El documento describe la prehistoria y la historia antigua de la Península Ibérica. 1) La prehistoria se divide en Paleolítico, Mesolítico y Neolítico, con los humanos evolucionando de cazadores-recolectores a agricultores sedentarios. 2) Durante la Edad de los Metales, se introducen el cobre, bronce y hierro, y surgen culturas como Los Millares, El Argar y Talaiótica. 3) En la Edad de Hierro conviven pueblos autóctonos como tartesios, í

1. TEMA 1:HISPANIA E GALLAECIA NA ANTIGÜIDADE HISTORIA DE ESPAÑA 2º BACHARELATO I.E.S. MONTE CASTELO:

2. A Prehistoria Estudia o pasado dos seres humanos desde a súa orixe ata a aparición dos primeiros documentos escritos. Problema: a continua aparición de restos arqueolóxicos leva a que as conclusións obtidas do seu estudio non poidan considerarse nunca definitivas, senón que están suxeitas ao resultado de novas investigacións. Os prehistoriadores e historiadores dividen esta étapa en tres períodos: PALEOLÍTICO: idade da pedra antiga. O home é depredador. NEOLÍTICO: idad da pedra nova. O home convírtese en agricultor e gandeiro. IDADE DOS METAIS: o home descubre a fundición e o uso dos metais.

3. A Hominización O Home preocupouse de descubrir as súas oríxes desde que se produciu. O estudio do proceso de hominización é o da orixe do Home e a súa evolución. HOMÍNIDOS: os seres humanos actuais e todos os fósiles da nosa propia liña evolutiva, é dicir, posteriores á separación da liñea dos chímpancés, o noso parente primate máis próximo (4,5 – 7 millóns de anos-aparece o Australopitecus en África ). TRANSFORMACIÓNS: marcha bípeda-liberación das mans, aumento da capacidad craneal, intelixencia, etc. Xénero Homo: evolución do Australopitecus-primeiros restos 2,5 m. a.

4. A Hominización na Península Ibérica O Home sae de África por Asia fai aproximadamente 1,5 m. a. Os restos máis antigos encontrados nun contexto europeo son os achados na Gran Dolina do xacemento burgalés de Atapuerca, datados en torno a 800.000 anos – HOMO ANTECESSOR. En Europa hai 1,2 millóns de anos En Galicia restos máis antigos no litoral Gándaras de Budiño ( Pontevedra) HOMO ERGASTER EUROPA ÁFRICA HOMO ANTECESSOR HOMO HEILDERBERGENSIS HOMO S. NEANDERTHALENSIS HOMO S. SAPIENS

5. 1. Paleolítico SECUENCIA ARQUEOLÓXICA CRONOLOXÍA RESTOS HUMANOS GLACIACIÓNS Inferior Prechelense Chelense Achólense Iniciouse hai uns 600.000 a 800.000 anos Homo antecessor (Atapuerca) Terceira interglaciar Medio Musteriense Empezou hai uns 100.000 anos Neandertal (Banyotes, Cova negra, en Xátiva, Xibraltar…) Cuarta Glaciación (Wurm) Superior Auriñaciense Solutrense Magdaleniense Inicios entre 35.000 e 40.000 anos. Home de Cromagnon

6. PREHISTORIA NA PENÍNSULA IBÉRICA 1. NO PALEOLÍTICO (Recolectores e cazadores) 1.1 Paleolítico inferior Cronoloxía: 800000 (aparición primeiros restos humanos) ata 100000. Homínidos: Homo antecessor Características: Cazadores e depredadores Nómadas, acampadas ao aire libre. Técnicas: pedra tallada (bifaces e choppers) Xacimentos: Atapuerca (Burgos)

7. 1. O PALEOLÍTICO (Recolectores e cazadores) 1.2 Paleolítico medio Cronoloxía: 100000 ata 35000 (Glaciación Würm) Homínidos: Homo neandertalensis (extínguese ao final do período) Características: Cazadores e depredadores Nómades, covas e abrigos (frío). Uso do lume. Conciencia da morte (enterramentos) Técnicas: diversificación utensilios de pedra (lascas, puntas de frecha, burís, coitelos, raspadores, etc.). Uso de madeira e óso. Cultura musteriense Xacementos: Xibraltar

8. 1. O PALEOLÍTICO (Recolectores e cazadores) 1.3 Paleolítico superior Cronologxía: 35000 ata 10000 Homínidos: Homo Sapiens Sapiens (veñen de África) Características: Nómadas, covas e cabanas ao aire libre. Aumento poboación (mellora dieta, mariscos, pesca, etc.) Técnicas: Industria lítica complementada con óso, corno e marfil. Refinada e decorada. Avances culturais: pinturas rupestres, obxectos artísticos, enxovais funerarios, pequenas esculturas… Xacementos: El Castillo e Altamira (Cantabria), Tito Bustillo (Asturias), Urtiaga (P. Vasco), Parpalló (Valencia)

9. INDUSTRIA E ARTE DO PALEOLÍTICO SUPERIOR

10. 2. O MESOLÍTICO (EPIPALEOLÍTICO) Cronoloxía: Desde a fin da última glaciación ata a aparición da agricultura (9000-5500 a. C. en Europa Occidental) Características: Clima máis cálido e seco - fin caza maior e aparición de novas especies – pesca – cambios na industria. Readaptación da economía a novo clima. Sedentarización progresiva. Técnicas: Microlitos (pequenas tallas de pedra adaptadas a mangos de outros materiais). Arte rupestre levantino – esquemático. Xacementos: Zona cantábrica, levantina e atlántica portuguesa.

11. INDUSTRIA E ARTE MESOLÍTICO INDUSTRIA LÍTICA

12. 3. O NEOLÍTICO Cronoloxía: Desde a aparición da agricultura ata o inicio da metalurxia (10000-3000 a.C (e na Península Ibérica entre 6000 e 3000 a.C) Características: Desenvolvemento procedente do Próximo Oriente. Sedentarización: Poboados estables. Economía productiva (agricultura e gandería) Invención de cerámica (alimentación), cestería e tecidos. División do traballo e diferencias sociais. Culturas: Neolítico antigo (cerámica cardial) Neolítico medio (sepulcros en fosa) Xacementos: Monserrat (BCN), L’Or (Alicante), La Sarsa (Valencia) Nerja (Málaga) La Carigüela (Granada). En Galicia presenta moitas dificultades de estudio por falta de vestixios claros.

13. 4. A IDADE DOS METAIS 4.1 O Calco lítico (Cobre) Cronoloxía: Desde a aparición da metalurxia do cobre (3000 a.C) ata o uso do bronce 2000 a.C) Características: Intensificación da agricultura (regadío). Desenvolvemento minería e industria téxtil (lá e liño) Poboados amurallados Comercio de longa distancia. Culturas: - Cultura dos Millares (2500-1800 a. C) Murcia-Almería. Cultura do vaso campaniforme (2200-1700 a. C) Toda Europa. Megalitismo (3500-2200 a. C.). Finalidade funeraria. En Galicia: antas, mámoas. Xacementos: Os Millares, Cova da Menga...

14. CALCOLÍTICO - COBRE CULTURA DOS MILLARES TUMBAS DE CORREDOR DOLMEN

15. 4 . A IDADE DOS METAIS 4.2 Idade de Bronce Cronoloxía: segundo milenio a. C. (límites difusos e con mestura de culturas con maior ou menor desenvolvemento 1800-800 a. C.). Características: Bronce = aliaxe cobre e estano: máis duro e maleable= mellores armas. Desenvolvemento da orfebrería en prata (tesouros) Contacto con pobos alfabetizados ao final do período. Culturas: - Motillas ( A Mancha) – Cogotas ( Ávila-Salamanca) Cultura de El Argar 1700-1400 a.C. (Sueste peninsular entorno a Almería). Cultura Talaiótica en Baleares desde o Calcolítico, pero co seu auxe en Bronce: monumentos conmemorativos e funerarios con enormes bloques de pedra: taulas, navetas, talaiots. En Galicia: pezas descontextualizadas. Tesouro de Caldas de Reis. Petróglifos.

16. CULTURAS BRONCE ENTERRAMENTOS ARGAR TALAIOT TAULA NAVETA

17. CULTURA DOS CAMPOS DE URNAS Denominada así polo costume de enterrar aos mortos en urnas cerámicas coa cinzas da incineración de cadáveres, con ou sen enxoval. É una cultura europea, que tería penetrado só no cadrante nororiental da Península ( Cataluña, Val do río Ebro, zona norte levantina) en torno ao 1100 a. C. e que perviviu ata entrada a Idade do Ferro (750 a. C.)

18. 4. 3. A Idade de Ferro: Pobos prerromanos e colonizacións : Desde o 800 a. C. ao 218 a. C. desenvólvese na Península Ibérica a denominada Idade do Ferro, que coincide coa chegada de pobos colonizadores procedentes do Mediterráneo. Mesturaranse por tanto as culturas nativas coa influencia cultural exterior. Convivirán neste período os seguintes pobos: CULTURAS AUTÓCTONAS Tartesios Iberos Celtíberos POBOS COLONIZADORES Fenicios Gregos Cartaxineses Indoeuropeos

19. TARTESSOS: (SS. IX – VI a. C.) Civilización pouco coñecida. O que sabemos dela provén de fontes gregas e romanas e dalgúns achados arqueolóxicos. Economía: gandeira e agrícola + período de auxe da minería de metais preciosos. Comercio cos Fenicios. Pérdese o seu rastro en torno ao S. VI. Probablemente o esgotamento dos metais que explotaban terminou co comercio cos fenicios e co período de esplendor tartéssico. Tesouro do Carambolo Localización de Tartessos CULTURAS AUTÓCTONAS

20. ÍBEROS: (S. VIII – dominación) A súa identidade é o resultado da síntese cultural dos pobos autóctonos peninsulares con cultura do Bronce final, das influencias dos pobos colonizadores fenicios e gregos, e das influencias indoeuropeas. L ocalízanse por toda a área levantina, desde os Perineos a Cádiz, deixando tamén a súa influencia en importantes zonas do interior. Hábitat: poboados fortificados (cidades – aldeas) en elevacións do terreo. Economía: agricultura, gandería, comercio. Sociedade: unha elite aristocrática controla a produción dos labregos e os domina mediante a forza militar. Cultura: avanzada – alfabeto aínda non descifrado, planificación urbanística, restos artísticos: Dama de Elxe, de Baza, Bicha de Balazote. CULTURAS AUTÓCTONAS

22. CELTÍBEROS: (SS. VIII – dominación) Conxunto moi variado de pobos habitantes de ambas mesetas. Mestura de elementos nativos do Bronce e os pobos indoeuropeos de ascendencia céltica que chegan á P. I. No s. VIII a. C. Economía: gandeira e agrícola. Hábitat: poboados pequenos ben fortificados (castros). Sociedade: tribal con presenza de grupos aristocráticos. Cultura: atrasados respecto a outros pobos, aínda que dominan a metalurxia do ferro e a artesanía téxtil. Torques celtíbero CULTURAS AUTÓCTONAS Touros de Guisando

23. A CULTURA DOS VASCÓNS Na zona occidental dos Perineos. Pobo de orixe pouco coñecida asentado dende o paleolítico. Illamento, lingua como aglutinante A CULTURA CASTREXA: Durante a I. De Ferro.Evolución cultura Galaicorromana. Pobos gandeiros e agrícolas. Importante minaría e metalurxia (ourivería) Hábitat: No noroeste peninsular, poboados (castros) pequenos ben fortificados con murallas, foxos, terrapléns. Casas con planta redondeada. Sociedade: Certa estratificación social Cultura: cultos e ritos relacionados con forzas da natureza. Mitoloxía: Breogán Castro Santa Tegra Torques de Burela CULTURAS AUTÓCTONAS

24. FENICIOS: (SS. VIII – dominación) Localización: Costa andaluza e área de influencia interior. Orixe: Pobo do mediterráneo oriental dedicado ao comercio que fundara unha serie de factorías nas costas. Economía: Comercio. Cronoloxía: s. X – VII a.C. Achegas: Difusión do Ferro, salazóns peixe, torno de alfareiro, escritura alfabética. Decadencia: Tiro foi ocupada polos asirios (s. VII a.C.) e os seus enclaves pasaron aos cartaxineses. Fundacións: Gades (Cádiz), Malaca (Málaga) POBOS COLONIZADORES

26. GREGOS: (presenza segura desde el S. VI a. C. – dominación) Localización: as fontes citan varias colonias das que nada sabemos; a única ubicación segura é a colonia de Emporión (Ampurias, Girona), fundada por gregos provenientes de Massalia (Marsella). Converteríase nun próspero enclave que comerciaría cos pobos do interior peninsular cos que conviviron de forma pacífica. Nos séculos V e IV a colonia medrou, amurallouse dotouse dunha zona sagrada. Economía: Comercio. Os gregos traían cerámicas, viño e aceite e exportaban sal, esparto e telas de liño. Achegas: a influencia grega sobre as tribos iberas coas que comerciaban será evidente: arte, lingua, signos culturais. Decadencia: o empuxe de romanos e cartaxineses acabaría coa presenza grega na P. Ibérica. POBOS COLONIZADORES

28. CARTAGINESES: (SS. IV – III a. C.) Localización: a decadencia fenicia explica o auxe de Cartago, a súa antiga colonia, no Mediterráneo. Na P. Ibérica, os cartaxineses ocuparán pois os antigos enclaves fenicios e fundarán outros para comerciar cos nativos. Atribúeselles a fundación de Ebusus (Ibiza) e de Cartago Nova (Cartaxena). Achegas: cerámicas, obxectos funerarios e restos da influencia cultural cartaxinesa, como o culto a Tanit (deusa da fecundidade). Decadencia: os romanos expulsarán aos cartaxineses da P. Ibérica durante a II Guerra Púnica. POBOS COLONIZADORES Muralla púnica de Cartaxena Moedas cartaxinesas

29. 5. A Hispania Romana Os pobos prerromanos A conquista romana da Península Hispania romana durante o Alto Imperio (séculos I-III) A crise do século III e o baixo Imperio (séculos IV-V) O legado cultural da Hispania romana.

30. Os pobos prerromanos

31. Área ibérica Economía rica, con activo comercio e uso de moeda Estructura social xerarquizada. Estructura política de tipo estatal, seguindo o modelo de cidade-estado de gregos fenicios.

32. Área indoeuropea Economía baseada na agricultura ou gandería pouco evolucionadas, con comercio escaso e sen moeda. Sociedade baseada en grupos de parentesco. Organización política de tipo preestatal, propias de bandas e aldeas con xefes de grupos e consellos de anciáns. Celtíberos

33. A conquista romana da Península Etapas da conquista (218-19 a. de C.) O proceso de romanización Máis intensa no levante e no val do Ebro e do Guadalquivir que no norte. Divulgación do latín, da relixión e dos ritos. Imposición sistema económico, social, xurídico e dos gustos e expresións artísticas

34. Etapas da conquista (218-19 a. de C.) A segunda guerra púnica e a ocupación da área ibérica (218-206 a C). Publio e Cneo Escipión desembarcaron en Emporion. De 197 a 177 a C. Consolidación. Catón e Sempronio Graco. As guerras celtíbero-lusitanas (Viriato, Numancia) (154-133 a C.) De 133 a 29 a C. Estabilización durante as guerras civís no Imperio. As guerras cántabro-astures (29-19 a C). Finalización da conquista e dominio. Octavio Augusto.

35. O proceso de romanización Extensión da vida urbana. O papel do exército. A fundación de colonias A cidadanía romana.

36. Hispania romana durante o Alto Imperio (séculos I-III ) A organización administrativa Características xerais da economía A estrutura social. Expansión do cristianismo.. Predicación de Santiago e san Paulo. Progreso rápido. Igrexa organizada en dioceses. Bispo. O Priscilianismo . Prisciliano bispo de Ávila. Cristianismo máis popular, crítico coa xerarquía. Acusado de herexe, condenado e decapitado en 385. Importante difusión na Gallaecia (mártir)

37. A organización administrativa Diocese : Hispania Provincias: ao mando dun gobernador. Conventos : unidade administrativa de carácter xudicial, recadación impostos e recrutamento Civitas : unidade básica do sistema romano. Formadas por un núcleo urbano e o territorio circundante. Tipos : Colonias, cidades fundadas polo goberno romano con soldados licenciados. Municipia , núcleos indíxenas co réxime xurídico do dereito romano ou latino

38. Características xerais da economía Explotación de recursos naturais, cambios na estrutura económica das terras, mellora técnicas agrarias e de explotación mineira. Desenvolvemento urbano e comercial. Sector agropecuario : Terra propiedade Estado romano. Repartos. Pequenos propietarios e latifundistas. Técnicas: barbeito,regadío, arado, intensificación cultivos. A. artesanais e comerciais : Impulso coas grandes cidades e rutas. Moeda común, vías de comunicación, mellora navegación. Salgaduras de peixe, salsa (Garum) Minería : Existencia de ricos filóns. Explotadas polo Estado ou arrendadas. Traballadas por escravos ou homes libres. Ouro no noroeste, prata en Serra Morena, cobre en Río Tinto, chumbo e cinabrio en Cartaxena e Almadén

39. A estrutura social Ano 74 Vespasiano dereito de latinidade aos habitantes de Hispania. Estrutura social romana. Ordes superiores : grupos aristocráticos, cargos públicos, riquezas Plebe urbana ou rústica : artesáns e pequenos comerciantes das cidades, pequenos propietarios e xornaleiros libres. Grupos dependentes : escravos, colonos e libertos.

40. O legado cultural da Hispania romana Creación literaria pensamento. Bética: Séneca (estoico), Lucano (poeta), Columela (agrimensor), Mela (xeógrafo) Val do Ebro: Quintiliano e Marcial Arquitectura e obras públicas . Teatro Anfiteatro Templo

41. Obras de inxeñería

42. A Gallaecia romana Romanización lenta. Transformación cultura castrexa. Galaico romano. A conquista . Explotar minería, protexer terras ceralísticas da Meseta, prestixio militar. Décimo Xuño Bruto, o Galaico. Xulio César. Octavio Augusto. A organización do territorio : 1º forma parte da Hispania Ulterior, despois da Nova Citerior dividida en 3 conventus. Con Diocleciano creouse a Gallaecia. Galicia actual co Convento lucense. Importante papel do exército romano. O hábitat modificouse , novas formas (a villa e o vicus). Cidade destacada; Lucus Augusti. (Muralla do s. III d. C.). A explotación e desenvolvemento económico: riquezas mineiras, Medúlas. Desenvolvemento agrario (liño, cabalos), salgadura de peixe. Vías públicas, faros. Comercio : cerámica sigillata.

43. A Gallaecia romana A sociedade galaicorromana: Mantivo trazos sociedade castrexa, corpos de exército e funcionarios, dirixentes castrexos, concesión dereito cidadanía. Manifestacións culturais e artísticas : Imposición do latín, ausencia de de grandes obras públicas de culto e ocio agá sen Lugo. Manifestacións estilo galaico- romano (estelas funerarias e mosaicos. Tradicións indíxenas relixiosas xunto con novos cultos e ritos romanos. Cristianismo tardío. Introdución por Santiago Apóstolo?. Éxito do Priscilianismo.

44. 375 invasión dos hunos. Movemento en cadea polas fronteiras do Imperio. Godos no 376, suevos, vándalos e alanos (406) traspasan o limes. Incapacidade do goberno romano, escaseza de tropas e divisións favorecen os avances. 409 vándalos suevos e alanos repártense Hispania. Roma alíase cos visigodos (415 e 418). Perda da autoridade romana. Migración dos vascóns. Co afundimento do Imperio romano, fragmentouse a unidade cultural do Mediterráneo. O Imperio romano de Oriente ( bizantino ) mantívose durante case mil anos máis. O cristianismo e a Igrexa foron o único elemento de continuidade e de cohesión cultural entre o mundo antigo e o novo mundo medieval. Ao Sur do Mediterráneo aparece unha nova civilización: O Islam REINOS XERMÁNICOS DE HISPANIA

45. Os reinos xermánicos Tras a caída do Imperio romano de Occidente, diversos pobos bárbaros ocuparon o espazo do Imperio e formaron reinos independentes: 15

46. REINOS BÁRBAROS

48. Os suevos Ano 409: Invasión de Hispania por Suevos, Vándalos e Alanos Ano 411: Visigodos entran en Hispania a expulsar a vándalos e alanos. Os Suevos instálanse na Gallaecia Suevos: Asentamento pacifico Fusión coa poboación galaico-romana Establecen a capital en Braga Nace un reino independente que durou 170 anos No ano 585 o rei Leovixildo conquistou Galicia e incorpora o reino Suevo ao reino Visigodo

51. Cronoloxía reis Suevos 410 - 438 : Hermerico . Chegada dos suevos á península Ibérica; 438 - 448 : Requila ; 448 - 456 : Requiario . Derrota no río Órbigo ante os visigodos que invaden en 456 . A anarquía (período de loitas entre diversos pretendentes)‏ 456 - 458 : Agiulfo . Reinado (¿?) moi breve, asasinado por Maldras; 456 - 457 : Franta . División do reino (norte); 456 - 459 : Maldras (sur. Teórico sucesor lexítimo de Requiario; 459 - 461 : Requimundo ; 459 - 463 : Frumario . Nova división do reino; 459 - 463 : Remismundo (norte). Fillo de Maldra. Reunificación do reino suevo 464 - 469 : Remismundo ; Período escuro: só se coñece o nome de Teodemundo ; 550- 559 : Carriarico ; 559 - 570 : Teodomiro ; 570 - 583 : Miro ; 583 - 584 : Eurico . Final dinástico; 584 - 585 : Andeca ; 585 : Malarico (pretendente ao trono).

52. A monarquía visigoda Coa desaparición do Imperio (476) donos absolutos do sur das Galias e parte de Hispania. Derrotados polos francos (507) entran masivamente en Hispania (100.000) . 4 mill´ns de hispano romanos. Capital en Toledo. 569-623 campañas militares dominan a Península agás vascóns. Fusión cos hispano romanos. Conversión (Recaredo 589) Os grandes problemas da monarquía visigoda: Elección dos reis: nobres e bispos. Debilidade poder real. Prefeudalismo. S. VII división en dous clans. Favorece chegada musulmáns.

53. A Hispania visigoda 15 Recesvinto San Isidoro de Sevilla San Xoán de Baños

54. Sociedade e Economía A desaparición do Imperio romano impuxo un clima de inseguridade en Occidente. A inseguridade nas comunicacións foi a causa de que: Ruralízase todo occidente: Abandono das cidades. Redúcese o comercio e a industria A economía redúcese á agricultura e gandería. Un sistema económico de autoconsumo Paralízanse as obras públicas, a produción de cultura, e a lectura e escritura quedaron reducidas a grupos de cregos e monxes.

55. A sociedade visigoda Aínda que os visigodos eran numericamente poucos, dominaron aos hispanos e repartíronse as dúas terceiras partes das terras peninsulares. A economía era basicamente agrícola e de subsistencia . Grandes latifundios nas mans da nobreza Sociedade: Nobres : Os xefes Conquistadores e pobo humilde resto da poboación Nas cidades, as actividades artesanais e o comercio diminuíron considerablemente. 15

56. Sociedade e Economía Monarquía: Rei. Primeiro electiva, despois hereditaria Ao ocupar as terras do Imperio romano, non lles impuxeron a súa forma de vida ás poboacións conquistadas. Asimilan do Imperio Romano: A lingua: O latín , as leis do dereito romano, a administración rexional e municipal Tamén o cristianismo como relixión oficial.

57. Monarcas visigodos LEOVIXILDO RECAREDO DON RODRIGO

58. Cultura e Arte dos Visigodos en Hispania Nivel cultural moi baixo Cultura nas mans dos relixiosos (mosteiros e Sedes episcopais)‏ Figuras destacadas: San Isidoro de Sevilla: As Etimoloxías ARTE: Obras de xoiería Pequenos edificios (igrexas de San Xoán de Baños, San Pedro de la Nave, Santa Comba de Bande,…

59. ARTE VISIGOTICO SAN MIGUEL DE LA ESCALADA SAN XOÁN DE BAÑOS SANTA COMBA DE BANDE ORFEBRERÍA TESOURO DE GUARRAZAR