Xcuu véj a yachrúúa xnuß a tucutúnj a xrá a cha'aâ a xcuu yaa a
  • 17.
    1717 Se avii naâa naâ a chraa a ßnúú atanß a tzen a tihâj a nihaj a cunj a
  • 18.
    18 Nij rasûûn rásuunníß ruvaj a coßoo a chruun xlá a yoó a sihuû axruj a scuelá a cacuaj a
  • 19.
    1919 chruun acaa ruvaja ruvaj a to a xoo a rdaß a
  • 20.
    20 Se tico a nujxuun a rôj síí tico rmii a racâj a neßej sinduß a
  • 21.
    2121 Se cûnuß a navêa cotoo a xroj a nichroj a xnicó a canj a roßnó a
  • 22.
    22 Chruj chá a natoa rutzîß a raßvii a chatâan a quiliß rcoo chrôn a
  • 23.
    2323 nataan a rten a rneea cuej cûun quexó a yaßaj yußvê a ratziin a cuej cûun caßnûß a yume a rcuchruß a
  • 24.
    24 Nij agaß ßyajsuun a agaß aßneß chruun a mixté a nacâ acaquíí a pala yatûû a agaß masó a agaß yatûû anáj coj a agaß acój chruun a
  • 25.
    2525 Yuviî a vichîj a rôjraßvîj neßej a rôj nîcâ soß arôj raßvîj soß a nij tucuâ soß a neßej a
  • 26.
    26 Neê man níßa chihá tacóó níß a tacóó níß a raâ rûj níß a chihá raßa níß a raßa níß a stúj níß a catuûn níß a rucuââ níß a chingaâ níß a tußva níß a tacúún níß a rihaan níß a xráá níß a chihá níß a xréé nûj níß a yuvé raâ níß a cúú taquîi níß a stanêe níß a rque xßnáá níß a taßmaân níß a neê sindiß a
  • 27.
    2727 Cúú yavê níßa xruû níß a xréé nûj níß a cutziin chingaâ níß a yuvé raâ níß a nuj tußva níß a tacúún níß a yuvé scußlûß níß a rlij rihaan níß a caan rihaan níß a yuvé rihaan níß ayußuj xréé níß a chihá níß a Raßa níß a cuxruß a rôj raßa caxrâß níß a raâ raßa níß a cúú sten níß a cutziin tußva níß a
  • 28.
    28 Se mân rqueníß a gaán xtacûû níß a nimán níß a scoj níß a xriß chißngaj níß a caan rihaan níß a xcatûûn rihaan níß a daa níß a tatânß níß a rque tzîj níß a se guêß níß a rayâj níß a xriß catûûn níß a racûnj níß a cúú yavê níß a xráá tacóó níß a raâ tacóó níß axtucuâß níß a chihá tacóó níß a Tacóó níß a
  • 29.
    2929 Se ßyaj yuviîa síí ßo na a síí ane na yachruß a síí achráá yaßánj a nij síí chá chraa a síí numíj chruun a
  • 30.
    30 níí nachráj lasó yuvéraâ a síí tußvéj yatzéj a síí nayaa yanj a síí anáj a síí nuvá yatzéj a síí aßníí taßngaß ascuá a
  • 31.
    3131 síí rihaß xcuua síí aßneß chruun a síí achríj rnee a síí tacuayuu quiliß a síí nacúún nej a síí otoj rihaan yuvéé a
  • 32.
    32 síí uta tzena síí uxraß yoßóó a síí anáj naâ a síí rii naâ a síí aßneß rmíí a
  • 33.
    3333 níí váj a nííachrón chraa aníí náán yatzéj a níí nanuvá yatzéj a níí nacaß a níí nutziîn xee a
  • 34.
    34 níí taßvee a síícaßngaß a síí nanó rá a síí ranß asíí unánj a síí aßnuß a
  • 35.
    3535 Nîßyaj sôß setinangaß á. Nanôß sôß rasûûn nihánj á. yoó a xroj a xruj a navê a tanß a cotoó a ßnúú a chruun xlá a
  • 36.
    36 Nîßyaj sôß setinangaß á. Nanôß sôß rasûûn nihánj á. chrej a canj a chruun a navê a veß a chuvee a chii a chruun rto a