I.E.S. “EL PALO”
DPTO. DE LENGUAS Y CULTURA CLÁSICAS
LATÍN I
GRAMÁTICA.
ETIMOLOGÍAS.
CIVILIZACIÓN.
1
ÍNDICE:
GRAMÁTICA.
UNIDAD 1. Del indoeuropeo a las lenguas romances. El latín como lengua científica. La
escritura en Roma. Características de la lengua latina. 3
UNIDAD 2. El sistema morfosintáctico del latín. La declinación. La conjugación. El orden
de las palabras. La concordancia. 8
UNIDAD 3. Primera declinación. El verbo: el tema de presente en voz activa. La oración
simple. 12
UNIDAD 4. La segunda declinación. Adjetivos de la primera clase. Oraciones coordinadas. 22
UNIDAD 5. La tercera declinación. Adjetivos de la segunda clase. Complementos de
tiempo. 31
UNIDAD 6. La cuarta declinación. La quinta declinación. Los adverbios. El dativo
posesivo. El nominativo. 43
UNIDAD 7. Complementos de lugar: Ubi? Unde? Qua? Quo? Preposiciones. El acusativo. 50
UNIDAD 8. Numerales latinos. El tema de perfecto. Sustantivación de adjetivos. El
genitivo. 66
UNIDAD 9. Pronombres personales. Posesivos. Grados del adjetivo. El dativo. 75
UNIDAD 10. Los pronombre demostrativos. Las oraciones subordinadas (El infinitivo. La
oración de infinitivo. El ablativo. 85
UNIDAD 11. El pronombre relativo. El participio. 100
UNIDAD 12. Pronombre interrogativos. Partículas interrogativas. El imperativo de
presente. Expresión de la prohibición. Principales conjunciones subordinantes adverbiales.
Los verbos compuestos de sum. 112
UNIDAD 13. Pronombre indefinidos. La voz pasiva: El tema de presente. La oración
pasiva. 128
UNIDAD 14. La voz pasiva: El tema de perfecto. La pasiva impersonal y verbos
impersonales. Los verbos deponentes y semideponentes. Conjugación de los verbos volo (y
sus compuestos), fero y eo. 137
ETIMOLOGÍAS.
UNIDAD 15. ETIMOLOGÍAS (I): Etimologías. Palabras patrimoniales, cultismos y
semicultismos. 144
UNIDAD 16. ETIMOLOGÍAS (II): Reglas. 146
CIVILIZACIÓN.
TEMA 1. El arte romano (arquitectura, escultura, etc.) y su reflejo en la romanización de
la Bética. 147
TEMA 2. La organización social y política del pueblo romano y su reflejo en la
romanización de la Bética. 150
TEMA 3. La estructura militar romana y su reflejo en la romanización de la Bética. 153
TEMA 4. La vida cotidiana de los romanos y su reflejo en la romanización de la Bética. 156
TEMA 5. La religión romana y su reflejo en la romanización de la Bética. 159
2
GRAMÁTICA
UNIDAD 1
1.1. Del indoeuropeo a las lenguas romances.
1.1.1. Las lenguas indoeuropeas.
Se denomina así a las lenguas que derivan del tronco común constituido por una pri-
mitiva lengua hablada hace unos 5.000 años por los habitantes de la región centroriental de
Europa: el indoeuropeo.
Algunas tribus de este antiquísimo pueblo emigraron hasta ocupar territorios situados
a orillas del océano indico, del mar Mediterráneo y del océano Atlántico. Estas oleadas de
pueblos indoeuropeos difundieron por Europa y parte de Asia su lengua y sus costumbres.
El paso del tiempo y la distancia geográfica existente entre los territorios
conquistados hicieron surgir diferencias importantes y, hacia el año 1.000 a. de c., a partir de
la lengua madre indoeuropea, ya se habían formado otras lenguas nuevas.
El indoeuropeo no ha llegado hasta nosotros y solo podemos intuir cómo era comparando
las lenguas derivadas de él.
Las lenguas y las familias lingüísticas indoeuropeas más importantes se incluyen en
esta clasificación:
Asia Europa
armenio
hitita
indoiranio: sánscrito, védico, persa.
avéstico
tocario
báltico: lituano, letón, prusiano.
eslavo: ruso, polaco, checo, búlgaro,
macedonio, serbocroata,eslovaco, esloveno
albanés
celta: irlandés, galés, bretón, cómico
germánico: alemán, inglés, holandés,
islandés, sueco, danés, noruego
griego: dórico, jónico, koiné (>griego
moderno)
itálico: osco, umbro, falisco, latín (>lenguas
romances)
1.1.2. El latín.
El latín pertenece al grupo indoeuropeo llamado itálica, junto con varios dialectos: el
falisco, el osco y el umbro. Esta lengua adquirió gran importancia por pertenecer a
un pueblo que llegó a dominar el mundo mediterráneo. Su historia comenzó en una región
de Italia llamada Latium. En el siglo III a. de C, el latín ya se había extendido por toda la
península Itálica y, más tarde, a medida que fue ampliándose el dominio romano, lo hizo por
todo el Mediterráneo occidental y Europa central.
Es normal que el latín evolucionara y pasara por distintas etapas, en las que las nor-
mas gramaticales también iban cambiando. Además, debemos tener en cuenta que la lengua
escrita (latín literario) siempre fue diferente de la lengua hablada (latín vulgar):
– Latín literario. En el siglo III a. de C., se inició la literatura latina y, con ella, la
fijación de una lengua literaria y culta. Cicerón, Virgilio y Horacio, entre otros, legaron
obras cuya riqueza lingüística ha llegado a convertirse en ejemplo de perfección y de
3
clasicismo. El latín literario fue la lengua de transmisión de la cultura de la Antigüedad
(científica, jurídica, filosófica, etc.).
– Latín vulgar. La lengua hablada, en evolución continua, mostraba diferencias
dialectales entre las regiones y las provincias del Imperio romano.
1.1.3. Las lenguas romances.
El latín de los territorios conquistados por los romanos, que llegaron a formar una
unidad bajo su Imperio, era el latín que hablaban los soldados, los mercaderes y el personal
administrativo enviado por Roma a las diferentes provincias.
Esta lengua del pueblo, unida a las distintas lenguas autóctonas con que se
encontraba (sustrato) e influida por las lenguas de los pueblos vecinos (adstrato), hizo
que, al desmoronarse en el siglo v la estructura política que mantenía unido el imperio, se
fueran formando diferentes lenguas, que actualmente conocemos con el nombre de lenguas
romances o románicas. Estas son: castellano, catalán, gallego, portugués, francés, italiano,
dalmático, rumano, provenzal, retorromano y sardo.
1.2. Períodos de la lengua y la literatura latinas.
Se considera el año 240 a. de C. como la fecha del nacimiento de la literatura latina,
pues fue cuando se representó en Roma la primera obra de teatro, de Livio Andrónico.
No obstante, hay noticias que nos permiten encontrar testimonios literarios anteriores.
En la literatura latina se distinguen los siguientes períodos:
– Período preliterario (anterior al año 240 a. de C.): se tiene referencia, especialmente,
de documentos jurídicos, como la ley de las XII tablas, de libros e himnos religiosos, de
oraciones fúnebres y de precedentes del teatro (satura, fabula Atellana).
– Período arcaico (siglos III y II a. de C): corresponde a la época de grandes escritores
latinos, como: Livio Andrónico, Nevio y Ennio, que sobresalieron en épica, y Plauto y
Terencio, dos comediógrafos muy importantes en la literatura universal.
– Período clásico: la lengua literaria, cada vez más diferenciada de la lengua hablada,
llegó a su máxima perfección:
- Época de Cicerón (siglo 1 a. de C): destacan escritores tan ilustres como Lucrecio,
Catulo, Nepote, César, Salustio y Cicerón.
- Época de Augusto (27 a. de C.-24 d. de C.): en ella vivieron varios de los escritores
romanos que más han influido en la literatura universal, como Virgilio, Ovidio,
Horacio y Tito Livio.
- Período posclásico (siglos I y II d. de C.): destacan, en esta etapa, Lucano, Petronio,
Marcial, Séneca el filósofo, Quintiliano, Tácito, Suetonio, Persio, Juvenal y Columela,
entre otros.
– Período de latín tardío (siglos III-VI d. de C.): aparecieron los primeros escritores
cristianos: Tertuliano, san Agustín, san Jerónimo, etc. Boecio, escritor que murió en el año
525, es considerado como el último escritor de la Antigüedad y el primero de la Edad
Media.
1.3. El latín como lengua científica.
Como hemos visto, la decadencia de la civilización romana favoreció la evolución
del latín vulgar hacia un habla cada vez más popular, y la aparición de las lenguas
románicas. De este modo, el latín clásico sufrió notables modificaciones.
4
En la Edad Media, a partir del Renacimiento carolingio, y gracias a Alcuino de York
(735-804), algunos maestros bien instruidos intensificaron el estudio de un latín correcto y
lo restauraron como lengua de cultura. En Occidente, se convirtió en la lengua del
cristianismo, así como de la cultura y de la civilización. y esto ocurrió incluso en países
cuya lengua no era latina, como Irlanda, Gran Bretaña, Alemania, parte de África, etc.
Durante los siglos XI y XII se tradujeron al latín numerosas obras árabes de carácter
científico. Roberto de Chester tradujo el Álgebra de Al-Kowarizmi;
Gerardo de Cremona, el Canon de Avicena, y Miguel Escoto, la Astronomía de Al-Bitruji.
Asimismo, en el siglo XIII, Leonardo de Pisa, un gran matemático más conocido como
Fibonacci, compuso el Liber abaci, que trata de las cifras hindúes, del cálculo de precios,
etc.
Más tarde, aparecieron personajes tan brillantes como san Alberto Magno (que
escribió De vegetalibus out plantis, obra que presenta una clasificación de las plantas, las
flores y los frutos) y Roger Bacon, autor del libro Optica.
En el siglo XIV, Petrarca propuso a los autores clásicos como modelos; durante el
Renacimiento, y especialmente con Erasmo de Rotterdam, el estudio y el empleo del
latín fue indispensable.
Toda la filosofía medieval y renacentista fue escrita en latín, por lo que esta lengua
abasteció el vocabulario de las lenguas modernas de Europa. Del latín se sirvieron los
filósofos, los médicos, los clérigos, los diplomáticos, los científicos ...
En resumen, los sabios y los eruditos leían, escribían y se relacionaban entre ellos en
esta lengua.
Hasta el siglo XVIII, el latín fue la lengua internacional de la sociedad científico-
cultural; en latín escribieron algunas de sus mejores obras sabios como:
– Descartes (1596-1650), filósofo y matemático francés, autor de Compendium mu-
sicae y Principia philosophioe.
– Newton (1643-1727), físico, matemático y astrónomo británico, famoso por su teoría
de la gravitación universal y autor de la qbra Philosophiae noturalis principia mathematica.
– Linneo (1707-1778), botánico sueco que realizó con gran éxito una clasificación de
las plantas. Escribió Genera plantarum, Species plantorum, Iter hisponicum, sobre la flora
de nuestro país, y Plantae surinamenses, un estudio de la flora sudamericana.
1.4. La escritura en Roma.
En Roma, se utilizaban varios soportes para la escritura. Uno de ellos era el papiro,
una planta de tallo liso y largo con ramas divididas y colgantes, a partir de la cual se obte-
nían unas láminas que se utilizaban para escribir. Los egipcios ya las empleaban, escri-
biendo sobre ellas con un cálamo de junco que se empapaba de tinta negra o rojiza. En
Roma, existían fábricas que importaban papiro egipcio y lo transformaban para la escritura.
También se utilizaba el pergamino, hecho de piel de carnero o de otros animales.
Recibió este nombre porque se comenzó a elaborar como soporte de la escritura en la ciudad
de Pérgamo. Los monjes copistas de los monasterios medievales escribieron en pergaminos
sus copias de las obras clásicas.
Los romanos fabricaban las tintas con hollín de resina o de origen animal, como el
negro de sepia. Para su empleo, debían ser diluidas. Un libro romano estaba formado por
una larga faja de papiro que se conservaba enrollada. Posteriormente, se pensó en cortar los
pergaminos y reunirlos en una especie de cuadernos; se consiguió así una forma más
5
cómoda de leer, y apareció lo que actualmente conocemos como libro. Se pulían los dos
extremos del rollo de papiro, o los filos del libro, con piedra pómez para hacerlos más
suaves. Había esclavos que se dedicaban a copiar libros, que se destinaban a las bibliotecas
de casas particulares.
También son importantes los soportes duros empleados para la escritura, como pie-
dras, mármoles y metales. Incluso el marfil servía para elaborar elegantes cuadernillos.
La paleografía estudia las inscripciones sobre materiales perecederos, como el papi-
ro, y la escritura en general. La epigrafía, las inscripciones sobre materiales duros.
Se han conservado numerosísimas inscripciones latinas en todas las regiones que
constituyeron el Imperio romano. Algunas son dedicatorias de monumentos o de templos,
consagrados a un dios; otras son inscripciones honoríficas, en honor de algún personaje
benefactor de un lugar concreto, o dedicatorias de algún magistrado que levantó un
monumento público para comodidad o embellecimiento del lugar. También destacan los
epitafios, es decir, elogios en recuerdo de alguna persona fallecida.
La epigrafía estudia las abreviaturas, los nexos y las siglas que presentan estas
inscripciones, y se ocupa de datarías, para lo que se vale del análisis de la evolución de la
escritura: tipos de letra, materiales empleados, abreviaturas utilizadas, etc.; también analiza
los personajes de quien se habla, las alusiones a acontecimientos políticos, etc.
Especialmente valiosas son las inscripciones que se encuentran en las monedas.
Las inscripciones latinas se caracterizan por la brevedad de su redacción. A veces, de
una palabra solo se reproduce la letra inicial, la sigla. Las inscripciones latinas conocidas se
hallan en el llamado Corpus inscriptionum Lotinorum. Por ejemplo, S T T L: sit tibi terra
levis, '¡ojalá que la tierra te sea leve!'.
1.5. Características de la lengua latina.
1.5.1. El abecedario.
El abecedario latino constaba en un principio de 21 letras:
mayúsculas A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X
minúsculas a b c d e f g h i k l m n o p q r s t u x
Hacia finales de la época republicana, se introdujeron tanto la y como la z para poder
transcribir palabras de origen griego. La k se fue perdiendo poco a poco y se conservó solo
en palabras concretas, como Kal (kalendas). En el siglo XV, se introdujeron la j y la v, que
serían la i y la u semiconsonánticas. En este libro usaremos el signo v, aunque no sea una
grafía propia del latín clásico.
1.5.2. La pronunciación.
Las consonantes: Hay pocas diferencias en relación con nuestras consonantes:
Se escribe Se pronuncia ejemplo
c k Cicero [Kíkero]
g siempre suave Gero [guéro]
ll como dos eles Fallacia [fal-lácia]
ch k Charta [kárta]
6
ph f Philosophus [filósofus]
qu ku Qualis [kuális]
th t Thesaurus [tesáurus]
v* u Venire [ueníre]
* La v en realidad no era una consonante sino una semiconsonante.
Las vocales.
El latín clásico tiene 10 vocales y cinco timbres vocálicos: a, e, i, o, u. Cada uno de
los timbres vocálicos presenta dos modalidades: una larga y otra breve.
La emisión de la vocal larga duraba el doble que la de la vocal breve. Así, reproducir
exactamente los sonidos vocálicos del latín clásico nos puede parecer curioso y difícil, ya
que nuestra lengua no basa su pronunciación en la cantidad silábica, sino en la intensidad
(sílabas tónicas y sílabas átonas).
Tradicionalmente, las vocales largas se marcan con una raya horizontal encima de la
vocal (-) y las vocales breves, con una curva (u).
1.5.3. La acentuación.
El acento gráfico, en latín, no se escribe nunca. Pero, para poder leer correctamente
esta lengua, hay que tener en cuenta algunas reglas.
– En latín no hay palabras agudas.
– El acento recae siempre en la penúltima sílaba, si esta es larga. Son largas las sílabas
que llevan una vocal larga, un diptongo (ae, oe, au), y las que presentan una vocal seguida
de dos o más consonantes, de doble consonante, de x o de z.
– Si la penúltima sílaba es breve, el acento recae en la antepenúltima sílaba. Una sílaba
es breve si contiene una vocal breve o si esta vocal va seguida de otra vocal.
7
UNIDAD 2
2.1. El sistema morfosintáctico del latín.
El latín es una lengua flexiva, es decir, una lengua en la que una misma palabra
adopta formas diferentes según la función sintáctica que a través de ella se quiera expresar.
Las lenguas románicas han conservado parte de esta característica flexiva en el
sistema de conjugación verbal.
El procedimiento de construcción de formas verbales es el mismo en latín que en
español. A la forma ama- (tema) se le añade una serie de morfemas verbales:
latín castellano
ama-mus ama-mos
ama-ba-mus amá-ba-mos
ama-bi-mus ama-re-mos
- El morfema final o desinencia -mus/-mos expresa quién realiza la acción, es decir, la
persona y el número.
- -ba-/-ba- y -bi-/-re- son sufijos temporales modales que expresan el tiempo y el modo.
En el ejemplo anterior, hemos propuesto tres formas diferentes (presente, pretérito
imperfecto y futuro imperfecto del modo indicativo, voz activa) del verbo amar, que
demuestran su flexión o conjugación.
De modo similar al verbo, los sustantivos, los adjetivos y los pronombres también se
flexionan en latín. A una misma raíz o tema se le añaden diferentes morfemas desinenciales
para indicar la función sintáctica y el número.
La flexión de sustantivos, adjetivos y pronombres se llama declinación.
Las preposiciones, los adverbios, las conjunciones y las interjecciones son palabras
invariables, es decir, no se declinan.
Veamos un ejemplo del procedimiento de flexión nominal y pronominal:
- -m es un morfema desinencial que, añadido al tema de la palabra, hace que esta desempeñe
la función de complemento directo.
- -s o la ausencia de desinencia indica que la palabra realiza la función de sujeto.
Así, la frase latina Catullus Lesbiam amabat, significa 'Catulo amaba a Lesbia'.
Como en latín cada palabra de la frase viene marcada por morfemas que indican
exactamente cuál es su función en la oración, aunque variemos el orden de las palabras, la
frase seguirá teniendo el mismo significado.
Lesbiam Catullus amabat.
Catullus amabat Lesbiam.
'Catulo amaba a Lesbia',
Ahora bien, si cambiamos los morfemas desinencia les de las palabras y construimos
la siguiente frase, se producirá un cambio de significado:
Lesbia Catullum amabat, significa 'Lesbia amaba a Catulo'.
Lesbia y Lesbiam son dos casos diferentes de la misma palabra (la primera forma
corresponde al caso del sujeto; la segunda, a la del complemento directo). Lo mismo ocurre
con las formas Catullus y Catullum.
El sistema de flexión nominal y pronominal del latín no se ha conservado en las len-
guas románicas. Solo quedan restos de declinación en los pronombres personales. Por
ejemplo, la primera persona del singular del pronombre personal adopta la forma yo cuando
8
es sujeto, pero para la función de complemento directo o complemento indirecto decimos
me o o mí. Si queremos expresar la compañía, no decimos con yo, sino conmigo. Por tanto,
podemos afirmar que el pronombre personal de primera persona del singular se declina,
porque adopta formas distintas según la función que desempeña en la frase. Sin embargo, a
pesar de que las lenguas románicas, exceptuando el rumano, no utilizan el sistema de
declinación, existen algunas lenguas modernas, como el alemán o el ruso, que sí lo utilizan.
2.2. La declinación.
La declinación latina consta de seis casos, que son los que puedes ver en la tabla si-
guiente, junto a la función sintáctica que desempeña cada uno de ellos en la oración:
caso función
nominativo Sujeto, atributo, complemento predicativo del sujeto
vocativo Vocativo o exclamación
acusativo Complemento directo, complemento circunstancial, complemento
predicativo del complemento directo
genitivo Complemento del nombre
dativo Complemento indirecto, finalidad
ablativo Complemento circunstancial
Presta atención a la siguiente tabla. Contiene ejemplos de oraciones latinas en las que
se observa la función característica de cada caso, acompañadas de su traducción:
caso ejemplo traducción
nominativo Lesbia Catulum amabat Lesbia amaba a Catulo
vocativo Vivamus, mea Lesbia, atque amemus Vivamos, Lesbia mía, y amemos
acusativo Catullus Lesbiam amabat
Catullus apud Lesbiam fuit
Catulo amaba a Lesbia
Catulo estuvo en casa de Lesbia
genitivo Lesbiae passer mortuus est Murió el pájaro de Lesbia
dativo Catullus mille basia Lesbiae dat Catulo da mil besos a Lesbia
ablativo Catullus cum Lesbia vivere amet Catulo desearía vivir con Lesbia
En resumen, la declinación de la palabra Lesbia es la siguiente:
caso función ejemplo traducción
nominativo Sujeto, atributo Lesbia Lesbia
vocativo vocativo Lesbia ¡Lesbia!
acusativo CD, CC Lesbiam A Lesbia
9
genitivo CN Lesbiae De Lesbia
dativo CI, finalidad Lesbiae A Lesbia, para lesbia
ablativo CC Lesbia Con Lesbia, por
Lesbia, etc.
Todos los sustantivos latinos se enuncian con los casos nominativo y genitivo
singular: rosa, rosae. Es así como aparecen en los vocabularios o diccionarios de latín. De
este modo, podemos reconocer la declinación a la que pertenece un sustantivo.
Los distintos tipos de flexión nominal que existen en latín (declinaciones) son los
siguientes:
declinación tema nominativo genitivo
1ª En -a Acabado en -a -ae
2ª En -o/-e Acabado en -us, -er, -um (-ir) -í
3ª En cons./en -i Acabado en consonante, en -o o en -e -is
4ª En -u Acabado en -us, -u -us
5ª En -e Acabado en -es -ei
Algunos sustantivos solo se declinan en plural, como armo, armorum ('armas'), o
Athenae, Athenarum ('Atenas'). En estos casos, evidentemente, los sustantivos se enuncian
con el nominativo y el genitivo plural.
2.3. La conjugación.
En latín existen cinco conjugaciones. Son las siguientes:
conjugación 1ª persona del presente de
indicativo
Infinitivo presente
1ª -(i)o -are
2ª -eo -ere
3ª -o -ere
4ª -io -ire
5ª -io -ere
Los verbos latinos suelen enunciarse en los diccionarios con tres formas y el número
de la conjugación: rego, rexi, rectum (3").
Estas formas corresponden a:
- La primera persona del singular del presente de indicativo (rego).
- La primera persona del singular del pretérito perfecto de indicativo (rexi).
– El supino (rectum).
10
2.4. El orden de las palabras.
Hemos dicho que, en latín, la función sintáctica de un sustantivo está marcada por un
morfema desinencial y que, por tanto, el orden de las palabras en una frase no es re-
levante para aclarar su significado. Sin embargo, las palabras latinas aparecen en una
determinada posición con más frecuencia que en otra. Es lo que llamamos orden frecuente:
– El verbo aparece normalmente al final de la frase: Hanc puellam amabo ('amaré a
esta chica').
– El sujeto aparece normalmente al principio de la frase: Morituri te salutant ('los que
van a morir te saludan').
– Los complementos del sujeto (CS) preceden al sujeto y los complementos del verbo
(CV) preceden al verbo: Gemini angues pariter ad litora tendunt, 'Dos serpientes se dirigen a
la vez a la playa'.
– Las preposiciones generalmente preceden a los sustantivos a los que rigen: per
montes ('por los montes') .
– Los nexos (pronombres, adverbios, conjunciones) que introducen una subordinación
encabezan la oración subordinada: Cum Romam redi, aram senatus consacra-
vit ('Cuando volví a Roma, el senado me dedicó un altar).
2.5. La concordancia.
Tanto en latín como en castellano existe una relación de dependencia entre algunas partes de
la oración. A esta relación la llamamos concordancia. Existe concordancia entre:
- Sujeto y verbo: el sujeto y el verbo deben tener el mismo número e idéntica persona. Por
ejemplo, si el sujeto es singular, el verbo ha de ir en singular y si el sujeto
es una segunda persona, el verbo tiene que estar en segunda persona:
Tú amas: amas.
Ellos amaban: amabant.
Nosotros amamos: amamus.
Catulo ama: Catullus amat.
Cuando en el sujeto aparecen varias personas, en latín ocurre como en castellano,
prevalece la primera persona frente a las demás, y la segunda frente a la tercera:
Tú y yo amamos: tu et ego amamus.
Catulo y tú amáis: Catullus et tu amatis.
Si el verbo tiene varios sujetos, normalmente este está en plural, aunque, a veces,
puede ir en singular concertando solo con el sujeto más próximo:
Catulo y Lesbia aman: Catu//us et Lesbia amant.
Catulo ama y Lesbia también: Catullus et Lesbia amat.
Si el sujeto es singular pero lleva implícito un significado de pluralidad o
colectividad, el verbo puede ir en plural. A este tipo de concordancia se la llama
concordancia ad sensum, es decir, 'concordancia por el sentido' .
- Sustantivo y adjetivo: el sustantivo y el adjetivo concuerdan en género, número y caso.
Catulo es hermoso: Catullus pulcher est.
Lesbia es hermosa: Lesbia pulchra est.
Los niños son hermosos: Pueri pulchri sunt.
Las niñas son hermosas: Puellae pulchrae sunt.
11
UNIDAD 3
3.1. PRIMERA DECLINACIÓN.
Comprende los sustantivos y adjetivos1
de tema en -a (<-ā<-eH2). Se distinguen
porque en singular el nominativo acaba en -a y el genitivo en -ae. Las terminaciones de la
primera declinación son las siguientes:
CASO SING. TERM. PL. TERM.
Nominativo rosa la (una) rosa -a rosae las (unas) rosas -ae (<-a+i)
Vocativo rosa ¡oh rosa! -a rosae ¡oh rosas! -ae (<-a+i)
Acusativo rosam (a) la rosa -am (-a+m) rosas (a) las rosas -as (<-a+ns)
Genitivo rosae de la rosa -ae (<-a+i) rosarum de las rosas -arum
Dativo rosae a, para la rosa -ae (<-a+i) rosis a, para las rosas -is (<-a+is)
Ablativo rosa con, por la rosa -a (<-a+d) rosis con, por las rosas -is (<-a+is)
– El género que corresponde a los sustantivos de la primera declinación es el
siguiente:
– masculinos: los nombres propios de varón, de los ríos y de los oficios de
varón.
– femeninos: todos los demás.
– neutros: no hay.
– Las palabras filia y dea tienen los dativos y ablativos plurales filiabus y deabus para
evitar la confusión con filiis y deis, dativos y ablativos plurales de las palabras de la
segunda declinación filius y deus.
– Hay palabras que cambian de significado al pasar de singular a plural; ejs.: copia, -ae
(abundancia)/copiae, -arum (tropas), littera, -ae (letra)/litterae, -arum (carta).
– También hay palabras que sólo se usan en plural; ejs.: divitiae, -arum (riquezas),
nuptiae, -arum (boda), angustiae, -arum (desfiladero), Athenae, -arum (Atenas).
– Conserva esta declinación restos de un séptimo caso, el locativo, en el singular de los
nombres de ciudades, terminado en -ae (<a+i, ej.: Romae (en Roma). También
conserva el caso locativo el sustantivo milita (servicio militar), pero sólo en la
expresión usual domi militiaeque (en la paz y en la guerra).
EJERCICIO.- Declina incola, -ae (m) y sententia, -ae (f).
1 El femenino de los adjetivos llamados de la primera clase se declina por la primera declinación sin que ofrezca
diferencia con la declinación de los sustantivos.
12
3.2. EL VERBO: EL TEMA DE PRESENTE EN VOZ ACTIVA.
El tema de presente del verbo latino comprende cinco tiempos (presente de
indicativo, presente de subjuntivo, pretérito imperfecto de indicativo, pretérito imperfecto de
subjuntivo y futuro simple) así como las formas nominales de presente (infinitivo, participio
y gerundio).
3.2.1. TEMA DE PRESENTE DEL VERBO SUM “SER, ESTAR”
Indicativo Subjuntivo
Presente sum soy, estoy
es
est
sumus
estis
sunt
Sim sea, esté
sis
sit
simus
sitis
sint
Pretérito imperfecto eram era, estaba
eras
erat
eramus
eratis
erant
essem fuera, fuese, sería
esses estuviera, estuviese,
esset estaría
essemus
essetis
essent
Futura simple ero seré, estaré
eris
erit
erimus
eritis
erunt
EJERCICIO.- Traduce las siguientes formas verbales:
a. est:
b. erant:
c. essetis:
d. erimus:
e. sit:
f. sumus:
g. eram:
h. esses:
i. erunt:
j. sitis:
13
3.2.2. TEMA DE PRESENTE DE LOS VERBOS REGULARES
Indicativo Subjuntivo
Presente 1ªc.
-o
-as
-at
-amus
-atis
-ant
2ªc.
-eo, -es,
-et,
-emus
-etis
-ent
3ªc.
-o
-is
-it
-imus
.itis
-unt
4ªc.
-io
-is
-it
-imus
-itis
-iunt
5ªc.
-io
-is
-it
-imus
-itis
-iunt
1ªc.
-em
-es
-et
-emus
-etis
-ent
2ªc.
-eam
-eas
-eat
-eamus
-eatis
-eant
3ªc.
-am
-as
-at
-amus
-atis
-ant
4ªc.
-iam
-ias
-iat
-iamus
-iatis
-iant
5ªc.
-iam
-ias
-iat
-iamus
-iatis
-iant
Pretérito
imperfecto
1ªc.: a m
2ªc.: e s
3ªc.: e ba t
4ªc.: ie mus
5ªc.: ie tis
nt
1ªc.: a m
2ªc.: e s
3ªc.: e re t
4ªc.: i mus
5ªc.: e tis
nt
Futuro simple 1ªc.
-abo
-abis
-abit
-abimus
-abitis
-abunt
2ªc.
-ebo
-ebis
-ebit
-ebimus
-ebitis
-ebunt
3ªc.
-am
-es
-et
-emus
-etis
-ent
4ªc.
-iam
-ies
-iet
-iemus
-ietis
-ient
5ªc.
-iam
-ies
-iet
-iemus
-ietis
-ient
X
EJERCICIO.- Conjuga el tema de presente en voz activa de los verbos:
– amo (1ª) “amar”;
– moneo, monui, monitum (2ª) “aconsejar”;
– rego, rexi, rectum (3ª) “gobernar”;
– audio, audivi, auditum (4ª) “oír”;
– capio, cepi, captum (5ª) “coger”.
3.3. LA ORACIÓN SIMPLE.
Llamamos oración simple a aquella en la que solamente hay un verbo y expresa un
solo pensamiento. Los elementos esenciales de la oración son el sujeto y el predicado.
– Sujeto.
– El sujeto puede ser un sustantivo, un pronombre, un adjetivo sustantivado o un
infinitivo.
– Ejemplos:
– Puer scribit (el niño escribe);
– Ego amo (yo amo)
– Errare humanum est (equivocarse es humano)
– Boni sunt beati (los buenos son felices).
– El sujeto no suele aparecer cuando el verbo está en primera o segunda persona ya
que la terminación lo indica claramente.
– Predicado. El predicado puede expresarse:
– Por medio de un verbo en forma personal.
– Por medio de un verbo copulativo acompañado de un sustantivo o adjetivo en
nominativo, al que llamamos atributo.
14
– Además del sujeto y el verbo pueden aparecer diversos complementos. Sirven
para completar la significación de uno de los términos de la oración.
– La oración copulativa. Consta de un sujeto, un verbo copulativo (generalmente sum)
y un atributo. Ej.: Italia est grata (Italia es agradable).
– La oración transitiva y la oración intransitiva.
– La oración transitiva consta de un sujeto, un verbo transitivo y un complemento
directo; ej.: Puer amat matres (el niño ama a su madre).
– La oración intransitiva se compone de sujeto y un verbo intransitivo; ej.: Puer
ludit (el niño juega).
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
a. Poeta pecuniam famamque non optat.
b. Cum nauta e portis in viam ambulabam.
c. Poena nautarum erat cura reginae.
d. Italia grata et clara terra est.
e. Sicilia insula famae magnae est.
f. Regina pugnare non optat.
g. Incolas Hispaniae Barca concitat.
h. Dum spiro, spero.
VOCABULARIO.
Ambulo (1ª): pasear
Barca, -ae (m): Barca.
Clarus, -a, -um: famoso, claro.
Concito (1ª): levantar, inflamar.
Cum: prep. De abl., con.
Cura, -ae (f): preocupación.
Dum: mientras.
E: prep. De abl., de, desde.
Et: y.
Fama, -ae (f): fama, rumor.
Gratus, -a, -um: agradable, agradecido.
Hispania, -ae (f): Hispania.
In: prep. De ac., a, hacia.
Incola, -ae (f): habitante.
Insula, -ae (f): isla.
Italia, -ae (f): Italia.
Magnus, -a, -um: grande, gran.
Nauta, -ae (m): marinero.
Non: no.
opto (1ª): elegir, desear.
Pecunia, -ae (f): riqueza, dinero.
Poena, -ae (f): castigo, compensación.
Poeta.-ae (m): poeta.
Porta, -ae (f): puerta.
Pugnare: infinitivo de pugno.
pugno (1ª): luchar.
-que. enclítica, y.
Regina, -ae (f): reina.
Sicilia, -ae (f): Sicilia.
Spero (1ª): esperar.
spiro (1ª): respirar, vivir.
Sum, fui, - (irr.): ser, estar.
Terra, -ae (f): tierra.
Via, -ae (f): camino, calle, via.
EJERCCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
1. Prudentiam dominae laudatis.
2. Filiam dominam videmus.
3. Puellae nautas rosis coronant atque nautis rosas dant.
4. Aquila alis volat.
5. Agricolae nautas sagittis vulnerant ac fugant.
6. Puellae insularum incolis sagittas praebent; insularum incolae nautas sagittis necant atque
insulas servant; Fortuna incolas saepe iuvat; incolae victoriam obtinent atque puellis
15
victoriam laetitia magna nuntiant.
7. Agricolae terram arant et saepe casis habitant.
8. Nautae patriam flammis delent.
9. Incolae patriam avaritia delent.
10. Feminae insularum nautis pecuniam praebent; puellae laetitia rident. Nautae hastis
pugnant agricolasque terrent, nam agricolae nautas timent.
11. Nautae hastis pugnant agricolasque terrent, nam agricolae nautas timent.
12. Veram amicitiam in adversa fortuna videmus.
13. Iniurias fortunae patientia superamus.
VOCABULARIO.
ac: y.
adversua, -a, -um: adversa, desfavorable.
agricola, -ae m.: agricultor.
ala, -ae f.: ala.
amicitia, -ae f.: amistad.
aquila, -ae f.: águila.
aro (1ª): arar.
atque: y.
avaritia, -ae f. avaricia.
casa, -ae f.: casa.
corono (1ª): coronar.
deleo, delevi, deletum (2ª): destruir.
do, dedi, datum (1ª): dar.
domina, -ae f.: señora.
et: y.
femina, -ae f.: mujer.
filia, -ae f.: hija.
flamma, -ae f.: llama, fuego.
fortuna, -ae f.: fortuna, suerte.
fugo (1ª): ahuyentar, poner en fuga.
habito (1ª): habitar, vivir.
hasta, -ae f.: lanza.
in: en.
incola, -ae m.: habitante.
iniuria, -ae f.: injusticia, ofensa.
insula, -ae f.: isla.
iuvo (1ª): ayudar.
laetitia, -ae f.: alegría.
laudo (1ª): alabar.
magnus, -a, -um: grande.
nam: pues.
nauta, -ae m.: marinero.
neco (1ª): matar.
nuntio (1ª): anunciar.
obtineo, obtinui, obtentum (2ª): obtener.
patientia, -ae f.: paciencia.
patria, -ae f.: patria.
pecunia, -ae f.: dinero.
praebeo, praebui, praebitum (2ª): ofrecer.
prudentia, -ae f.: prudencia.
puella, -ae f.: muchacha.
pugno (1ª): luchar.
-que: y.
rideo, risi, risum (2ª): reír.
rosa, -ae f.: rosa.
saepe: a menudo.
sagitta, -ae f.: flecha.
servo (1ª): conservar, proteger.
supero (1ª): superar, vencer.
terra, -ae f.: tierra.
terreo, terrui, territum (2ª): aterrorizar,
asustar.
timeo, timui, temitum (2ª): temer.
verus, -a, -um: verdadeero.
victoria, -ae f.: victoria.
video, vidi, visum (2ª): ver.
volo (1ª): volar.
vulnero (1ª): herir.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
1. Bona sum; puella, bona es; regina bona est; bonae sumus; puella, bonae estis; puellae
bonae sunt.
2. Silva densa et aspera est. Silva viret. Per silvam ferae errant, nam incolae silvarum ferae
sunt. In silvis enim ferae habitant.
3. Stella alba nautis viam monstrat. Nautae albam stella, spectant. Incolae insularum
spectant quoque stellarum flammas, nam stellae natura flammeae sunt.
4. Musae poetis famam et gloriam dant.
16
5. Historia est vita memoriae, magistra vitae.
6. Ibi semper est victoria ubi concordia est.
7. Verae amicitiae aeternae sunt et erunt.
8. Divitiae saepe discordiarum causa sunt et fuerunt. Avaritiam atque superbiam non
amamus atque veram gloriam non pecunia aut divitiis, sed doctrina atque sapientia
paramus. Nam divitiarum et forma gloria parum firma semper fuit atque discordiam
saepe creat. Discordiae enim semper fuerunt multarum miseriarum causa.
VOCABULARIO.
aeternus, -a, -um: eterno.
albus, -a, -um: blanco.
amicitia, -ae f.: amistad.
amo(1ª): amar.
asper, -era, -erum: áspero, duro, penoso.
atque: y.
aut: o.
avaritia, -ae f.: avaricia.
bonus, -a, -um: bueno.
causa, -ae f.: causa, motivo.
concordia, concordia.
creo (1ª): crear, producir.
densus, -a, -um: denso, espeso.
discordia, -ae f.: discordia, disputa.
divitia, -ae f.: riqueza.
do, dedi, datum (1ª): dar.
doctrina, -ae f.: estudio, doctrina.
enim: pues.
erro (1ª): errar, equivocarse.
et: y
fama, -ae f.: fama.
fera, -ae f.: fiera.
firmus, -a, -um: firme, constante.
flamma, -ae f.: llama, fuego.
flammeus, -a, -um: flamígero, inflamable.
forma, -ae f.: forma, belleza.
gloria, -ae f.: gloria.
habito (1ª): habitar, vivir.
Historia, -ae f.: la Historia.
ibi: allí.
in: en.
incola, -ae m.: habitante.
insula, -ae f.: isla.
magistra, -ae f.: maestra.
memoria, -ae f.: memoria, recuerdo.
miseria, -ae f.: desgracia.
monstro (1ª): mostrar.
multus, -a, -um: micho.
musa, -ae f.: Musa.
nam: pues.
natura, -ae f.: naturaleza.
nauta, -ae m.: marinero.
non: no.
paro (1ª): preparar, producir.
parum: poco.
pecunia, -ae f.: dinero.
per: por, a través de.
poeta, -ae m.: poeta.
puella, -ae f.: muchacha.
quoque: también.
regina, -ae f.: reina.
saepe: a menudo.
sapientia, -ae f.: sabiduría.
sed: pero, sino.
semper: siempre.
silva, -ae f.: bosque.
specto (1ª): mirar.
stella, -ae f.: estrella.
sum, fui, - (irr.): ser, estar.
superbia, -ae f.: soberbia.
ubi: donde.
verus, -a, -u,m: verdadero.
via, -ae f.: vía, camino.
victoria, -ae f.: victoria.
vireo, virui, - (2ª): ser verde, verdear.
vita, -ae f.: vida.
EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto:
Minerva y Diana
Minervam, sapientiae deam, amamus. Poetae prudentiam Minervae laudant et statuam
aramque Minervae rosis ornant, atque gloriam Minervae saepe laudant. Aras Dianae, deae
lunae et silvarum, rosis ornamus, nam Diana dea feras sagittis saepe vulnerat et captat.
Puellae aras Dianae rosis ornant.
17
VOCABULARIO.
amo (1ª): amar.
ara, -ae f.: altar.
atque: y.
capto (1ª): capturar.
dea, -ae, f.: diosa.
Diana, -ae f.: Diana.
et: y.
feras, -ae f: fiera.
gloria, -ae f.: gloria.
laudo (1ª): alabar.
Luna, -ae f.: la Luna,
Minerva, -ae f.: Minerva.
nam: pues.
orno (1ª): Adornar.
poeta, -ae m.: poeta.
prudentia, -ae f.: prudencia.
puella, -ae f.: muchacha.
-que: y.
rosa, -ae f.: rosa.
saepe: a menudo.
sagitta, -ae f.: flecha.
sapientia, -ae f.: sabiduría.
silva, -ae f.: bosque.
statua, -ae f.: estatua.
vulnero (1ª): herir.
EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto:
Dos grandes diosas
Fabulae carae sunt puellis, nam fabulae puellas delectant. Multae fabulae memorant
antiquas deas. Minerva dea non solum sapientiae magna dea est, sed etiam pugnas amat
atque hastam galeamque habet. Multae erant statuae et arae Minervae, regina incolarum
Graeciae. Graecae puellae magna cura Minervae aras rosis ornant. Diana, Lunae
silvarumque dea, sagittas portat atque sagittis feras vulnerat et necat.
VOCABULARIO.
amo (1ª): amar.
antiquus, -a, -um: antiguo.
ara, -ae f.: altar.
atque: y.
carus, -a, -um: querido, deseado.
cura, -ae f.: cuidado, preocupación.
dea, -ae f.: diosa.
delecto (1ª): agradar.
Diana, -ae f.: Diana.
et: y.
etiam: también.
fabula, -ae f.: fabula, leyenda, mito.
fera, -ae f.: fiera.
galea, -ae f.: casco.
Graecia, -ae f.: Grecia.
graecus, -a, -um: griego.
habeo, habui, habitum (2ª): tener.
hasta, -ae f.: lanza.
incola, -ae f.: habitante.
Luna, -ae f.: la Luna.
magnus, -a, -um: grande.
memoro (1ª): recordar.
Minerva, -ae f.: Minerva.
multus, -a, -um: mucho.
nam: pues.
neco (1ª): matar.
non: no.
orno (1ª): adornar.
porto (1ª): portar, llevar.
puella, -ae f.: muchacha.
pugna, -ae f.: pelea.
-que: y.
regina, -ae f.: reina.
rosa, -ae f.: rosa.
sagitta, -ae f.: flecha.
sapientia, -ae f.: sabiduría.
sed: pero, sino.
silva, -ae f.: bosue.
solum: solo.
statua, -ae f.: estatua.
sum, fui, - (irr.): ser, estar.
vulnero (1ª): herir.
18
EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto:
Europa
Europa magna est atque multas insulas paeninsulasque habet.
Hispania, Italia et Graecia non insulae, sed magnae Europae paeninsulae sunt.
Germania et Gallia neque insulae neque paeninsulae sunt.
Britannia, Maiorica, Sardinia, Corsica, Creta, Siciliaque magnae insulae sunt.
Minorica autem insula parva est. Maiorica et Minorica Hispaniae pulchrae insulae sunt.
Agricolae insularum terram magna diligentia arant. Multae villae in insulis sunt. Inslarum
oras nautis patent.
In Italia Roma est. Roma gloria sua terras complet, atque in ultimas terrarum oras
pervenit.
Romae fortuna magna fuit. Avaritia gloriae magnam fiduciam Romae incolis dat
atque pro patria semper pugnant victoriamque obtinent. Audacia enim victoriam dat.
Roma antiqua parva fuit (fue), sed Albam delet. Deinde multis pugnis Etruriam et
Campaniam vincit. Non divitiis, sed prudentia et patientia Roma superat, atque Italiam
coloniis complet. Postea multas magnasque provincias in Europa Roma habet magnaque
diligentia administrat.
Sicilia Romanarum provinciarum prima est atque magnas divitias habet. In insula
Sicilia multae coloniae Graecae fuerunt (hubo). In insula Aetna est. Siciliae incolae Aetnam
timent, nam Aetnae flammae Siciliae terras saepe vastant. Sed incolae Siciliam amant, nam
est pulchra amoenaque insula.
Graeciae incolae paucas vias habent, sed in undis navigant. Nautae Graeciae in oris
Asiae atque Africae, Italiae, Siciliae, Galliae Hispaniaque multas clarasque colonias
condunt. Syracusae Massiliaque clarae coloniae Graecae fuerunt (fueron).
In Graecia autem multae Romae provinciae fuerunt (hubo): Thessalia, Aetolia,
Boeotia, Attica, Achaia... In Attica erant Athenae, litterarum scientiarumque patria. Athenis
litterae florent, Spartae bellica constantia. In Attica olivae semper incolis pretiosae fuerunt
(fueron), nam parva aridaque terra est. Olea erat grata Minervae deae. Graecia Romae
magistra fuit (fue). Roma et Graecia magna gloria florent. Romae poetae litteras graecas
discunt et musas Graecas colunt. Multae statuae dearum Romae, Athenis, Syracusis atque in
Italia fuerunt (hubo).
Hispania patria nostra est. Roma Hispaniae incolis bonas vias praebet atque
provinciae magnas divitias auget. Hispaniae incolae Romae gratiam habent nam Roma
Hispaniae magistra fuit Hispaniamque linguam Latinam et litteras docet. Hispania autem
poetas Romae dat atque magnis divitiis semper Romam adiuvat. Sic Romae Hispania
gratiam habet, Hispaniae Roma.
Gallia erat quoque provincia Romana. In provincia Gallia densae silvae erant atque in
silvis multae saevaeque ferae. Celtae Galliae incolae erant. Galliae nautae procellas non
timent, itaque longinquam Britanniam, magnam insulam, saepe in scaphis petunt. In
Germania erant quoque magnae densaeque silvae.
VOCABULARIO.
Achaia, -ae f.: Acaya.
adiuvo (1ª): ayudar.
administro (1ª): administrar.
Aetna, -ae f.: Etna.
Aetolia, -ae f.: Etolia.
Africa, -ae f.: África.
agricola, -ae m.: agricultor.
Alba, -ae f.: Alba.
amo (1ª): amar.
amoenus, -a, -um: ameno, agradable.
19
antiquus, -a, -um: antiguo.
aridus, -a, -um: árido, seco.
aro (1ª): arar.
Asia, -ae f.: Asia.
Athenae, -arum f.pl.: Atenas.
atque: y.
Attica, -ae f.: Ática.
audacia, -ae f.: audacia, atrevimiento.
augeo, auci, auctum (2ª): aumentar.
autem: pero, en cambio.
avaritia, -ae f.: avaricia.
bellicus, -a, -um: bélico, guerrero.
Boeotia, -ae f.: Beocia.
bonus, -a, -um: bueno.
Britannia, -ae f.: Bretaña.
Campania, -ae f.: la Campania.
Celtae, -arum m.pl.: los celtas.
clarus, -a, -um: ilustre, famoso.
coloo, colui, cultum (3ª): cultivar, venerar.
colonia, -ae f.: colonia.
compleo, complevi, completum (2ª): llenar.
condo, condidi, conditum (3ª): fundar.
constantia, -ae f.: constancia, firmeza.
Corsica, -ae f.: Córcega.
Creta, -ae f.: Creta.
dea, -ae f.: diosa.
deinde: luego, después.
deleo, delevi, deletum (2ª): destruir.
densus, -a, -um: denso.
diligentia, -ae f.: diligencia, atención.
disco, didici, - (3ª): aprender.
divitiae, -arum f.pl.: riquezas.
do, dedi, datum (1ª): dar.
doceo, docui, doctum (2ª): enseñar.
enim: pues, en efecto.
et: y.
Etruria, -ae f.: Etruria.
Europa, -ae f.: Europa.
fera, -aae f.: fiera, animal.
fiducia, -ae f.: confianza.
flamma, -ae f.: llama.
floreo, florui, - (2ª): florecer.
fortuna, -ae f.: fortuna, suerte.
Gallia, -ae f.: Galia.
Germania, -ae f.: Germania.
gloria, -ae f.: gloria.
Graecia, -ae f.: Grecia.
Graecus, -ae, -um: griego.
gratia, -ae f.: gracia, favor.
gratus, -a, -um: grato, agradable.
habeo, haui, habitum (2ª): tener.
Hispania, -ae f.: Hispania.
in: prep. de abl., en.
incola, -ae m.: habitante.
insula, -ae f.: isla.
Italia, -ae f.: Italia.
itaque: asípues.
Latinus, -a, -um: latino.
lingua, -ae f.: lengua.
litterae, -aerum f.pl.: letras, literatura.
longinquus, -a, -um: lejano.
magistra, -ae f.: maestra.
magnus, -a, -um: grande.
Maiorica, -ae f.: Mallorca.
Massilia, -ae f.: Marsella.
Minerva, -ae f.: Minerva.
Minorica, -ae f.: Menorca.
multus, -a, -um: mucho.
musa, -ae f.: musa.
nam: pues.
nauta, -ae m.: marinero.
navigo (1ª): navegar.
neque: ni.
non: no.
noster, nostra, nostrum: nuestro.
obtineo, obtinui, obtentum (2ª): obtener.
olea, -ae f.: olivo.
oliva, -ae f.: aceituna.
ora, -ae f.: costa.
paeninsula, -ae f.: peninsula.
parvus, -a, -um: pequeño.
pateo, patui, - (2ª): estar abierto, extenderse.
patientia, -ae f.: paciencia.
patria, -ae f.: patria.
paucus, -a, -um: poco.
pervenio, perveni, perventum (4ª): llegar.
peto, peti(v)i, petitum (3ª): dirigirse a.
poeta, -ae m.: poeta.
postea: después.
praebeo, praebui, praebitum (2ª): ofrecer,
presentar.
pretiosus, -a, -um: precioso.
primus, -a, -um: primero.
pro: delante de, en favor de.
procella, -ae f.: tempestad.
provincia, -ae f.: provincia.
prudentia, -ae f.: prudencia.
pugna, -ae f.: lucha.
pugno (1ª): luchar.
pulcher, pulchra, pulchrum: hermoso.
20
-que: y.
quoque: también,
Roma, -ae f. Roma [Romae, locativo, en
Roma].
Romanus, -a, -um: mano.
saepe: a menudo, con frecuencia.
saevus, -a, -um: enfurecido, cruel.
Sardinia, -ae f.: Cerdeña.
scapha, -ae f.: barca.
scientia, -ae f.: ciencia.
sed: pero, sino.
semper: siempre.
sic: así, de este modo.
Sicilia, -ae f.: Sicilia.
silva, -ae f.: bosque.
Sparta, -ae f.: Esparta.
statua, -ae f.: estatua.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
supero (1ª): superar, vencer.
suus, sua, suum: su, suyo.
Syracusae, -arum f.pl.: Siracusa.
terra, -ae f.: tierra.
Thessalia, -ae f.: Tesalia.
timeo, timui, temitum (2ª): temer.
ultimus, -a, -um: último.
unda, -ae f.: ola.
vasto (1ª): devastar, destruir.
via, -ae f.: vía, camino.
victoria, -ae f.: victoria.
villa, -ae f.: villa, casa.
vinco, vici, victum (3ª): vencer.
El rapto de Europa de Rubens
21
UNIDAD 4
4.1. LA SEGUNDA DECLINACIÓN.
– Pertenecen a esta declinación los sustantivos (y adjetivos) de tema en -o/-e. La
segunda declinación también es conocida con el nombre de declinación temática .
– Existen dos tipos de palabras que se declinan por esta declinación: las palabras con el
nominativo singular acabado en -us, -er o -ir, mayoritariamente de género masculino,
y las palabras con el nominativo singular acabado en -um, que son palabras de género
neutro.
– A continuación puedes ver la declinación de las siguientes palabras: dominus, -i (m)
“amo, dueño, señor”; ager, agri (m) “campo”; puer, pueri (m) “niño”; oppidum, -i (n)
“ciudad fortificada”.
singular singular singular singular
nominativo domin-us ager puer oppid-um
vocativo domin-e ager puer oppid-um
acusativo domin-um agr-um puer-um oppid-um
genitivo domin-i agr-i puer-i oppid-i
dativo domin-o agr-o puer-o oppid-o
ablativo domin-o agr-o puer-o oppid-o
plural plural plural plural
nominativo domin-i agr-i puer-i oppid-a
vocativo domin-i agr-i puer-i oppid-a
acusativo domin-os agr-os puer-os oppid-a
genitivo domin-orum agr-orum puer-orum oppid-orum
dativo domin-is agr-is puer-is oppid-is
ablativo domin-is agr-is puer-is oppid-is
– Características de la segunda declinación:
– Las palabras con el nominativo singular en -us presentan el vocativo singular en
-e. Pero si delante de -us hay una e o una i, el vocativo singular acaba en -i. Por
ejemplo, el vocativo singular de dominus es domine, pero el de filius es fili y el
de meus es mi. Las palabras que acaban en -er o en -ir tienen el vocativo singular
igual al nominativo singular. Ej.: Tu quoque Brute, fili mi? (¿Tú también Bruto,
hijo mío?)
– Las palabras acabadas en -er en el nominativo singular no suelen llevar esta e en
el resto de los casos, si delante de ella hay una consonante oclusiva como p, b o g;
ejs.: aper, apri (jabalí); faber, fabri (artesano).
– Las palabras neutras – y es ésta una característica común a todas ellas
independientemente de la declinación a que pertenezcan – tienen una única forma
para nominativo, vocativo y acusativo; en la segunda declinación, en singular
estos tres casos acaban en -um y en plural en -a.
22
– Los sustantivos que acaban en -er o en -ir son de género masculino; ej.: vir, viri
(hombre, varón).
– La mayoría de los sustantivos que acaban en -us son de género masculino. Son
excepciones los nombres de plantas y árboles, que son femeninos; ej.: pinus alta
(pino alto).
EJERCICIO.- Declina los siguientes sustantivos:
– servus, -i (m).
– liber, libri (m).
– saeculum, -i (n).
4.2. ADJETIVOS DE LA PRIMERA CLASE.
Se llaman adjetivos de primera clase a aquellos que se declinan el género masculino
como la segunda declinación con el nominativo singular acabado en -us o en -er, el género
femenino como la primera declinación con el nominativo singular acabado en -a y el género
neutro como la segunda declinación con el nominativo singular acabado en -um.
Todos los adjetivos latinos se enuncian – y así aparecen en los diccionarios y
vocabularios de latín – con su nominativo singular en todos los géneros.
Paradigma de los adjetivos: albus, -a, -um (blanco, blanca) y niger, nigra, nigrum
(negro, negra):
singular plural
masc. fem. neutro masc. fem. neutro
nominativo alb-us alb-a alb-um alb-i alb-ae alb-a
vocativo alb-e alb-a alb-um alb-i alb-ae alb-a
acusativo alb-um alb-am alb-um alb-os alb-as alb-a
genitivo alb-i alb-ae alb-i alb-orum alb-arum alb-orum
dativo alb-o alb-ae alb-o alb-is alb-is alb-is
ablativo alb-o alb-a alb-o alb-is alb-is alb--is
singular plural
masc. fem. neutro masc. fem. neutro
nominativo niger nigr-a nigr-um nigr-i nigr-ae nigr-a
vocativo niger nigr-a nigr-um nigr-i nigr-ae nigr-a
acusativo nigr-um nigr-am nigr-um nigr-os nigr-as nigr-a
genitivo nigr-i nigr-ae nigr-i nigr-orum nigr-arum nigr-orum
dativo nigr-o nigr-ae nigr-o nigr-is nigr-is nigr-is
ablativo nigr-o nigr-a nigr-o nigr-is nigr-is nigr-is
EJERCICIO.- Declina los siguientes adjetivos:
23
– magnus, -a, -um: grande;
– pulcher, pulchra, pulchrum: hermoso.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
a. Strenui nautae silentium nocturnum non timebant.
b. Philosophus Athenodorus clarorum poetarum libros habebat.
c. Plinius idolorum historiam in epistulis suis narrat.
VOCABULARIO.
Athenodorus, -i (m): Atenodoro
clarus, -a, -um: famoso, ilustre.
epistula, -ae (f): carta.
habeo, habui, habitum (2ª): tener.
historia, -ae (f): historia.
idolus, -i (m): imagen, fantasma.
in: prep. de abl., en.
liber, libri (m): libro.
narro (1ª): narrar, contar.
nauta, -ae (m): marinero.
nocturnuss, -a, -um: nocturno, de la noche.
non: no.
Philosophus, -i (m): filosofo.
Plinius, -i (m): Plinio.
poeta, -ae (m): poeta.
silentium, -ii (n): silencio.
strenuus, -a, um: valiente.
suus, -a, -um: su, suyo.
timeo, timui, - (2ª): temer.
4.3. ORACIONES COORDINADAS.
En latín las conjunciones de coordinación más frecuentes son:
– Copulativas: et, atque y -que. Unen dos elementos afirmativos. La posición de las
conjunciones et y atque coincide con la de la conjunción copulativa castellana
<<y>>, es decir, se intercala entre los dos elementos que han de unirse; en cambio, la
conjunción -que, denominada enclítica porque nunca se escribe sola sino unida a una
palabra, se coloca tras el segundo elemento de la unión. Las conjunciones nec y
neque aparecen cuando el segundo elemento de la unión es negativo. Por ejemplo, la
unión de los términos <<el senado>> y <<el pueblo romano>> en latín podía hacerse
de estas tres formas: Senatus et populus Romanus, Senatus atque populus Romanus,
Senatus populusque Romanus; sin embargo, la más frecuente fue la última expresión
y, por eso, para abreviarla los romanos escribían SPQR, que era el emblema que las
legiones romanas llevaban en sus estandartes.
– Adversativas: sed, at, autem y tamen significan “pero, sin embargo, en cambio, no
obstante”. La más frecuente es sed, que también aparece en oraciones negativas con
el significado de “sino”; autem siempre se encuentra en segundo lugar en una
oración. Ejs.: Dominus non idolum sed silentium timebat (el señor no temía al
fantasma, sino al silencio); Viri canebant, feminae autem libros legebant (los
hombres cantaban, las mujeres, sin embargo, leían libros).
– Disyuntivas: aut, vel y -ve se traducen por <<o>>. La última conjunción es enclítica
como -que. En latín, la expresión <<el senado o el pueblo romano>> podía
expresarse de la siguiente forma: Senatus aut populus Romanus; Senatus vel populus
Romanus; Senatus populusve Romanus.
– Ilativas: ergo, igitur y itaque significan “luego, por tanto, así pues”; ej.: cogito ergo
sum (pienso luego existo).
– Causales: nam y enim se traducen como “pues, en efecto, ya que”.
24
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
a. Per silentium nocturnum sonus ferri et strepitus vinculorum resonabant.
b. Venditabat tamen vel locabat dominus domum istam.
VOCABULARIO.
Athenaae, -arum (f): Atenas.
Athenodorus, -i (m): Atenodoro.
dominus, -is (m): señor, amo, propietario.
domus, -i (f): casa.
et. y.
ferrum, -i (n): hierro.
iste, ista, istud: ese, esa, eso.
loco (1ª): alquilar.
nocturnus, -a, -um: nocturno, de la noche.
per: prep. de ac., por, a través de.
philosophus, -is (m): filósofo.
resono (1ª): resonar.
silentium, -ii (n): silencio.
sonus, -i (m): sonido.
strepitus, -us (m): estrépito, ruido.
tamen: sin embargo.
vel: o.
vendito (1ª): intentar vender, poner a la
venta.
venio, veni, ventum (4ª): llegar, venir.
vinculum, -i (n): cadena, grillete.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
1.- Dominus servos amabat.
2.- Veros amicos in adversa fortuna videbamus.
3.- Medicus servorum morbos curabat.
4.- Servus rivi aqua hortum rigabat.
5.- Romanorum socii gladiis barbaros fugabant.
6.- Ventus horti muros vastabat et altae mali ramos agitabat.
7.- Ludus discipulorum animos delectabat.
8.- Alta populus et lata fagus gratam umbram asino et equo agricolae dabant; populi altae
fluvii ripas saepe ornant.
9.- Dominus servos bonos liberabat.
10.- Agricola in silvis lupos gladio vulnerabat.
11.- Veri amici ignavos amicos vituperabant, sed bonos amicos laudant.
12.- Scopulos periti nautae vitabant.
13.- Agricola tauros in campis domabat, nam agricolae tauris campos arant.
14.- Caesar socer Pompeii erat, sed socer generum non amabat.
15.- Magister pigros pueros non laudat, sed impigris pueris libros pulchros dat; diligentiam
puerorum magister semper amat, nam pueri impigri boni sunt.
16.- Miser puer oculos nigros habebat.
17.- Piger agricola numquam agrum frugiferum colit.
18.- Hispania liberorum virorum patria est.
19.- Bonus agricola vir bonus est, agros frugiferos arat, pulchras malos et bonas piros colit.
20.- Virorum improborum vita misera est.
21.- Aegyptus in Europa non est, sed in Africa est. Nilus fluvius in Aegypto est. Nilus
fluvius magnus est. Nilus et Rhenus magni fluvii sunt. Danubius quoque magnus
fluvius est.
22.- Agnus lupum timet, nam lupus agnum devorat; aquila lupo agnum eripuit; lupi audacia
magna est; lupi agnos vorant; viri lupos fugant; in silvis lupis plenis eramus atque
luporum vestigia videbamus; agni lupos fugiunt; lupi praeda agnus saepe est.
25
VOCABULARIO.
adversus, -a, -um: adverso, contrario,
desfavorable.
Aegyptus, -i m.: Egipto.
Africa, -ae f.: África.
ager, agri m.: campo.
agito (1ª): agitar, remover.
agnus, -i m.: cordero.
agricola, -ae m.: agricultor.
altus, -a, -um: alto.
amicus, -a, -um: amigo.
amo (1ª): amar, querer.
animus, -i m.: ánimo, espíritu.
aqua, -ae f.: agua.
aquila, -ae f.: águila.
aro (1ª): arar, cultivar.
asinus, -i m.: asno.
atque: y
audacia, -ae f.: audacia, atrevimiento.
barbarus, -a, -um: bárbaro, extranjero.
bonus, -a, -um: bueno.
Caesar, -aris m.: César.
campus, -i m.: campo.
colo, colui, cultum (3ª): cultivar.
curo (1ª): curar.
Danubius, -i m.: Danubio.
delecto (1ª): agradar.
devoro (1ª): devorar.
diligentia, -ae f.: diligencia, esfuerzo.
discipulus, -i m.: discípulo, alumno.
do, dedi, datum (1ª): dar, entregar.
dominus, -i m.: dueño, señor.
domo (1ª): domar.
equus, -i m.: caballo.
eripio, eripui, ereptum ((5ª): arrebatar.
et: y.
Europa, -ae f.: Europa.
fagus, -i f.: haya.
fluvius, -ii m.: río.
fortuna, -ae f.: fortuna, suerte.
frugifer, frugifera, frugiferum: fértil.
fugio, fugi, fugituris (5ª): huir, rehuir.
fugo (1ª): ahuyentar, poner en fuga.
gener, generis m.: yerno.
gladius, -ii m.: espada.
gratus, -a, -um: grato, agradable.
habeo, habui, habitum (2ª): tener.
Hispania, -ae f.: Hispania.
hortus, -i m.: huerto.
ignavus, -a, -um: perezoso, cobarde.
impiger, impigra, impigrum: activo, trabajador.
improbus, -a, -um: malo.
in: prep. de abl. en.
latus, -a, -um: ancho.
laudo (1ª): alabar.
liber, libera, liberum: libre.
liber, libri m.: libro.
libero (1ª): liberar.
ludus, -i m.: juego.
lupus, -i m.: lobo.
magister, -tri m.: maestro.
Magnus, -a, -um: grande.
malus, -i f.: manzano.
medicus, -i m.: médico.
miser, misera, miserum: desgraciado.
morbus, -i m.: enfermedad.
murus, -i m.: muro.
nam: pues.
nauta, -ae m.: marinero.
niger, nigra, nigrum: negro.
Nilus, -i m.: Nilo.
non: no.
numquam: nunca.
oculus, -i m.: ojo.
orno (1ª): adornar.
patria, -ae f.: patria.
peritus, -a, -um: experto.
piger, pigra, pigrum: perezoso, vago.
pirus, -i f.: peral.
plenus, -a, -um: lleno.
Pompeius, -ii m.: Pompeyo.
populus, -i f.: chopo.
praeda, -aae f.: presa, botín.
puer, pueri m.: niño.
pulcher, pulchra, pulchrum: hermoso.
quoque: también.
ramus, -i m.: ramo.
Rhenus, -i m.: Rin.
rigo (1ª): regar.
ripa, -ae f.: orilla, ribera.
rivus, -i m.: río.
romanus, -a, -um: romano.
saepe: a menudo, con frecuencia.
scopulus, -i m.: escollo.
sed: pero, sino.
semper: siempre.
servus, -i m.: siervo, esclavo.
silva, -ae f.: bosque, selva.
socer, soceri m.: suegro.
26
socius, -a, -um: socio, aliado.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
taurus, -i m.: toro.
timeo, timui, temitum (2ª): temer.
umbra, -ae f.: sombra.
vasto (1ª): devastar, destruir.
ventus, -i m.: viento.
verus, -a, -um: verdadero.
vestigium, -ii n.: vestigio, huella.
video, vidi, visum (2ª): ver.
vir, viri m.: hombre, varón.
vita, -ae f.: vida.
vito (1ª): evitar.
vitupero (1ª): vituperar, insultar.
voro (1ª): devorar, comer.
vulnero (1ª): herir.
EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto:
El lobo y el cordero
Lupus et agnus in fluvii ripa aquam potabant. Superior (en la parte de arriba) stabat lupus
longeque inferior (mucho más abajo) agnus. Agnus parvus et innoxius erat, at lupi audacia
magna erat. Agni et cervi lupos timent, nam lupi agnos saepe devorant. Agnus lupum videt
et fugam temptat, sed lupus videt etiam agnum et causam iniuriae quaerit. Tua causa, dicit,
aqua turbida est. At agnus respondet: tu potas superior et aqua decurrit a te (desde ti). Tamen
lupus iniustus timidum agnum vulnerat et devorat. Sic viri iniusti fictis (fingidas) causis
viros infirmos et innoxios saepe opprimunt.
VOCABULARIO.
a te: desde ti.
agnus, -i m.: cordero.
aqua, a-e f.: agua.
at: pero.
audacia, -ae f.: audacia, atrevimiento.
causa, -ae f.: causa, motivo.
cervus, -i m.: ciervo.
decurro, decurri, decursum (3ª): descender.
devoro (1ª): devorar, comer.
dico, dixi, dictum (3ª): decir.
et: y.
etiam: también, incluso.
fictis: fingidas.
fluvius, -ii m.: río.
fuga, -ae f.: fuga, huida.
in: prep. de abl. en.
infirmus, -a, -um: débil.
iniuria, -ae f.: injuria, ofensa.
iniustus, -a, -um: injusto.
innoxius, -a, -um: inofensivo, inocente.
longe inferior: mucho más abajo.
lupus, -i m.: lobo.
magnus, -a, -um: grande.
nam: pues.
opprimo, opressi, opressum (3ª): oprimir.
parvus, -a, -um: pequeño.
poto (1ª): beber.
quaero, quaesivi, quaesitum (3ª): buscar.
-que: y.
respondeo, respondi, responsum (2ª):
responder.
ripa, -ae f.: orilla, ribera.
saepe: a menudo, con frecuencia.
sed: pero, sino.
sic: así.
sto, steti, statum (1ª): estar (de pie).
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir:
superior: en la parte de arriba.
tamen: sin embargo, no obstante.
tempto (1ª): intentar.
timeo, timui, temitum (2ª): temer.
timidus, -a, -um: tímido.
tu: tu.
turbidus, -a, -um: turbia.
tuus, -a, -um: tu, tuyo.
video, vidi, visum (2ª): ver.
vir, viri m.: hombre, varón.
vulnero (1ª): herir.
27
EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto:
Dédalo e Ícaro
Daedalus, vir magni ingenii, in insula Creta exsulabat. Ibi Cretae tyrannus Daedalo
hospitium praebuit (ofreció), atque Daedalus magnum Labyrinthum tyranno aedificavit
(construyó). Sed postea tyrannus Daedalum cum filio in Labyrintho inclusit (encerró). Tunc
Daedalus alas pinnis et cera fecit (hizo) et umeris aptavit (ató). Deinde cum filio evolavit
(salió volando). Puer alas in caelo agitabat, sed alarum cera liquescit et miser puer in undas
cadit. Interea Daedalus in Italiam venit et in pulchro templo alas deis dedicavit (dedicó).
VOCABULARIO.
aedificavit: 3ª sg. pretérito perfecto de
indicativo en voz activa, construyó.
gito (1ª): agitar, mover.
ala, -ae f.: ala.
aptavit: 3ª sg. pretérito perfecto de indicativo
en voz activa, ató.
atque: y.
cado, cecidi, casum (3ª): caer.
caelum, -i n.: cielo.
cera, -ae f.: cera.
Creta, -ae f.: Creta.
cum: preposición de ablativo, con.
Daedalus, -i m.: Dédalo.
dedicavit: 3ª sg. pretérito perfecto de
indicativo en voz activa, dedicó.
deinde: luego, después.
deus, -i m.: dios.
et: y.
evolavit: 3ª sg. pretérito perfecto de indicativo
en voz activa, salió volando.
exsulo (1ª): estar desterrado.
fecit: 3ª sg. pretérito perfecto de indicativo en
voz activa, hizo.
filius, -ii m.: hijo.
hospitium, -ii n.: hospitalidad.
ibi: adv. allí.
in: preposición de acusativo, a, hacia,
contra; de ablativo, en.
inclusit: 3ª sg. pretérito perfecto de indicativo
en voz activa, encerró.
ingenium, -ii n.: inteligencia.
insula, -ae f.: isla.
interea: adv. entretanto, mientras.
Italia, -ae f.: Italia.
labyrinthus, -i m.: laberinto.
liquesco, - , - (3ª): volverse líquido, fundirse.
magnus, -a, -um: grande.
miser, -a, -um: desdichado, desgraciado.
pinna, -ae f.: pluma.
postea: luego, enseguida, después.
praebuit: 3ª sg. pretérito perfecto de indicativo
en voz activa, ofreció.
puer, pueri m.: niño.
pulcher, -chra, -chrum: hermoso, bello.
sed: pero.
templum, -i n.: templo.
tunc: entonces.
tyrannus, -i m.: tirano, monarca.
umerus, -i m.: hombro.
unda, -ae f.: ola, agua.
venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar.
vir, viri m.: hombre.
EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto:
Orfeo y Eurídice
Orpheus poeta feras etiam cantu (con el canto) suo domabat atque magna saxa lyrae
suavitate (con la dulzura) movebat. Eurydicam, pulchram feminam, in matrimonio habebat
multumque amabat. Orpheus beatus erat, sed vipera Eurudicam in prato mordet suoque
veneno propere necat. Eurydica in Inferos, mortuorum magna regna, descendit. Orpheus in
Inferos venit atque inter mortuorum umbras quaerebat Eurydicam suam. Postremo etiam
Proserpinam, Inferorum deam regiamque, suis verbis canoris movit. Proserpina dea
Eurydicam Orpheo reddit. Iam Orpheus Eurydicam ex Inferis in terras secum ducebat
laetusque erat. Orpheus ad Inferos respicere non debebat, sed, magna cura motus (movido),
ad Inferos respexit (se volvió a mirar). Tunc Eurydica in Inferos rursus descendit atque in
28
Inferis perpetuo mansit (permaneció). Orpheus in terras ex Inferis venit atque in terris
maestus errabat atque Eurydicam cum multis lacrimis maestisque verbis diu appellabat.
VOCABULARIO.
ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a.
amo (1ª): amar.
appello (1ª): llamar.
atque: y.
beatus, -a, -um: feliz.
canorus, -a, -um: melodioso.
cantu: con el canto.
cum: preposición de ablativo, con.
cura, -ae f.: cuidado, preocupación.
dea, -ae f.: diosa.
debeo, debui, debitum (2ª): deber.
descendo, descendi, descensum (3ª):
descender.
diu: adv. largo tiempo.
domo, domui, domitum (1ª): domar, domesticar.
duco, duxi, ductum (3ª): conducir, llevar.
ego: yo.
erro (1ª): vagar, andar errante.
etiam: todavía, además, también.
Eurudica, -ae f.: Eurídice.
ex: preposición de ablativo, de, desde.
femina, -ae f.: mujer.
fera, -ae f.: fiera, animal (salvaje).
habeo, habui, habitum (2ª): tener.
iam: adv. ya.
in: preposición de acusativo, a, hacia,
contra; de ablativo, en.
Inferi, -orum m.pl.: los infiernos.
inter: preposición de acusativo, entre.
lacrima, -ae f.: lágrima.
laetus, -a, -um: alegre, contento.
lyra, -ae f.: lira.
maestus, -a, -um: triste, afligido.
magnus, -a, -um: grande.
mansit: 3ª sg. pretérito perfecto de indicativo
en voz activa, permaneció.
matrimonium, -ii n.: matrimonio.
mordeo, momordi, morsum (2ª): morder.
mortuus, -a, -um: muerto.
motus: movido.
moveo, movi, motum (2ª): mover, conmover.
multum: adv. mucho.
multus, -a, -um: mucho.
neco (1ª): matar.
non: no.
Orpheus, -i m.: Orfeo.
perpetuo: perpetuamente, eternamente.
poeta, -ae m.: poeta.
postremo: adv. finalmente.
pratum, -i: padro.
propere: adv. apresuradamente, con prisa.
Proserpina, -ae f.: Proserpina.
pulcher, -chra, -chrum: hermoso, bello.
quaero, quaesivi, quaesitum (3ª): buscar,
pedir.
-que: y.
reddo, -ii, -itum (irr. 4ª): volver, regresar.
regius, -a, -um: real.
regnum, -i n.: reino.
respexit: 3ª sg. pretérito perfecto de indicativo
en voz activa, se volvió a mirar.
respicio, respexi, respectum (5ª): volverse a
mirar.
rursus: adv. de nuevo.
saxum, -i n.: roca.
se: ablativo de ego.
sed: conj. Pero.
suavitas, -atis f.: suavidad; suavitate: con la
dulzura.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
suus, -a, -um: su, suyo.
terra, -ae f.: tierra.
tunc: adv. entonces.
umbra, -ae f.: sombra.
venenum, -i n.: veneno.
venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar.
verbum, -i n.: palabra.
vipera, -ae f.: víbora, serpiente.
EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto:
La guerra de Troya
Clarum oppidum Asiae Troia erat. Troiani oppidum incolebant atque cum Graecis
pugnabant, nam Graeci Troiam obsidebant. Belli causa Priami filius est, nam pulchram
Graeciae feminam raptat et secum (con él) vehit. Multi dei Graecos iuvabant. Multi populi
29
deique Troianos quoque iuvabant. Graeci Troianique varia fortuna in latis Troiae campis
strenue pugnabant. Tandem Graeci Troiam dolo expugnant atque praeclaram victoriam
obtinent. Viros, feminas et pueros interficiunt aut capiunt. Oppidi tecta templaque ferro
flammaque impie delent.
VOCABULARIO.
Asia, -ae f.: Asia.
atque: y.
aut: o.
bellum, -i n.: guerra.
campus, -i m.: campo.
capio, cepi, captum (5ª): coger, conquistar.
causa, -ae f.: causa, motivo.
clarus, -a, -um: famoso.
cum: preposición de ablativo, con.
deleo, delevi, deletum (2ª): destruir.
deus, -i m.: dios.
dolus, -i m.: engaño.
et: y.
expugno (1ª): tomar por asalto, vencer.
femina, -ae f.: mujer.
ferrum, -i n.: hierro, arma.
filius, -ii m.: hijo.
flamma, -ae f.: fuego, llama.
fortuna, -ae f.: fortuna, suerte.
Graeci, -orum m.pl.: los griegos.
Graecia, -ae f.: Grecia.
impie: adv. impíamente.
in: preposición de acusativo, a, hacia,
contra; de ablativo, en.
incolo, incolui, incultum (3ª): habitar, vivir en.
interficio, interfeci, interfectum (5ª): matar.
iuvo (1ª): ayudar.
latus, -a, -um: ancho.
multus, -a, -um: muchos.
nam: conj. pues.
obsideo, obsedi, obsessum (2ª): asediar.
obtineo, obtinui, obtentum (2ª): obtener,
poseer.
oppidum, -i n.: ciudad.
populus, -i m.: pueblo.
praeclarus, -a, -um: ilustre.
Priamus, -i m.: Príamo.
puer, pueri m.: niño.
pugno (1ª): luchar.
pulcher, -chra, -chrum: hermoso, bello.
-que: y.
quoque: también.
rapto (1ª): raptar.
secum: con él.
strenue: adv. valientemente.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
tandem: finalmente.
tectum, -i n.: techo, edificio.
templum, -i n.: templo.
Troia, -ae f.: Troya.
Troiani, -orum m.pl.: los trpyanos.
varius, -a, -um: variable, cambiante.
veho, vexi, vectum (3ª): llevar(se).
victoria, -ae f.: victoria.
vir, viri m.: hombre.
30
UNIDAD 5
5.1. LA TERCERA DECLINACIÓN.
Pertenecen a la tercera declinación los sustantivos (y adjetivos) cuyo genitivo
singular termina en -is.
Los nombres de esta declinación se dividen en dos grandes grupos: nombres de tema
en consonante y nombres de tema en -i:
– Nombres de tema en consonante: suelen ser imparisílabos, es decir, tienen en el
genitivo singular una sílaba más que en el nominativo singular, ejs.: consul, consulis
(cónsul); rex, regis (rey); mos, moris (costumbre).
– Nombres de tema en -i: suelen ser parisílabos, es decir, el genitivo singular y el
nominativo singular tienen el mismo número de sílabas, ejs.: civis, civis (ciudadano),
canis, canis (perro), navis, navis (nave).
La tercera declinación presenta nombres de los tres géneros: masculinos (rex, regis
“rey”), femenino (salus, salutis “salud”) y neutro (flumen, fluminis “río”).
Temas en consonante Temas en -i
Singular Nominativo-Vocativo cero o -s -s
Acusativo -em (-im)/-em
Genitivo -is
Dativo -i
Ablativo -e (-i)/-e
Plural Nominativo-Vocativo -es
Acusativo -es (-is)/-es
Genitivo -um -ium
Dativo-Ablativo ibus
– Las terminaciones -im, -i e -is han desaparecido casi por completo en favor de -em,
-e y -es respectivamente.
5.1.1. Nombres de tema en consonante o imparisílabos (genitivo plural -um).
Podemos dividirlos a su vez en dos grupos según que presenten en el
nominativo singular la desinencia -s o no. La consonante final del tema aparece
generalmente ante la terminación -is del genitivo singular:
– Forman el nominativo singular sin -s:
– Los temas en líquida (r, l), ejs.: mulier, mulieris (mujer), consul, consulis
(cónsul).
– Los temas en nasal, ej.: flumen, fluminis (río).
– Los temas terminados en -on no llevan -s y pierden la -n, ejs.: homo, hominis
(hombre); praedo, praedonis (pirata).
– Sólo hay un tema en nasal -m que lleva la -s: hiems, hiemis (invierno).
– Los temas en silbante (s): estos nombres pueden conservar la -s del tema en el
nominativo y en el vocativo singular (y en el acusativo singular cuando son
31
neutros), pero esta consonante se convierte en -r en los demás casos, ejs.: flos,
floris (flor); genus, generis (estirpe, raza); honos, honoris (honor).
– Forman el nominativo singular con -s:
– Los temas en oclusiva. Cuando a una consonante oclusiva se le añade una -s
ocurren los siguientes cambios:
– labiales p, b + s > ps, bs, ejs.: princeps, principis (principal, príncipe).
– dentales t, d + s > s, ejs.: miles (<milets), militis2
(soldado); merces
(<merceds), mercedis (salario, paga).
– Guturales c, g + s > x, ejs.: dux (<ducs), ducis; lex (<legs), legis.
– Los paradigmas de estos tipos son los siguientes:
masculino masculino
singular plural singular plural
nominativo consul consul-es homo homin-es
vocativo consul consul-es homo homin-es
acusativo consul-em consul-es homin-em homin-es
genitivo consul-is consul-um homin-is homin-um
dativo consul-i consul-ibus homin-i homin-ibus
ablativo consul-e consul-ibus homin-e homin-ibus
masculino masculino
singular plural singular plural
nominativo honos honor-es pes ped-es
vocativo honos honor-es pes ped-es
acusativo honor-em honor-es ped-em ped-es
genitivo honor-is honor-um ped-is ped-um
dativo honor-i honor-ibus ped-i ped-ibus
ablativo honor-e honor-ibus ped-e ped-ibus
femenino masculino
singular plural singular plural
nominativo lex leg-es princep-s princip-es
vocativo lex leg-es princep-s princip-es
acusativo leg-em leg-es princip-em princip-es
genitivo leg-is leg-um princip-is princip-um
dativo leg-i leg-ibus princip-i princip-ibus
ablativo leg-e leg-ibus princip-e princip-ibus
2 En los temas consonánticos cuya consonante va precedida de una vocal breve, al uníseles las desinencias de todos
los casos, excepto la del nominativo singular, dicha vocal se transforma en -i. Así, del tema milet, el genitivo
singular es milit-is y, por tanto, todas las desinencias de los diferentes casos se unen a milit-
32
neutro
singular plural singular plural
nominativo carmen carmin-a tempus tempor-a
vocativo carmen carmin-a tempus tempor-a
acusativo carmen carmin-a tempus tempor-a
genitivo carmin-is carmin-um tempor-is tempor-um
dativo carmin-i carmin-ibus tempor-i tempor-ibus
ablativo carmin-e carmin-ibus tempor-e tempos-ibus
5.1.2. Nombres de tema en -i o parisílabos3
.
– Pertenecen a este grupo los sustantivos y adjetivos masculinos o femeninos que
hacen el nominativo singular en -is (ejs.: hostis; brevis), los sustantivos terminados
en -es (ej.: fames) y algunos sustantivos y adjetivos masculinos acabados en -er (ejs.:
imber, celer). También los sustantivos neutros finalizados en -e, -al, -ar y los
adjetivos neutros terminados en -e.
– Primitivamente el ablativo singular terminaba en -i, pero alternó después con la
desinencia -e por influencia de los temas en consonante. Se mantuvo siempre la -i en
los sustantivos neutros y en los adjetivos.
– En el acusativo singular alternaron las formas acabadas en -im y en -em. Algunos
sustantivos en -is sólo conservaron el acusativo singular en in, por ej.: turrim,
Tiberim, El acusativo plural acababa en -is o en -es.
masculino neutro
singular plural singular plural
nominativo civ-is civ-es mare mar-ia
vocativo civ-is civ-es mare mar-ia
acusativo civ-em/civ-im civ-es/civ-is mare mar-ia
genitivo civ-is civ-ium mar-is mar-ium
dativo civ-i civ-ibus mar-i mar-ibus
ablativo civ-e/civ-i civ-ibus marí mar-ibus
5.1.3. Observaciones.
– Temas mixtos. Hay algunos sustantivos y adjetivos cuyo singular se declina como los
temas en consonante, y cuyo plural sigue la declinación de los temas en -i. Presentan,
pues, el genitivo plural en -ium. Entre ellos encontramos:
– Los que, siendo monosílabos en el nominativo singular tienen dos consonantes
antes de la terminación -is del genitivo singular, ejs.: fons, fontis (fuente); urbs,
urbis (ciudad); etc.
3 La principal característica que distingue los nombres de tema en -i de los consonánticos es el genitivo plural, que
termina en -ium.
33
singular plural
nominativo urb-s urb-es
vocativo urb-s urb-es
acusativo urb-em urb-es
genitivo urb-is urb-ium
dativo urb-i urb-ibus
ablativo urb-e urb-ibus
– Los sustantivos y adjetivos cuyo nominativo singular acaba en -a, -is, -tas, ej.:
civitas, civitatis (ciudad)
– La mayoría de los adjetivos imparisílabos, ejs.: audax, audacis (audaz); felix,
felicis (feliz); etc.
– Los participios de presente, ej.: amans, amantis (amante). Éstos, además, tienen el
ablativo singular terminado en -i cuando presentan valor de adjetivo.
– Hay siete parisílabos que presentan el genitivo plural en -um:
– mater, matris (madre);
– pater, patris (padre);
– frater, fratris (hermano);
– iuvenis, iuvenis (joven);
– senex, senis (anciano);
– canis, canis (perro);
– vates, vatis (poeta).
– Algunos nombres pueden presentar las dos formas en el genitivo plural, por ej.:
mensis, mensis (mes), genitivo plural mensium/mensum.
– Algunos sustantivos cambian de significado al pasar del singular al plural: finis, finis
(en singular: frontera; en plural: territorio); aedis, aedis en singular: templo; en
plural: residencia).
5.2. ADJETIVOS DE LA SEGUNDA CLASE.
Llamamos así a los adjetivos que se declinan por la tercera declinación. Se clasifican
según el número de terminaciones que presentan en el nominativo singular:
– Adjetivos de tres terminaciones: es decir, una para el masculino, otra para el
femenino y otra para el neutro, ej.: acer, acris, acre (agudo).
singular plural
masc. fem. neutro masc. fem. neutro
nominativo acer acr-is acr-e acr-es acr-es acr-ia
vocativo acer acr-is acr-e acr-es acr-es acr-ia
acusativo acr-em acr-em acr-e acr-es acr-es acr-ia
genitivo acr-is acr-is acr-is acr-ium acr-ium acr-ium
dativo acr-i acr-i acr-i acr-ibus acr-ibus acr-ibus
ablativo acr-i acr-i acr-i acr-ibus acr-ibus acr-ibus
34
– Adjetivos de dos terminaciones, de las que una sirve para el masculino y el femenino,
y la otra para el neutro, ej.: fortis, forte (fuerte, valiente)-
singular plural
masc./fem. neutro masc./fem. neutro
nominativo fort-is fort-e fort-es fort-ia
vocativo fort-is fort-e fort-es fort-ia
acusativo fort-em fort-e fort-es fort-ia
genitivo fort-is fort-ium
dativo fort-i fort-ibus
ablativo fort-i fort-ibus
– Adjetivos de una terminación para los tres géneros, ej.: felix, felicis (feliz). Se
dividen en dos clases:
– Los terminados en -ns, -ntis y en -x, -cis siguen la declincación de los temas
en -i (genitivo plural en -ium, neutro plural en -ai, ablativo singular
generalmente en -i), ejs.: prudens, prudentis (prudente); felix, felicis (feliz).
singular plural
masc./fem. neutro masc./fem. neutro
nominativo ingen-s ingen-s ingent-es ingent-ia
vocativo ingen-s ingen-s ingent-es ingent-ia
acusativo ingent-em ingen-s ingent-es ingent-ia
genitivo ingent-is ingent-is ingentium
dativo ingent-i ingent-i ingent-ibus
ablativo Ingent-i/ingent-e ingent-i ingentibus
– Los que siguen la declinación de los temas en consonante (ablativo singular en
-e, genitivo plural en -um, neutro plural en -a), ej.: vetus, veteris (anciano).
singular plural
masc./fem. neutro masc./fem. neutro
nominativo vetus vetus veter-es veter-a
vocativo vetus vetus veter-es veter-a
acusativo veter-em vetus veter-es veter-a
genitivo veter-is veterum
dativo veter-i veter-ibus
ablativo veter-e veter-ibus
35
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
a. Eques comitem culpa liberat.
b. Agricolarum vita salubris est.
c. Milites primae cohortis hostibus multis terga dant.
d. Patres laeti bonas divitias filiis dabant.
e. Apollo cum agrestibus Nymphis in nemoribus habitabat.
VOCABULARIO.
agrestis, -e: silvestre.
agricola, -ae (m): campesino.
Apollo, -onis (m): Apolo.
bonus, -a, -um: bueno.
cohorts, cohortis (f): cohorte.
comes, comitis (m): compañero.
culpa, -ae (f): culpa.
cum: prep. de abl., con.
divitiae, -arum (f.pl.): riquezas.
do, dedi, datum (1ª): dar.
eques, quitis (m): jinete.
filius, -ii (m): hijo.
habito (1ª): habitar.
hostis, -is (m): enemigo.
in: prep. de abl., en.
laetus, -a, -um: contento.
libero (1ª): liberar.
miles, militis (m): soldado.
multus, -a, -um: mucho-
nemus, nemoris (n): bosque.
Nympha, -ae (f): Ninfa.
pater, patris (m): padre.
primus, -a, -um: primero.
salubris, -e: saludable.
sum, fui, - (irr.): ser, estar.
tergum, -i (n): espalda.
vita, -ae (f): vida.
5.3. COMPLEMENTOS DE TIEMPO.
Para expresar el tiempo los latinos seguían las siguientes normas:
– A las preguntas cuánto tiempo o durante cuánto tiempo se contesta en acusativo, ejs.:
Totam noctem dormire solet (suele dormir toda la noche); quinque horas pugnatum
est (se luchó durante cinco horas).
– A la pregunta cuándo se contesta con ablativo, ej.: Noste dormire non potest (no
puede dormir de noche).
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
1.- Voluptas est inimica virtutis.
2.- Virtutem militum laudamus, nam pedites equitesque strenue pugnant. Milites ducem
laudant, nam dux milites ad victoriam ducit.
3.- Utilitas saepe cum honestate certat, at ego virtuti ducum confido.
4.- Reges antiqui sacerdotes et iudices custodesque legum saepe erant.
5.- Dux bello pacem parabat; ducis vox milites ad oppidum ducit, sed militum voces oppidi
custodes excitant atque custodes oppidum strenue defendunt.
6.- Celeritas virtusque saepe militibus victoriam dat.
7.- Iudices, inter arma silent leges.
8.- Claros viros antiquae civitates magna laude honorabant.
9.- Milites deo Marti spolia dabant, nam deus Mars victoriam militibus concedebat.
10.- Milites pila timent, nam milites pila necant.
11.- Iustitia virtutum regina est.
12.- Dei custodes urbis sunt.
13.- Virtuti tuae confido.
36
14.- Militum duces leges pacemque defenderunt, atque ducum vox ad victoriam milites
saepe duxit; nunc dux, motus (movido) cupiditate, caeca animi dominatrice, nec legis
utilitatem nec dignitatem pacis intellegit.
15.- Milites duces laudaverunt, nam duces milites ad victoriam duxerunt.
16.- Vox saepe index stultitiae est; oculi animi indices sunt.
17.- Pacem aequis legibus Romani fecerunt.
18.- Deus artifex mundi est.
19.- Reus supplex iudicibus fuit, sed iudices supplicia verba non audiverunt.
20.- Auctoritas ducum magna erat inter equites peditesque.
21.- Mala iuventus miseram senectutem gignit.
22.- Voluptas est inimica virtuti.
23.- Pax est tranquilla libertas.
24.- Legum interpretes iudices sunt.
VOCABULARIO.
ad: a, hacia, para.
aequus, -a, -um: igual, justo.
animus, -i m.: ánimo, espíritu.
antiquus, -a, -um: antiguo.
arma, -orum n.pl.: las armas.
artifex, -icis m.: artífice, constructor.
at: pero.
atque: y.
auctoritas, -atis f.: autoridad.
audio, audivi, suditum (4ª): oir.
bellum, -i n.: guerra.
caecus, -a, -um: ciego.
celeritas, -atis f.: rapidez.
certo (1ª): luchar, rivalizar.
civitas, -atis f.: ciudad.
clarus, -a, -um:
concedo, concessi, concessum (3ª): conceder.
confido, confisus sum (3ª semidep.): confiar
en (+dat.).
cum: con.
cupiditas, -atis f.: deseo, placer.
custos, custodis m.: guardián.
defendo, deefendi, defunsum (3ª): defender.
deus, -i m.: dios.
Deus, -i m.: Dios.
dignitas, -atis f: dignidad.
do, dedi, datum (1ª): dar.
dominatrix, -icis f.: dominadora.
duco, duxi, ductum (3ª): conducir.
dux, ducis m.: general, jefe.
ego: yo.
eques, -itis m.: jinete.
et: y.
excito (1ª): excitar, provocar.
facio, feci, factum (5ª): hacer.
gigno, genui, genitum (3ª): engendrar, crear.
honestas, -atis f.: honestidad.
honoro (1ª): honrar.
index, -icis m.: indicador.
inimicus, -a, -um: enemigo.
intelligo, intellegi, intellectum (3ª): comprender.
inter: entre.
interpres, -etis m/f.: intérprete.
iudex, -icis m.: juez.
iustitia, -ae f.: justicia.
iuventus, -utis f.: juventud.
laudo (1ª): alabar.
laus, laudis f.: alabanza.
lex, legis f.: ley.
libertas, -atis f.: libertad.
magnus, -a, -um: grande.
malus, -a, -um: malo.
Mars, Martis m.: Marte, el dios.
miles, -itis m.: soldado.
miser, misera, miserum: desgraciado.
motus: movido.
mundus, -i m.: mundo.
nam: pues.
nec: ni, y no.
neco (1ª): matar.
non: no.
nunc: ahora.
oculus, -i m.: ojo.
oppidum, -i n.: ciudad, fortaleza.
paro (1ª): preparar.
pax, pacis f.: paz.
pedes, -itis m.: soldado de infanteria.
pilum, -i n.: flecha.
37
pugno (1ª): har
-que: y.
regina, -ae f.: reina.
reus, -i m.: reo, prisionero.
rex, regis m.: rey.
Romani, -orum m.pl.: los romanos.
sacerdos, -otis m.: sacedote.
Saepe: a menudo, con frecuendia.
Sed: pero, sino.
senectus, -utis f.: vejez.
sileo, silui, - (2ª): callar.
spolium, -ii n.: despojo, botín.
strenue: valientemente.
stultitia, -ae f.: estupidez.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
supplex, -icis m/f.: suplicante.
timeo, timui, temitum (2ª): temer.
tranquillus, -a, -um: tranquilo.
tuus, -a, -um: tu, tuyo.
urbs, urbis f.: ciudad.
utilitas, -atis f.: utilidad.
verbum, -i n.: palabra.
victoria, -ae f.: victoria.
vir, viri m.: hombre, varón.
virtus, -utis f.: virtud, valor.
voluptas, -atis f.: deseo, palcer.
vox, vocis f.: voz.
EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto:
La espada de Damocles
Quondam vir stultus, cui Damocles nomen erat4
, in regiam Dionysii tyranni venit atque
regiarum aedium magnificentiam spectavit. Magna admiratione captus beatam tyranni vitam
magnopere laudabat. Tunc Dionysius tyrannus hominem stultum ad se vocavit atque ei dixit:
Visne5
igitur, o Damocle, quando6
mea vita tibi grata est, fortunam meam temptare ac vitam
beatam vivere? Damocles laetus annuit. Tyrannus hominem in aureo lecto collocavit.
Deinde servi delecti omnia7
, quae Damocles cupiebat, diligenter ei8
praebebant: unguenta,
odores, coronas. In mensa ante Damoclem epulas exquisitas ponebant. Damocles beatus
erat. Sed in magno gaudio subito fulgentem gladium, de tecto pendentem atque capiti suo
immminentem conspexit. Itaque, magno timore captus, nec pulchros servos, nec argentea
vasa adspiciebat. Ne quidem9
cibos exquisitos tangere audebat10
. Tandem tyrannum rogavit,
ut11
abire liceret, quoniam iam non beatus erat. Etenim is, qui12
mortem perpetuo timet, nullo
modo beatus esse potest.
VOCABULARIO.
abeo, abii, abitum (4ª, irr.): marcharse.
abire: infinitivo presente de abeo.
ac: y.
ad: prep. de acus., a, hacia, junto a.
admiratio, -onis f.: admiración.
adspicio, aspexi, aspectum (5ª): mirar.
aedes, -is f.: templo, mansión.
annuo, annui, anutum (3ª): asentir, decir sí.
ante: prep. de acus., ante, delante de.
argenteus, -a, -um: de plata.
atque: y.
audeo, ausus sum (2ª, semidep.): osar,
atreverse a.
aureus, -a, -um: de oro.
beatus, -a, -um: feliz, contento.
captus, -a, -um: sobrecogido.
caput, -itis n.: cabeza.
cibus, -i m.:comida, alimento.
colloco (1ª) colocar.
conspicio, conspexi, conspectum (5ª): mirar,
4 Dativo posesivo.
5 ¿quieres?, -ne, partícula enclítica interrogativa; vis, 2ª pers. sg. presente de indicativo de volo, querer.
6 Puesto que, oración casual.
7 Omnia, quae.... cupiebat, todo lo que quería, oración de relativo.
8 ei... praebebant, le proporcionaban, ei, dat. sg. del pronombres is, ea, id.
9 Ne quidem, ni siquiera.
10 Tangere audebat, osaba tocar.
11 ut … liceret, que le fuera permitido irse de allí.
12 Is, qui, el que, oración de relativo.
38
observar.
corona, -ae f.: corona, guirnalda.
cui: dativo de qui, quae, quod.
cupio, cupivi (cupii), cupitum (5ª): desear.
Damocles, -is m.: Damocles.
de: prep. de ablat., de, desde, acerca de.
deinde: luego, después.
delectus, -a, -um: escogido.
dico, dixi, dictum (3ª): decir.
diligenter: atentamente, puntualmente.
Dionysius, -ii m.: Dionisio.
ei: dat. sg. de is, ea, id.
epulae, -arum f.pl.: alimentos, banquete.
esse: infinitivo presente de sum.
etenim: y en efecto.
exquisitus, -a, -um: escogido, distinguido.
fortuna, -ae f.: fortuna, suerte.
fulgens, -entis: reluciente, brillante.
gladium, -ii n.: gozo, satisfacción, alegría.
gratus, -a, -um: grato, agradable.
homo, -inis m.: hombre.
iam: ya.
igitur: así pues.
immminens, -entis: suspendido sobre.
in: prep. de ablat., en.
is, ea, id: él, la, lo; éste, ésta, esto.
itaque:por consiguiente.
laetus, -a, -um: contento, felis.
laudo (1ª): alabar.
lectus, -i m.: lecho, cama.
licet (2ª, impers.): estar permitido.
magnificentia, -ae f.: esplendor,
magnificencia.
magnopere: con insistencia, grandem.
magnus, -a, -um: grande.
mensa, -ae f.: mesa.
meus, -a, -um: mi, mío.
modus, -i m.: modo, manera.
mors, mortis f.: muerte.
ne quidem: ni siquiera.
nec: ni, y no.
nomen, nominis n.: nombre.
non: no.
nullus, -a, -um: ningún, ninguno.
o: ¡oh...!.
odor, odoris m.: olor, perfume.
omnis, -e: todo.
pendens, -entis: colgante.
perpetuo: continuamente.
pono, posui, positum (3ª): poner.
possum, potui, potitum (irr.): poder.
potest: 3ª pers. Sig. presente de indicativo de
possum.
praebeo, praebui, praebitum (2ª): presentar,
ofrecer.
pulcher, -chra, -chrum: hermoso.
quando: puesto que.
qui, quae, quod: que, quien, cual.
quondam: en otro tiempo, una vez.
quoniam: porque, ya que.
regius, -a, -um: real.
rogo (1ª): rogar, pedir.
se: acust. Del pronombre de tercera persona.
sed: pero.
servus, -i m.: siervo, esclavo.
specto (1ª): ver, mirar.
stultus, -a, -um: necio, loco, insensato.
subito: repentinamente.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
suus, -a, -um: su, suyo.
tandem: finalmente.
tango, tetigi, tactum (3ª): tocar.
tectum, -i n.: techo.
tempto (1ª): probar.
tibi: dat. de tu.
timeo, timui, temitum (2ª): temer.
timor, -oris m.: temor, miedo.
tu: tu.
tunc: entonces.
tyrannus, -i m.: tirano.
unguentum, -i n.: ungüento, aceite perfumado.
ut: que.
vasa, -orum n.: vaso, vajilla.
venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar.
vir, viri m.: hombre.
visne: ¿quieres... ?
vita, -ae f.: vida.
vivo, vixi, victum (3ª): vivir.
voco (1ª): llamar.
39
EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto: (pág. 71)
Teseo y el Minotauro de Creta
Antiquis temporibus erat in insula Creta horrendum monstrum, Minotaurus nomine.
Monstrum habebat caput tauri in humano corpore atque in labyrintho habitabat. Labyrinthus
erat magnum aedificium unde homines exire nesciebant, nam multae viae flexae faciebant
errorem. In labyrintho rex Minos Minotaurum hominibus vivis alebat. Itaque Athenienses
multos pueros multasque puellas quottannis in Cretam mittere debebant atque monstrum
saevum omnes avide vorabat.
Minos Cretae rex atque Minotauri pater, paucis annis antea magno bello Athenas
vicerat (=había vencido). Victor non solum magnam pecuniam, sed etiam multos obsides ab
Atheniensibus quottanis flagitabat atque obsidibus Minotaurum alebat. Sed Theseus,
Athenarum regis filius, Minotaurum occidere constituit. Itaque cum obsidibus in Cretam
pervenit. Cretae rex filiam pulchram quoque habebat, Ariadna nomine. Ariadna, magno
amore Thesei capta, Theseum servare constituit. Itaque Theseo longum filum dedit, ut
(=para que) certam viam ad portam labyrinthi invenire posset (=pudiera). Theseus in
labyrinthum intravit atque Minotaurum post longam pugnam gladio occidit. Deinde auxilio
fili ad portam labyrinthi facile pervenit atque e labyrintho evasit. Itaque Athenienses obsides
a saevitia monstri liberavit.
Ariadna cum Theseo e Creta, patria sua, evasit, sed Theseus nocte in insula Naxo
Ariadnam reliquit atque in patriam suam navigavit. Mane Ariadna, e somno excitata,
Theseum in litore frustra quaesivit, multisque cum lacrimis frustra vocabat, dum capillos
vestemque scindebat maesta atque magna aegritudine afflicta. Tunc Bacchus deus in
insulam Naxum venit atque Ariadnam a solitudine ac periculis liberavit.
Postquam Theseus Ariadnam in litore deseruit ad patriam vento secundo laetus
navigabat. Egeus, Thesei pater Athenarumque rex, de altis saxis in mare prospiciebat, nam
filium suum anxius opperiebatur. Iam Theseus patriae suae litoribus appropinquabat, cum
pater Aegeus atra vela navigii conspexit. Theseus enim non mutaverat atra vela candidis
velis ut victoriam nuntiarent (=anunciaran). Itaque Aegeus pater mortem filii ex atro colore
velorum putavit atque dolore amens statim de alto saxo in mare se proiecit. Ex eo tempore
Graeci mare, ubi Aegeus mortem invenit, <<mare Aegeum>> nominaverunt. Post Aegei
mortem, Theseus rex Athenarum fuit multosque per annos magna sapientia patriam suam
rexit.
VOCABULARIO.
-que: y.
a: ver ab.
a(b): preposición de ablativo, de, desde; por.
ac: y.
ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a.
aedificium, -ii n.: edificio.
Aegeus, -i m.: Egeo.
aegritudo, -inis f.: enfermedad, tristeza.
afflictus, -a, -um: participio de pasado de
affligo; afligido.
alo, alui, altum/alitum (3ª): alimentar.
altus, -a, -um: alto.
amens, amentis: loco, fuera de sí.
amor, -oris m.: amor.
annus, -i m.: año.
antea: adv. Antes.
antiquus, -a, -um: antiguo.
anxius, -a, -um: ansioso, inquieto.
appropinquo (1ª): acercarse.
Ariadna, -ae f.: Ariadna.
ater, atra, atrum: negro.
Athenae, -arum f.pl.: Atenas.
Athenienses, -ium m.pl.: los atenienses.
atque: y.
auxilium, -ii n.: auxilio, ayuda.
avide: adv. Ávidamente.
Bacchus, -i m.: Baco.
bellum, -i n.: guerra.
40
candidus, -a, -um: blanco.
capillus, -i m.: cabello.
captus, -a, -um: participio de pasado de capio;
cogido, sobrecogido.
caput, -itis n.: cabeza.
certus, -a, -um: cierto, decidido.
color, -oris m.: color.
conspicio, conspexi, conspectum (5ª): ver.
constitui, constitui, constitutum (3ª): colocar,
decidir.
corpus, -oris n.: cuerpo.
Creta, -ae f.: Creta.
cum: preposición de ablativo, con; conjunción,
cuando, para que, aunque, el verbo se
traduce en gerundio.
de: preposición de ablativo, de, desde.
debeo, debui, debitum (2ª): deber,
deinde: adv. Luego, después.
desero, deserui, desertum (3ª): separarse,
abandonar.
deus, -i m.: dios.
do, dedi, datum (1ª): dar.
dolor, -oris m.: dolor.
dum: conj. Mientras.
e: ver ex.
e(x): preposición de ablativo, de, desde.
Egeus, -i m.: Egeo.
enim: conj. pues.
eo: abl. sg. n. de is, ea, id.
error, -oris m.: error, extravío.
etiam: adv. además, también, todavía.
evado, evasi, evasum (3ª): salir, escapar.
excitatus, -a, -um: part. pasado de excito.
excito (1ª): e somno, despertar.
exeo, exii, exitum (4ª irr.): salir.
exire: infinitivo presente de exeo
facile: adv. facilmente.
facio, feci, factum (5ª): hacer.
filia, -ae f.: hija
filius, -ii m.: hijo.
filum, -i n.: hilo.
flagito (1ª): pedir, reclamar.
flecto, flexi,flexum (3ª): doblar.
flexus, -a, -um: participio de pasado de
flecto.
frustra: adv. en vano, inútilmente.
gladius, -ii m.: espada.
Graecus, -a, -um: griego.
habeo, habui, habitum (2ª): tener.
habito (1ª): habitar.
homo, -inis m.: hombre.
horrendus, -a, -um: horrible.
humanus, -a, -um: humano, de hombre.
iam: adv.: ya.
in: preposición de acusativo, a, hacia,
contra; preposición de ablativo, en.
insula, -ae f.: isla.
intro (1ª): entrar.
invenio, inveni, inventum (4ª): encontrar.
invenire: infinitivo presente de invenio.
is, ea, id: éste, él.
itaque: así pues.
labyrinthus, -i m.: laberinto.
lacrima, -ae f.: lágrima.
laetus, -a, -um: contento, alegre.
libero (1ª): liberar.
litus, -oris n.: litoral, costa, playa.
longus, -a, -um: largo.
maestus, -a, -um: triste, afligido.
magnus, -a, -um: grande.
mane: adv. por la mañana.
mare, maris n.: mar.
Minos, -ois m.: Minos.
Minotaurus, -i m.: Minotauro.
mittere: infinitivo de mitto.
mitto, misi, missum (3ª): enviar.
monstrum, -i n.: monstruo.
mors, mortis f.: muerte.
multus, -a, -um: mucho.
muto (1ª): mudar, cambiar.
nam: conj. pues.
navigium, -ii n.: navío, nave.
navigo (1ª): navegar.
Naxus, -i f.: Naxos.
nescio, nescii/nescivi, nescitum (4ª irr.): no
saber.
nomen, -inis n.: nombre; nomine, por
nombre.
nomino (1ª): llamar.
non: no.
nox, noctis f.: noche.
nuntiarent: anunciaran.
obses, obsidis m.: rehén.
occido, occidi, occisum (3ª): matar.
omnis, -e: todo.
opperior, oppertus sum (dep. 4ª): esperar.
pater, patris m.: padre.
patria, -ae f.: patria.
paucus, -a, -um: poco.
pecunia, -ae f.: riqueza, dinero.
41
per: preposición de acuativo, por, a través de.
periculum, -i n.: peligro.
pervenio, perveni, perventum (4ª): llegar.
porta, -ae f.: puerta.
posset: pudiera.
post: adv. después; preposición de acusativo,
después de.
postquam: conj. después que.
proicio, proieci, proiectum (3ª): arrojar.
prospicio, prospexi, prospectum (3ª): mirar, ver.
puella, -aae f.: muchacha.
puer, pueri m.: muchacho.
pugna, -ae f.: lucha.
pulcher, -chra, -chrum: hermoso, bello.
puto (1ª): pensar.
quaero, quaesivi, quaesitum (3ª): buscar.
quoque: también.
quottanis: adv. todos los años.
rego, rexi, rectum (3ª): gobernar.
relinquo, reliqui, relictum (3ª): dejar,
abandonar.
rex, regis m.: rey.
saevitia, -ae f.: crueldad.
saevus, -a, -um: cruel.
sapientia, -ae f.: sabiduría.
saxum, -i n.: roca.
scindo, scidi scissum (3ª): desgarrar.
se: acusativo del pronombre personal de
tercera persona.
secundus, -a, -um: favorable.
sed: pero.
servo (1ª): guardar, proteger.
solitudo, -inis f.: soledad, abandono.
solum: adv. solo.
somnus, -i m.: sueño.
statim: adv. al instante.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
suus, -a, -um: su, suyo.
taurus, -i m.: toro.
tempus, -oris n.: tiempo.
Theseus, -i m.: Teseo.
tunc: adv. entonces.
ubi: adv. donde.
unde: adv. de donde.
ut: conj. Como, cuando, que, para que.
velum, -i n.: vela.
venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar.
ventus, -i m.: viento.
vestis, -is f.: vestido.
via, -ae f.: camino.
vicerat: había vencido.
victor, -oris m.: vencedor.
victoria, -ae f.: victoria.
vivus, -a, -um: vivo.
voco (1ª): llamar.
voro (1ª): devorar, comer.
42
UNIDAD 6
6.1. LA CUARTA DECLINACIÓN.
– Pertenecen a esta declinación los sustantivos de tema en -u que presentan el
nominativo singular acabado en -us (masculinos y femeninos) y en -u (neutros) y el
genitivo singular acabado en -us.
– Paradigma de las palabras fructus, -us (m. “fruto”) y cornu, -us (n. “cuerno”):
singular plural singular plural
nominativo fruct-us fruct-us corn-u corn-ua
vocativo fruct-us fruct-us corn-u corn-ua
acusativo fruct-um fruct-us corn-u corn-ua
genitivo fruct-us fruct-uum corn-us corn-uum
dativo fruct-ui fruct-ibus corn-ui corn-ibus
ablativo fruct-u fruct-ibus corn-u corn-ibus
– Los sustantivos que se rigen por esta declinación representan un grupo muy reducido
de palabras, entre las que se encuentran nombres relacionados con las instituciones o
el ejército, como por ejemplo: senatus, -us (senado); magistratus, -us (magistratura,
magistrado); exercitus, -us (ejército); y también sustantivos verbales, como exitus,
-us (salida) y adventus, -us (llegada) de exeo (salir) y advenio (llegar)
respectivamente.
6.2. LA QUINTA DECLINCACIÓN.
– Pertenecen a esta declinación los sustantivos de tema en -e, cuyo nominativo singular
acaba en -es y presentan genitivo singular acabado en -ei. Es el caso de res, rei (cosa,
situación, hecho, circunstancia).
– Los sustantivos de esta declinación son de género femenino, a excepción de dies, -ei
(día), que es masculino y femenino, y meridies, -ei (mediodía), que es masculino.
singular plural
nominativo di-es di-es
vocativo di-es di-es
acusativo di-em di-es
genitivo di-ei di-erum
dativo di-ei di-ebus
ablativo di-e di-ebus
– No hay palabras de género neutro, Son muy pocos los términos que se declinan por
este modelo.
43
6.3. LOS ADVERBIOS.
– En latín, los adverbios pertenecen a la categoría de palabras invariables, es decir, no
tienen flexión.
– La función principal de un adverbio es la de complementar al verbo, aunque también
puede modificar a un adjetivo o a otros adverbios:
Complemento
del verbo
Memini saepe illum (lo recuerdo a menudo)
Complemento
del adjetivo
Maxime memorabilis C. Laeli et P. Scipionis familiaritas fuit (la
amistad entre Cayo Lelio y Publio escipión fue muy memorable)
Complemento
del adverbio
Scipio factus est consul rei publcia paene sero (Escipión fue nombrado
cóncul casi demasiado tarde para la República)
– Existen varios tipos de adverbios, que se agrupan normalmente atendiendo a su
significado. Así, podemos encontrar adverbios de modo, de cantidad, de lugar, de
tiempo, de negación, etc.
6.3.1. La formación de los adverbios de modo.
– Adverbios de modo acabados en -e, derivados de adjetivos de primera clase, o
procedentes de la fosilización del acusativo singular neutro de adjetivos de
segunda clase.
adjetivo adverbio
longus, -a, -um (largo) longe (largamente)
miser, misera, miserum (desgraciado) misere (desgraciadamente)
pulcher, pulchra, pulchrum (hermoso) pulchre (hermosamente)
facilis, -e (fácil) facile (fácilmente)
dulcis, -e (dulce) dulce (dulcemente)
– Adverbios acabados en -ter, derivados de adjetivos que se declinan por la tercera
declinación consonántica o vocálica, por ejemplo:
adjetivo adverbio
fortis, -e (fuerte) fortiter (fuertemente)
constans, -ntis (constante) constanter (constantemente)
felix, -icis (feliz) feliciter (felizmente)
– Adverbios acabados en -o, procedentes de la fosilización de ablativos singulares
neutros de adjetivos de la primera clase, por ejemplo:
44
adjetivo adverbio
rarus, -a, -um (raro) raro (raramente)
serius, -a, -um serio) serio (seriamente)
necessarius, -a, -um necessario (necesariamente)
– Adverbios acabados en -tim, procedentes de sustantivos o d verbos, por ejemplo:
Sustantivos / verbos adverbios
pars, partis (parte) partim (en parte)
certo (1ª, luchar) certatim (con empeño)
dubito (1ª, dudar) dubitatim (dudosamente)
turma, -ae (escuadrón) turmatim (en escuadrones)
6.4. EL DATIVO POSESIVO.
Para expresar la posesión, en castellano se emplea el verbo tener: el poseedor es el
sujeto del verbo y lo que se posee es el complemento directo, por ejemplo, Antonio tiene
una casa espaciosa. El poseedor es el sujeto (Antonio) y lo que se posee es el complemento
directo (una casa espaciosa). Esta estructura sintáctica también existe en latín: Antonius
spatiosam domum habet. Pero la posesión también podía indicarse con otra estructura
sintáctica, en la que el verbo utilizado era sum, el poseedor se expresaba en dativo y lo que
se poseía en nominativo. A este dativo que expresa la posesión se le llama dativo posesivo:
Antonio spatiosa domus est.
EJERCICIO.- Analiza, traduce y transforma en estructuras de dativo posesivo las siguientes
oraciones:
a. Acies munimenta castrorum non habent.
b. Philosophi domus pretium non habebat.
c. Laelius et Scipio magnam familiaritatem habent.
d. Res publica egregios consules habet.
e. Rei publicae senatus magnum nomen habet.
f. Exercitus Romani multas victorias habebant.
VOCABULARIO.
acies, -ei (f): linea de combate, campo de
batalla.
castra, -orum (n.pl.): campamento.
consul, -is (m): cónsul.
domus, -i (f): casa.
egregius, -a, -um: egregio, ilustre. Ito.
et: y.
exercitus, -us (m): ejérc
familiaritas, -atis (f): amistad.
habeo, habui, habitum (2ª): tener.
Laelius, -i (m): Lelio.
magnus, -a, -um: grande.
multus, -a, -um: mucho.
munimentum, -i (n): fortificación, protección,
defensa.
nomen, nominis (n): nombre.
non: no.
philosophus, -i (m): filósofo.
pretium, -ii (n): precio.
publicus, -a, -um: público.
45
res, rei: cosa, asunto. Res publica: República-
Romanus, -a, -um: romano-
Scipio, Scipionis (m): Escipión.
senatus, -us (m): Senado.
victoria, -ae (f): victoria.
6.5. EL NOMINATIVO.
6.5.1. De acuerdo con su nombre, ería el que sirve para <<nombrar>>. De ahí que
vayan en nominativo las palabras que quedan de algún modo al margen de la oración y de la
declinación, por ejemplo, cuando se cita o se alude a una palabra que en español exige
normalmente comillas: Cum dico princeps... (Cuando digo “príncipe”...), o en los títulos de
los libros: el Bellum Iugurthinum de Salustio, el Orator de Cicerón, etc.
6.5.2. Pero ya dentro de los contextos oracionales, el nominativo es el caso propio del
sujeto de las formas verbales personales; ejs.: Ego laboro (Yo trabajo); Milites pugnant (os
soldados combaten); Puer lidot (El niño juega).
6.5.3. Asimismo, el nominativo es el caso del predicado no verbal y del predicativo
del sujeto; ejs.: Omnia praeclara rara (Todo lo excelente (es) raro; Iberus fluvius est (El Ebro
es un río). Suelen llevar predicativo del sujeto los verbos que significan existir, nacer,
permanecer, resultar, parecer, etc.; y las formas pasivas de los verbos nombrar, elegir,
considerar, etc., ejs.: Superior stabat lupus (El lobo estaba situado más arriba); Nemo
nascitur spiens (Nadie nace sabio); Puer tristis videtur, puella felix (El niño parece triste, la
niña feliz); Consul declaratur M. Tulius (M. Tulio es proclamado cónsul).
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
1. Pater venit.
2. Pater est bonus.
3. Pater est bonus agricola.
4. Improbus numquam vivet beatus.
5. Cogidumnus rex ad nostram usque aetatem fidissimus mansit.
VOCABULARIO.
ad: a, hacia; usque ad: hasta.
aetas, -atis f.: edad, época.
agricola, -ae m. agricultor.
beatus, -a, -um: feliz, contento.
bonus, -a, -um: bueno.
Cogidumnus, -i m.: Cogidumno, rey
fidissimus: superlativo de fidus.
fidus, -a, -um: fiel.
improbus, -a, -um: malvado.
maneo, mansi, mansum (2ª): quedarse,
permanecer.
noster, -tra, -trum: nuestro.
numquam: nunca.
pater, -tris m.: padre.
rex, regis m.: rey.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
usque: ver ad.
veni, veni, ventum (4ª): venir, llegar.
vivo, vixi, victum (3ª): vivir.
46
EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto
Corpus humanum
Humanum corpus membra quattuor habet: duo bracchia duoque crura. In brachiis13
manus sunt, atque in manibus14
digiti decem; in cruribus15
sunt duo pedes. In manibus
pedibusque sunt ungues. Duo pedes et duae manus in corpore humano sunt. In hominis
corpore16
unum caput est atque in capite17
duo oculi et duae aures, unus nasus et unum os. In
ore18
lingua et dentes sunt. Capillus supra caput est et supra oculos frontem habemus. Caput
est supra collum et infra collum est pectus. In pectore cor est atque sanguis in cor per venas
fluit. In pectore sunt quoque pulmones atque infra pulmones est venter. Homines flectunt
bracchia cubitis et crura genibus, nam cubitus est in bracchio atque genu in crure est. Color
sanguinis ruber est, dentes albi sunt; plerumque homines Romani oculis nigris brevique
statura sunt atque nigrum capillum habent. Post frontem cerebrum est atque in cerebro
sedem rationis cogitationisque habemus.
Sensus interpretes ac nuntii rerum, in capite19
tamquam in arce20
mirifice ad usus21
necessarios collocati sunt. Nam oculi, tamquam speculatores, altissimum locum obtienent,
ex quo22
plurima23
conspiciunt. Et aures, cum24
sonum percipere25
debeant, in altis corporum
partibus26
collocatae sunt. Itemque nares, quod27
omnis odor ad supera28
fertur29
, recte
sursum sunt; et, quod30
cibi et potionis iudicium habent, non sine causa vicinae oris sunt.
Gustus, qui31
sentire32
ea, quibus33
vescimur, debet, habitat in ea parte34
oris, qua35
esculentis36
et potulentis37
iter natura patefecit.Tactus autem toto corpore aequabiliter fusus
est, ut38
omnes ictus sentire possimus.
13 Ablativo de lugar <<en dónde>>.
14 Idem.
15 Idem.
16 Idem.
17 Idem.
18 Idem.
19 Idem.
20 Ver nota 1.
21 Acusativo.
22 Oración de relativo; ex quo: desde el cual, desde donde.
23 Acusativo.
24 Oración causal puesto que, ya que, porque.
25 Infinitivo complemento directo.
26 Ver nota 1.
27 Ver nota 12.
28 Ver nota 9.
29 Fertur: se dirige.
30 Ver nota 12.
31 Ver nota 10.
32 Ver nota 13.
33 Ver nota 10.
34 Ver nota 1.
35 Qua: por donde.
36 Dat., a las comidas.
37 Dat., a las bebidas.
38 Oración final; ut... possimus, para que podamos.
47
VOCABULARIO.
ac: y.
ad: prep. de acusativo, a, hacia, junto a.
aequabiliter: con igualdad, uniformemente,
regularmente.
albus, -a, -um: blanco.
altus, -a, -um: alto.
arx, arcis f.: fortaleza, cumbre.
atque: y.
auris, -is f.: oreja, oído.
autem: pero, en cambio.
bracchium, -ii n.: braazo.
brevis, -e: breve, corto, pequeño.
capillus, -i m.: cabello.
caput, -itis n.: cabeza.
causa, -ae f.: causa, motivo.
cerebrum, -i n.: cerebro.
cibus, -i m.: comida, alimento.
cogitatio, -onis f.: pensamiento.
collocatae sunt: han sido colocadas.
collocati sunt han sido colocados.
collum, -i n.: cuello.
color, -oris m.: color.
conspicio, conspexi, conspectum (5ª): ver,
mirar.
cor, cordis n.: corazón.
corpus, -oris n.: cuerpo.
crus, cruris n: pierna.
cubitus, -i m.: codo.
cum: puesto que, ya que, porque.
debeo, debui, debitum (2ª): deber.
decem: diez.
dens, dentis m.: diente.
digitus, -i m.: dedo.
duo, duae, duo: dos.
48
esculenta, -orum n.pl.: alimentos.
et: y.
ex: prep. de abl., de, desde.
fertur: se dirige.
flecto, flexi, flexum (3ª): doblar.
fluo, fluxi, fluxum (3ª): fluir, deslizarse.
frons, frontis f.: frente.
fusus est: está esparcido.
genu, -us n.: rodilla.
gustus, -us m.: gusto, sabor.
habeo, habui, habitum (2ª): tener.
habito (1ª): habitar.
homo, hominis m.: hombre.
humanus, -a, -um: humano.
ictus, -us m.: golpe, herida.
in: prep. de ablativo, en.
infra: debajo, más abajo.
interpres, -etis m./f.: intérprete,
intermediaario.
is, ea, id: el, éste.
item: igualmente, asimismo.
iter, itineris n.: camino, viaje.
iudicium, -ii n.: juicio.
lingua, -ae f.: lengua.
locus, -i m.: lugar.
manus, -us f.: mano.
membrum, -i n.: miembro.
mirifice: maravillosamente.
nam: pues.
naris, -is f. (úsase especialmente en plural):
nariz.
nasus, -i m.: nariz, olfato.
natura, -ae f.: naturaleza.
necessarius, -a, -um: necesario.
niger, nigra, nigrum: negro.
non: no.
nuntius, -a, -um: anunciador, mensajero
obtieneo, obtinui, obtentum (2ª): obtener.
oculus, -i m.: ojo.
odor, odoris m.: olor.
omnis, -e: todo.
os, oris n.: boca.
pars, partis f.: parte.
patefacio, patefeci, patefactum (5ª): abrir.
pectus, -oris n.: pecho.
per: prep. de acusativo, por, a través de.
percipio, percepi, perceptum (5ª): percibir,
sentir.
pes, pedis m.: pie.
plerumque: generalmente, a menudo.
plurimus, -a, -um: en gran número.
possimus: podamos.
post: prerp. de acusativo, detrás de-
potio, -onis f.: bebida.
potulenta, -orum n.pl.: bebidas.
pulmo, -onis m.: pulmón.
qua: por donde.
quattuor: cuatro.
-que: y.
qui, quae, quod: que, quien cual.
quod: porque, ya que, puesto que.
quoque: también.
ratio, -onis f.: razón.
recte: rectamente, acertadamente.
res, rei f.: cosa.
Romani, -orum m.pl.: los romanos.
ruber, rubra, rubrum: rojo.
sanguis, sanguinis m.: sangre.
sedes, sedis f.: sede, asiento.
sensus, -us m.: sentido.
sentio, sensi, sensum (4ª): sentir.
sine: prep. de ablativo, sin.
sonus, -i m.: sonido, ruido.
speculator, -oris m.: observador.
statura, -ae f.: estatura.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
superus, -a, -um: de arriba, superior.
supra: arriba, encima.
sursum: arriba, en lo alto.
tactus, -us m.: tacto.
tamquam: como, igual que.
totus, -a, -um: todo.
unguis, -is m.: uña.
unus, -a, -um: uno.
usus, -us m.: uso, empleo.
ut: para que.
vena, -aae f.: vena.
venter, ventris m. vientre.
vescor, - (3ª, dep.): alimentarse.
vicinus, -a, -um: vecino.
49
UNIDAD 7
7.1. COMPLEMENTOS DE LUGAR: UBI?, UNDE?, QUA?, QUO?
ubi? (¿en dónde?)
locativo39
Nombres de ciudades de la priemra y segunda declinaciones en
singular y algunos nombres comunes: domus (cassa), humus (tierra),
rus (campo).
Hannibal erat Romae (Aníbal estaba en Roma).
ablativo Con nombres de ciudades e islas pequeñas no pertenecientes al
singular de la primera o segunda declinaciones.
Milites pugnabant Carthagine (Los soldados luchaban en Cartago).
in + ablativo Con nombres de países y nombres comunes.
Hannibal in Italia erat (Aníbal estaba en Italia).
Sum in agro (Estoy en el campo).
ad/apud +
acusativo
Se utiliza esta estructura cuando la acción no sucede en un lugar sino
en sus proximidades.
Romanos vincerunt apud Cannas (Vencieron a los romanos cerca de
Cannas).
apud + acusativo Cuando el lugar se expresa con un nombre de persona.
Cenaban apud patrem (Cenaba en casa de mi padre).
unde? (¿de dónde?)
ablativo Se una con nombres de ciudades e islas pequeñas, domus, humus y rus.
Hannibal Roma venit (Aníbal vino de Roma).
e(x)40
/a(b)/de +
abl.
Con nombres de países y nombres comunes.
Venio ex urbe (Vengo de la ciudad).
Venio ab urbe (Vengo de los alrededores de la ciudad).
qua? (por dónde?)
ablativo Nombres como porta, via, itinere, ponte, vado, etc., que indican un
medio para la comunicación.
Via Augusta iter faciebant (Hacían el camino por la vía Augusta).
per + acusativo Todos los demás lugares.
Hannibal per Hispaniam venit (Aníbal vino a través de Hispania).
39 El locativo es un antiguo caso del indoeuropeo que presenta la terminación en -ae si es un sustantivo de la primera
declinación y en -i si es de la segunda o tercera, ejs.: Caesaraugustae (en Zaragoza), Tarenti (en tarento).
40 Se utilizan para expresar la procedencia del interior de un lugar., a(b) expresa la procedencia de la proximidad del
lugar.
50
quo? (¿a dónde)
acusativo Con nombres de ciudades e islas pequeñas, domus, humus y rus.
Caesar Cordubam venit (César llegó a Córdoba).
in41
/ad + acusativo Con nombres de países y nombres comunes.
Dux in Hispaniam venit (El general vino a Hispania).
Venerunt ad eundem rivum (Llegaron a la orilla del mismo río).
7.2. PREPOSICIONES.
Son partes invariables de la oración. Sirven para formar, junto con los sustantivos, los
diferentes complementos, de tiempo, de compañía, agente, etc. Las preposiciones pueden
regir los siguientes casos:
preposiciones que rigen acusativo y ablativo
preposición acusativo ablativo
in a, hacia, hasta, contra en
sub bajo, debajo de bajo, debajo de, al pie de, en tiempo
de
super sobre, encima de sobre, encima de, acerca de
preposiciones que rigen ablativo
a/ab/abs de, desde, por
coram en presencia de
cum con
de de, desde lo alto de
e/ex de, desde, del interior de
prae delante de
pro delante de, en favor de
sine sin
preposiciones que rigen acusativo
ad a, hacia. Junto a
adversus contra
ante antes de, delante de, ante
apud junto a, en casa de, ante
circa alrededor de, cerca de, aproximadamente
41 In indica entrada efectiva en un lugar, ad, dirección o aproximación.
51
circum alrededor de, junto a
citra del lado de acá, de antes de
contra contra, enfrente de, respecto a
erga hacia, para con, con respecto a
inter entre, en medio de
ob por, a causa de, en pago de
per por, a través de
post después de
praeter excepto, fuera de, contra, además de
prope cerca de
propter cerca de, a causa de
secundum según
trans al otro lado de, del lado de allá de
ultra más allá de, al otro lado de, más allá de
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
a. Romam via celerrima (muy rápida) venies.
b. Igitur postridie Romae cenabimus.
c. Darius pontem facit in Istro flumine.
d. Erant apud Caesarem in equitum numero duo fratres.
VOCABULARIO.
apud: prep. de ac., junto a, entre.
Caesar, -is (m): César.
celerrima: muy rápida.
ceno (1ª): cenar.
Darius, -i (m): Darío.
duo, duae, duo: dos.
eques, -itis (m): jinete.
sum, fui, - : ser, estar.
facio, feci, factum (5ª): hacer.
flumen, -inis (n): río
frater, fratris (m): hermano.
igitur: así pues.
in: prep. de ac., a, hacia; de abl., en.
Ister, Istri (m): Istro.
numerus, -i (m): número-
pons, pontis (m): puente
postridie: al día siguiente.
Roma, -ae (f): Roma.
venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar.
via, -ae (f): vía, camino.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con complemento de lugar ubi:
1.- Vergilius poeta natus est in parvo vico, apud Mantuam. 2.- In Italia et in Africa acriter
pugnabatur. 3.- Quid est in animo tuo, amice? 4.- In Italia nullus erat exercitus, nam Cn.
Pompeius in extremis terris bellum gerebat. 5.- Dux terra marique bellum gerebat. 6.- In
terra prosperum proelium fuerat. 7.- Caesar in urbe sua deus est. 8.- Uno tempore quattuor
locis pugnabatur: in Italia, in Hispania, in Macedonia atque in Sardinia. 9.- Cato maluit ruri
quam in urbe vitam agere. 10.- Romae domi tuae an Rhodi aut Athenis vives? 11.- Ruri
pauca scribo, domi multa. 12.- Procumbit humi bos. 13.- Carthagine reges, Romae
quotannis consules erant; Spartae quinque ephori rem publicam administrabant; in Creta
52
autem decem cosmoe contra vim regiam cives suos defendebant. 14.- Thebis in templo
Herculis arma, quae in parietibus fuerant, humi invenerunt. 15.- Antiqui Romani domi
militiaeque mores semper colebant. 16.- In insula Melita, quam latum mare a Sicilia
disiungit, est eodem nomine oppidum, quo advenae raro accedunt. Haud procul ab eo
oppido Iunionis fanum est. Quondam nautae ad eum locum appulerunt atque ibi dentes
eburneos e fano rapuerunt eosque inde in Africam ad regem suum asportaverunt. Sed rex ex
Africa ad fanum eos statim remisit. 17.- E corporis vinculis, tamquam e carcere, supremo
die animus evolat; itaque e vita laeti discidamus. 18.- Mago, Hamilcaris filius, a minore
Baliarium insula, ubi hiemaverat, in Italiam traiecit.
VOCABULARIO.
a: véase ab.
ab: preposición de ablativo, de, desde, por.
accedo, accessi, accessum (3ª): acercarse.
acriter: adv. agudamente, cruelmente.
ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a.
administro (1ª): administrar, dirigir.
advena, -ae m.: forastero, extranjero.
Africa, -ae f.: África.
ago, egi, actum (3ª): conducir, llevar; vitam
agere vivir.
amicus, -i m.: amigo.
an: partícula interrogativa, acaso, o.
animus, -i m.: ánimo, espíritu.
antiquus, -a, -um: antiguo.
appello, appuli, appulsum (3ª): empujar,
arribar.
appuli: perfecto de appello.
apud: preposición de acusativo, junto a, en.
arma, -orum n.pl.: armas.
asporto (1ª): llevar, transportar.
Athenae. -arum f.pl.: Atenas.
atque: y.
aut: o.
autem: pero, en cambio.
Baliares, -ium f.pl.: las islas Baleare.
bellum, -i n.: guerra.
bos, bovis m./f.: buey, vaca.
Caesar, -aris m.: César.
carcer, -eris m.: cárcel, prisión.
Carthago, -inis f.: Cartago.
Cato, -onis m.: Catón.
cives, -is m.: ciudadano.
Cn.: Cneus, Cneo.
colo, colui, cultum (3ª): cultivar, venerar.
consul, -is m.: cóncul.
contra: preposición de acusativo, contra.
corpus, -oris n.: cuerpo.
cosmoe, -orum m.pl.: cosmos, magistrados de
Creta.
Creta, -ae f.: Creta.
decem: diez.
defendo, defendi, defensum (3ª): defender.
dens, dentis m.: diente.
deus, -i m.: dios.
dies, diei m./f.: día.
discido, - , - (3ª): separar.
disiungo, disiunxi, disiunctum (3ª): separar,
distinguir.
domi: locativo de domus, -us/-i f.: casa.
dux, ducis m.: jefe, general.
e: ver ex.
eburneus, -a, -um: de marfil.
ephorus, -i m.: éforo, magistrado espartano.
et: y.
evolo (1ª): volar, salir volando.
ex: preposición de ablativo, de, desde.
exercitus, -us m.: ejército.
extremus, -a, -um: extremo, último.
fanum, -i n.: templo.
filius, -i m.: hijo.
gero, gessi, gestum (3ª): llevar; bellum gerere
dirigir las operaciones militares, dirigir la
guerra.
Hamilcar, -is m.: Amílcar.
haud: no.
Hercules, -is m.: Hércules.
hiemo (1ª): pasar el invierno.
Hispania, -ae f.: Hispania.
humi: locativo de humus, i f.: tierra, suelo.
ibi: adv. aquí, allí.
idem, eadem, idem: el mismo.
in: preposición de acusativo, a, hacia,
contra; de ablativo, en.
inde: adv. de allí, desde entonces.
insula, -ae f.: isla.
invenio, inveni, inventum (4ª): encontrar.
53
is, ea, id: éste, él.
Italia, -ae f.: Italia.
itaque: conj. pues, por consiguiente.
Iunio, -onis f.: Juno.
latus, -a, -um: ancho.
locus, -i m.: lugar.
Macedonia, -ae f.: Macedonia.
Mago, -onis m.: Magón.
malo, malui, - (3ª): querer más, preferir.
malui: perfecto de malo.
Mantua, -ae f.: Mantua.
mare, -is n.: mar.
Melita, -ae f.: Malta.
militiae: locativo de militia, -ae f.: milicia; domi
militiaeque en la paz y en la guerra.
minor, -oris: menor.
mos, moris f.: costumbre.
multus, -a, -um: mucho.
nam: conj. pues.
natus est: 3ªsg.pretér.perf. de nascor; nació.
nauta, -ae m. marinero.
nomen, -inis n.: nombre.
nullus, -a, -um: ninguno.
oppidum, -i n.: ciudad.
paries, -etis f.: pared.
parvus, -a, -um: pequeño.
paucus, -a, -um: poco.
poeta, -ae m.: poeta.
Pompeius, -i m.: Pompeyo.
procul: adv. lejos.
procumbo, procubui, procubitum (3ª):
echarse, caer.
proelium, -ii n.: combate.
prosperus, -a, -um: próspera, favorable.
publicus, -a, -um: público.
pugno (1ª): luchar, combatir.
quam: conj. que.
quattuor: cuatro.
-que: y.
qui, quae, quod: que, quien, el cual.
quinque: cinco.
quis/qui, quae/qua, quod/quid: ¿qué?
quo: adv. a donde.
quondam: adv. en otro tiempo, una vez.
quotannis: cada año.
rapio, rapui, raptum (5ª): arrebatar, raptar.
raro: adv. raramente, rara vez.
regius, -a, -um: real, del rey.
remitto, remisi, remisum (3ª): devolver.
res, rei f.: cosa, hecho; res publica el Estado.
rex, regis m.: rey.
Rhodus, -i f.: Rodas.
Roma, -ae f.: Roma.
Romae: locativo de Roma, -ae f.: Roma.
Romanus, -a, -um: romano.
ruri: locativo de rus, ruris n.: campo.
Sardinia, -ae f.: Cerdeña.
scribo, scripsi, scriptum (3ª): escribit.
sed: pero.
semper: siempre.
Sicilia, -ae f.: Sicilia.
Sparta, -ae f.: esparta.
statim: al instante.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
supremus, -a, -um: supremo.
suus, -a, -um: su, suyo.
tamquam: conj. como, igual que.
templum, -i n.: templo.
tempus, -oris n.: tiempo.
terra, -ae f.: tierra.
Thebae, -arum f.pl.: Tebas.
traicio, traieci, traiectum (3ª): atravesar,
pasar a.
tuus, -a, -um: tu, tuyo.
ubi: adv. donde.
unus, -a, -um: un. Uno.
urbs, urbis f.: ciudad.
Vergilius, -ii m.: Virgilio.
vicus, -i m.: barrio, aldea, pueblo.
vinculum, -i n.: atadura, cadena, vínculo.
vis, vis f.: violencia, fuerza.
vita, -ae f.: vida.
vivo, vixi, victum (3ª): vivir.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con complemento de lugar quo:
1.- Socii legatos Athenas miserunt. 2.- Hostes crebras legationes Romam ad senatum
miserunt. 3.- Romae tum eram; postea Neapolim veni. 4.- Galli victores Romam
contenderunt. Mox in urbem pervenerunt ibique manebant. Iuventus Romana in arcem
confugit, at senes domi manserunt. 5.- Ad te confugimus. 6.- Catilina in castra ad Manlium
contendit. 7.- Profugit in provinciam atque inde Romam contendit. 8.- Marius ad Zamam
pervenit. 9.- Ego rus ibo (iré), et ibi manebo. 10.- Caesar magnis itineribus in hostium fines
54
venit. 11.- Consul ad hostem accessit. 12.- Consul in oppidum pervenit. 13.- Hostes se in
densissimas silvas abdiderunt. 14.- Hic domum se abdidit. 15.- Pompeius venit Canusium
atque inde Brundisium.
VOCABULARIO.
abdo, abdidi, abditum (3ª): alejar, retirar,
aesconder.
accedo, acessi, accessum (3ª): acercarse, aentrar.
ad: a, hacia, junto a.
arx, arcis f.: ciudadela, fortaleza.
at: pero.
Athenae, -arum f.pl.: Atenas.
atque: y.
Brundisium, -ii n.: Brindis.
Caesar, -aris m.: César.
Canusium, -ii n.: Canosa.
castra, -orum n.pl.: campamento.
Catilina, -ae m.: Catilina.
confugio, confugi, - (5ª): refugiarse.
consul, -is m.: cónsul.
contendo, contendi, contentum (3ª): dirigirse.
creber, crebra, crebrum: espeso, abundante,
numeroso.
densus, -a, -um: denso, espeso, apretado.
domi: locativo de domus, -us/-i: casa.
domus, -us/-i: casa.
ego: yo.
et: y.
finis, -is m./f.: límite; en plural territorio,
país.
Galli, -orum m.pl.: los galos.
hic, haec, hoc: éste, ésta, esto.
hostis, -is m.: enemigo.
ibi: aquí, allí.
ibo: iré.
in: preposición de acusativo, a, hacia,
contra; de ablativo, en.
inde: adv. de allí.
iter, itineris n.: viaje, camino; magnis itineribus
a marchas forzadas.
iuventus, -utis f.: juventud.
legatio, -onis f.: embajada.
legatus, -i n.: embajador, legado.
magnus, -a, -um: grande.
maneo, mansi, mansum (2ª): permanecer,
quedarse.
Manlius, -ii m.: Manlio.
Marius, -ii m.: Mario.
mitto, misi, missum (3ª): enviar.
mox: adv. luego, enseguida.
Neapolis, -is f.: Nápoles.
oppidum, -i n.: ciudad.
pervenio, perveni, perventum (4ª): llegar.
Pompeius, -ii m.: Pompeyo.
postea: adv. después, luego.
profugio, profugi, - (5ª): huir, escaparse.
provincia, -ae f.: provincia.
-que: y.
Roma, -ae f.: Roma.
Romanus, -a, -um: romano.
rus, ruris n.: campo.
se: acusativo y ablativo del pronombre
personal de 3ª persona.
senatus, -us m.: el Senado.
senex, -is: vuejo, anciano.
silva, -ae f.: bosque.
socius, -a, -um: aliado.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
te: acusativo y ablativo de tu.
tu: tú.
tum: adv. entonces.
urbs, urbis f.: ciudad.
venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar.
victor, -oris: vencedor.
Zama, -ae f.: Zama.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con complemento de lugar unde:
1.- Classis e portu exiit. 2.- Catilina ex curia domum venit. 3.- Dux ex Sardinia in Africa
profugit. 4.- Mago, Hamilcaris filius, a minore Baliarium insula, ubi hibernaverat, in Italiam
traiecit. 5.- Hoc verbum <<unde>> utrumque declarat, et ex quo loco et a quo loco. Unde
deiectus est Cinna? Ex urbe. Unde Telesinus? Ab urbe. Unde deiecti sunt Galli? A Capitolio.
Unde, qui cum Graccho fuerunt? Ex Capitolio. Igitur hoc verbum <<unde>> duas res
significat, et ex quo et a quo. 6.- Sidera ab orto ad occasum suum cursum efficiunt. 7.- De
foro discessimus. 8.- Delo proficiscitur. 9.- Syracusis profugit. 10.- Cum rure redieris, te
55
libenter domi meae exspectabo. 11.- Consul domo ad senatum venit. 12.- Litteras Athenis
Romam misi. 13.- Exercitus duo hostium, unus ab urbe, alter a Gallia, obstant.
VOCABULARIO.
a: véase ab.
ab: preposición de ablativo, de, desde, por.
ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a.
Africa, -ae f.: África.
alter, altera, alterum: el otro (de dos).
Athenae, -arum f.pl.: Atenas.
Baliares, -ium f.pl.: las islas Baleares.
Capitolium, -ii n.: Capitolio.
Catilina, -ae m.: Catilina.
Cinna, -ae m.: Cinna.
classis, -is f.: flota.
consul, -is m.: cóncul.
cum: preposición de ablativo, con; conj.
cuando, como, porque, aunque o
verbo en gerundio.
curia, -ae f.: curia, asamblea.
cursus, -us m.:carrera, recorrido.
de: preposición de ablativo, de, desde,
acerca de, sobre.
declaro (1ª): anunciar, proclamar mostrar.
deiecti sunt: han sido desalojados.
deiectus est: ha sido desalojado.
Delos, -i m.: la isla de Delos.
discedo, discessi, discessum (3ª): marcharse,
alejarse.
domi: locativo de domus.
domus, -us/-i f.: casa.
duo, duae, duo: dos.
dux, ducis m.: general, jefe.
e: ver ex.
efficio, effeci, effectum (5ª): llevar a cabo.
et: y.
ex: preposición de ablativo, de, desde.
exeo, exii, xitum (4ª irr.): salir.
exercitus, -us m.: ejército.
exspecto (1ª): esperar.
filius, -ii m.: hijo.
forum, -i n.: foro, plaza, mercado.
Galli, -orum m.pl.: los galos.
Gallia, -ae f.: la Galia.
Gracchus, -i m.: Graco.
Hamilcar, -is m.: Amílcar.
hiberno (1ª): pasar el invierno.
hic, haec, hoc: éste, ésta, esto.
hostis, -is m.: enemigo.
igitur: conj. así pues.
in: preposición de acusativo, a, hacia,
contra; de ablativo, en.
insula, -ae f.: isla.
Italia, -ae f.: Italia.
libenter: adv. de buena gana, con gusto.
litterae, -arum f.pl.: carta.
locus, -i m.: lugar.
Mago, -onis m.: Magón.
meus, -a, -um: mi, mío.
minor, -oris: menor.
mitto, misi, missum (3ª): enviar.
obsto, obstiti, obstaturum (1ª): obstaculizar,
cerrar el paso.
occasus, -us m.: ocaso, occidente.
ortus, -us/-i m.: salida, oriente.
portus, -us m.: puerto.
proficiscor, profectus sum (3ª dep.): partir,
marcharse.
profugio, profugi, - (5ª): huir, escaparse.
qui, quae, quod: que, quien, el cual.
quo: adv. a donde.
redieris: has regresado.
res, rei f.: cosa, hecho.
Roma, -ae f.: Roma.
rus, ruris n.: campo.
Sardinia, -ae f.: Cerdeña.
senatus, -us m.: el Senado.
sidus, -eris n.: estrella, astro.
significo (1ª): significar.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
suus, -a, -um: su, suyo.
Syracusae, -arum f.pl.: Siracusa.
te: acusativo y ablativo de tu.
Telesinus, -i m.: Telesino.
traicio, traieci, traiectum (5ª): atravesar.
tu: tú.
ubi: adv. donde.
unde: adv. de donde.
unus, -a, -um: un, uno.
urbs, urbis f.: ciudad.
uterque, utraque, utrumque: uno y otro,
ambos.
venio, veni, ventum (4ª): venir, ir, llegar.
verbum, -i n.: palabra.
56
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con complemento de lugar qua:
1.- Aurelia via Roma profectus est (salió, partió) atque per Etruriam in Galliam Cisalpinam
pervenit. 2.- Multa itinera sunt per maria et terras, 3.- Pauci milites incertis itineribus per
silvas ad Titum Labienum in hiberna perveniunt. 4.- Rex per Achaiam Boeotiamque et
Euboeam in Thessaliam pervenit. 5.- Dux copias ponte traduxit. 6.- Milites eodem ponte in
castra revertuntur. 7.- Lupus, cum Collina porta intrasset, per Esquilinam evasit. 8.- Duabus
portis eruptionem faciunt. 9.- Amnem vado traiecit. 10.- Breviore via in castra venerunt. 11.-
Itinere pedestri Pelusium advenit. 12.- Caesar in Italiam magnis itineribus (a marchas
forzadas) contendit duasque ibi legiones conscribit et tres, quae circum Aquileiam
hiemabant, ex hibernis educit et, qua proximum iter in Ulteriorem Galliam per Alpes erat,
ire contendit.
VOCABULARIO.
Achaia, -ae f.: Acaya.
ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a.
advenio, adveni, adventum (4ª): llegar.
Alpes, -ium f.pl.: los Alpes.
amnis, -is m.: río.
Aquileia, -ae f.: Aquileia.
atque: y.
Aurelia, -ae f.: Aurelia.
Boeotia, -ae f.: Beocia.
brevis, -e: breve, corto.
Caesar, -aris m.: César.
castra, -orum n.pl.: campamento.
circum: preposición de acusativo, alrededor de.
Cisalpina, -ae f.: Cisalpina.
Collina, -ae f.: Colina.
conscribo, conscripsi, conscriptum (3ª):
alistar, inscribir.
contendo, contendi, contentum (3ª): dirigirse.
copiae, -arum f.pl.: tropas.
cum: preposición de ablativo, con;
conjunción: cuando, porque, aunque
o verbo en gerundio.
duo, -ae, -o: dos.
dux, ducis m.: general, jefe.
educo, eduxi, eductum (3ª): sacar.
eo, ii/ivi, itum (4ª irr.): ir.
eruptio, -onis f.:salida brusca, erupción.
Esquilina, -ae f.: Esquilina.
et: y
Etruria, -ae f.: Etruria.
Euboea, -ae f.: Eubea.
evado, evasi, evasum (3ª): salir, escapar.
ex: preposición de ablativo, de, desde.
facio, feci, factum (5ª): hacer.
Gallia, -ae f.: la Galia.
hiberna, -orum n.pl.: campamentos de
invierno.
hiemo (1ª): pasar el invierno.
ibi: adv. allí.
idem, eadem, idem: el mismo.
in: preposición de acusativo, a, hacia,
contra; de ablativo, en.
incertus, -a, -um: incierto, poco seguro.
intrasset: intravisset, 3ªsg pret.plusc. de subj.
ire: infinitivo presente de eo.
Italia, -ae f.: Italia.
iter, -ineris n.: camino, viaje.
Labienus, -i m.: Labieno.
legio, -onis f.: legión.
lupus, -i m.: lobo.
magnis itineribus: a marchas forzadas.
mare, -is n.: mar.
miles, -itis m.: soldado.
multus, -a, -um. Mucho.
paucus, -a, -um: poco.
pedester, -tris, -tre: pedestre, a pie.
Pelusium, -ii n.: Pelusa.
per: preposición de acusativo, por, a través de.
pervenio, perveni, perventum (4ª): llegar.
pons, pontis m.: puente.
porta, -ae f.: puerta.
profectus est: salió, partió.
proximus, -a, -um: próximo, vecino.
pua: adv. por donde.
-que: y.
qui, quae, quod: que, quien, el cual.
revertor, reversus sum (3ª dep.): volver.
rex, regis m.: rey.
Roma, -ae f.: Roma.
silva, -ae f.: bosque.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
terra, -ae f.: tierra.
57
Thessalia, -ae f.: Tesalia.
Titus, -i m.: Tito.
traduco, traduxi, traductum (3ª): atravaesar,
pasar al otro lado.
traicio, traieci, traiectum (5ª): atravesar.
tres, tria: tres.
ulterior, -oris: Ulterior (que está más allá).
vadum, -i n.: vado.
venio, veni, ventum (4ª): venir, ir, llegar.
via, -ae f.: vía, camino.
7.3. EL ACUSATIVO.
7.3.1. Objeto directo. Es el valor fundamental del acusativo, mediante el cual se
expresa que la acción de un verbo transitivo recae directamente del sujeto al objeto, ejs.:
Dux urbem cepit (El general conquistó la ciudad); Aves nidos faciunt (Las aves construyen
nidos).
7.3.2. Acusativo de dirección. Es el otro valor fundamental del acusativo, valor local,
frente a su función de objeto directo, valor gramatical.
Se emplean sin preposición o con las preposciones ad, in (a, hacia), ejs.:
a) Sin preposición: con los nombres de ciudades e islas pequeñas y con domus (casa) y rus
(campo), ej.: Ire Romam, Athenas, Rhodum, domus, rus (Ir a Roma, Etenas, a Rodas, a casa,
al campo).
b) Con preposición: con todos los demás nombres, ej.: Ira in Africam, in Italiam, in urbem,
in aulam, ad Caesarem (Ira a África, a Italia, a la ciudad, al aula, hacia (en presencia de)
César).
La diferencia de empleo de las preposiciones in y ad estriba en el hecho de que in
significa dirección hacia el interior de un lugar y aad hacia las proximidaddes, empleándose
esta última incluso con los nombres del apartado a) cuando se quiere poner de relieve este
matiz, ej.: Ire ad Romam (Ir hacia los alrededores de Roma).
Los historiadores utilizaban con frecuencia la expresión ire in hostes con el
significado de “ir hacia el interior de las filas enemigas”, en son de guerra, para deshacerlas
y abrirse camino con las armas, de donde pasó a utilizarse in con nombres de persona
cuando existe un matiz de hostilidad o agresión, ej.: Ire in Caesarem (Ir contra César).
7.3.3. Acusativo de extensión. El acusativo sirve a veces para precisar, con ciertos
verbos o adjetivos, la extensión en el espacio o en el tiempo:
a) El acusativo de extensión en el espacio puede indicar según el contexto:
– Espacio recorrido, ej.: Ducentos passus ambulavit (Anduvo doscientos pasos).
– Distancia entre dos puntos, ej.: Urbs a flumine pedes trecentos aberat (La ciudad
distaba del río trescientos pies).
– Dimensión de un objeto, con adjetivos del tipo longus, latus, etc., ej.: Milites
aggerem latum pedes trecentos et triginta, altum pedes octaginta exstruxerunt
(Los soldados construyeeron un terraplén de trescientos treinta pies de ancho y
ochenta pies de alto).
b) El acusativo de extensión en el tiempo o de duración responde a la pregunta ¿durante
ánto tiempo?, ej.: Multos annos annos vixit (Vivió (durante) muchos años). A veces este
acusativo va precedido de per, ej.: Per decem annos regnavit (Reinó durante diez años). Con
el participio natus (nacido) mas acusativo se expresa con frecuencia la edad, ej.: Puer tres
annos natus (Niño de tres años de edad (nacido hace tres años)).
58
7.3.4. Acusativo exclamativo: Es corriente el uso del acusativo en las exclamaciones,
solo o precedido de partícula, ejs.: Me miserum! (¡Desgraciado de mí!; O fortunatos
agricolas! (Felices labradores!).
7.3.5. Acusativo adverbial. Un gran número de adjetivos y de pronombres se emplean
en acusativo neutro singular con valor adverbial, ejs.: multum (mucho), tantum (solamente),
paulum (poco), nimium (demasiado), minimum (de ningún modo), aliquid (un poco)
summum (en el más alto grado), ceterum (por lo demás), etc.
7.3.6. Acusativo de relación. Lo utilizan sobre todo los poetas de la época de
Augusto, por influencia griega. Depende fundamentalmente de adjetivos y participios, y
designa la parte de una persona o cosa afectada por la acción verbal. Hay que traducirlo
libremente, ejs.: Lacrimis perfusa genas (Con las mejillas inundadas de lágrimas; literal:
inundada de lágrimas con relación a las mejillas); Virides terga lacerti (Los lagartos de
verdes espaldas; verdes en cuanto a las espaldas).
7.3.7. Doble acusativo.
a) Objeto directo de persona y de cosa. Algunos verbos latinos expresan con un segundo
acusativo lo quqe en español sería objeto indirecto. Así, los verbos docere (enseñar) y celare
(ocultar), ejs.: Iuventutem mala facinora edocebat (Enseñaba a los jóvenes malas acciones);
Regis mortem omnes celavit (Ocultó a todos la muerte del rey).
Y con menos frecuencia los verbos de reguego, petición y pregunta (rogo, posco, oro,
interrogo, flagito, etc.), ej.: Senatum sententiam rogavit (Preguntó su parecer al Senado).
Pero, generalmente, con estos verbos la persona preguntada, rogada, etc., suele ir, más que
en acusativo, en ablativo con preposición, ej.: Pacem a Romanis petiit (Pidió la paz a los
romanos, literal: de los romanos).
b) Objeto directo y predicativo. Una serie numerosa de verbos llevan junto al objeto directo
un predicativo que concuerda con él; entre los verbos más usuales pueden citarse los que
significan “hacer” (facere, efficere, etc.), “nombrar, llamar, designar” (dicere, appellare,
vocare, nominare, creare, designare, etc.), “juzgar, estimar, considerar, tener por”
(existimaare, iudicare, arbitrari, censere, habere, etc.), ejs.: Ancum Martium regem populus
creavit (El pueblo nombró rey a Anco Marcio), Malitiam sapientiam iudicant (A la malicia
la califican de sabiduría), Homines caecos reddit cupiditas (La ambición vuelve ciegos a los
hombres).
El predicativo puede ser un sustantivo o un adjetivo. Si es adjetivo, concuerda con el
objeto directo en género, número y caso; si es sustantivo, sólo en caso.
c) Objeto directo y complemento de lugar. Algunos verbos simples transitivos, cuando
entran en composición, sobre todo con el preverbio trans-, suelen llevar, además del objeto
directo, un acusativo que es en realidad un complemento de lugar dependiendo del
preverbio. Así los verbos traducere, traicere o transportare, ej.: Exercitum Iberum traduxit =
Exercitum duxit trans Iberum (Hizo pasar al ejército al otro lado del Ebro).
59
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
1. Amo Deum.
2. Scipio Hannibalem vicit.
3. Doceo pueros grammaticam.
4. Eo Romam.
5. Me infelicem!.
6. Germani multum equitatu valebant.
7. Hannibal femur ictus cecidit.
8. Numam Pompilum Romani regem creaverunt.
9. Iustitiam erga parentes pietatem nominamus.
10. Brutum milites imperatorem salutaverunt.
VOCABILARIO.
amo (1ª): amar.
Brutus, -i m. Bruto.
cado, cecidi, casum (3ª): caer, morir.
creo (1ª): nombrer.
Deus, -i m.: Dios.
doceo, docui, doctum (2ª): enseñar.
ego: yo.
eo, ii (ivi), itum (4ª irr.): ir.
equitatus, -us f.: caballería.
erga: hacia, para con.
femur, -oris n.: muslo.
Germani, -orum m.pl.: los germanos.
grammatica, -ae f.: Gramática.
Hannibal, -alis m.: Aníbal.
ic[i]o, ici, ictum (3ª): herir.
ictus: participio de pasado de icio.
imperator, -oris m: emperador.
infelix, -icis: infeliz, desgraciado.
iustitia, -ae f.: justicia, equidad.
me: acusativo de ego.
miles, -itis m.: soldado.
multum: mucho.
nomino (1ª): llamar
Numa, -ae m.: Numa.
parentes, -um m.pl.: los padres, los
antepasados.
pietas, -atis f.: piedad, amor.
Pompilus, -ii m. Pompilio.
puer, pueri m.: niño.
rex, regis m.: rey.
Roma, -ae f.: Roma.
Romani, -orum m.pl.: los Romanos.
saluto (1ª): saludar.
Scipio, -onis m.: Escipión.
valeo, valui, - (2ª): valer, ser fuerte.
vinco, vici, victum (3ª): vencer.
EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto:
Los viajes de Eneas
Ver mapa.
(1) Aeneas dux, Troiae natus, pro patria bello Troiano fortiter in acie pugnavit. Ex eo
bello incolumis evasit, sed Graeci Troiam ceperunt atque Aeneas ex ea urbe cum
patre filioque aufugit.
(2) Primum Troia in Thraciam navibus venit.
(3) Deinde ventus naves eius e Thracia in Cretam impulit, sed mox ex ea insula excessit,
quia ibi saeviebat gravis pestilentia.
(4) Aeneas vento secundo e Creta in Siciliam cum sociis pervenit.
(5) Ibi rex amicus hospitium benignum eis praebuit.
(6) At Iuno dea, Troianis infesta, Aeneam ab Italia arcebat tempestatemque movit
saevissimam, quae Aeneam eiusque socios ab Italiae oris in Africae litora reiecit. Ita
Aeneas ex insula Sicilia Carthaginem ad reginam Didonem invitus advenit.
(7) Carthagine non diu mansit, nam deorum iussu Carthagine, ubi regina Dido eum
benigne acceperat, mox excessit, atque in Siciliam rursus pervenit.
60
(8) Ex ea insula ad Italiam navigavit. Tandem vento secundo in Italiam pervenit,
(9) ubi urbem in Latio, haud procul a Tiberis ripis, condidit. Postea in proelio apud
Numicum flumen pugnans cecidit.
VOCABULARIO.
a(b): prep. de ablativo, de, desde.
accipio, acce`pi, acceptum (5ª): recibir,
acoger.
acies, -ei f.: ejército (en formación de
combate).
ad: prep. de acusativo, a, hacia, junto a.
advenio, adveni, adventum (4ª): llegar,
sobrevenir.
Aeneas, -ae m.: Eneas.
Africa, -ae f.: África.
amicus, -a, -um: amigo.
apud: prep. de acus., junto a.
arceo, arcui, - (2ª): retener, alejar.
at: pero.
atque: y.
aufugio, aufugi, - (5ª): huir, escaparse.
bellum, -i n.: guerra.
benigne: benignamente, con bondad.
benignus, -a, -um: benigno, favorable.
cado, cecidi, casum (3ª): caer, morir.
capio, cepi, captum (5ª): coger, acoger.
Carthago, -inis f.: Cartago (ciudad de
África).
condo, condidi, conditum (3ª): fundar.
Creta, -ae f.: Creta (isla).
cum: prep. de ablat., con.
dea, -ae f.: diosa.
deinde: luego.
deus, -i m.: dios.
Dido, Didonis f.: Dido, reina de Cartago.
diu: mucho tiempo.
dux, ducis m.: jefe, general caudillo.
e: prep. de ablativo, de, desde.
evado, evasi, evasum (3ª): salair, librarse,
escapar.
ex: ver e.
excedo, excessi, excessum (3ª): irse,
abandonar.
filius, -ii m.: hijo.
flumen, -inis n.: río.
fortiter: fuertemente.
Graeci, -orum m.pl.: los griegos.
gravis, -e: grave, duro.
haud: no.
hospitium, -ii n.: hospitalidad-
ibi: allí.
impello, impuli, impulsum (3ª): golpear,
empujar.
in: prep. de acustivo, a, hacia, contra.
incolumis, -e: incólume, sano.
61
infestus, -a, -um: hostil, enemigo, contrario.
insula, -ae f.: isla.
invitus, -a, -um: obligado, forzado.
is, ea, id: éste, ésta, esto.
ita: así.
Italia, -aee f.: Italia.
Iuno, Iunonis f.: Juno (diosa).
iussu: ablat. de iussum, por mandato.
Latium, -ii n.: Lcio, región de Italia.litus, -oris
n.: litoral, costa.
maneo, mansi, mansum (2ª): permanecer.
moveo, movi, motum (2ª): mover, provocar.
mox: luego, en seguida.
nam: pues.
natus, -a, -um: nacido.
navigo (1ª): navegar.
navis, -is f.: nave.
non: no.
Numicus, -i m.: Pequeño (río del Lacio).
ora, -ae f.: costa, ribera.
pater, patris m.: padre.
patria, -ae f.: patria.
pervenio, perveni, perventum (4ª): arribar,
llegar.
pestilentia, -ae f.: peste, epidemia.
postea: luego, enseguida, después.
praebeo, praebui, praebitum (2ª): presentar,
ofrecer.
primum: primeramente.
pro: prep. de ablativo, delante de, en favor de.
procul: lejos.
proelium, -ii n.: combate.
pugno (1ª): luchar.
-que: y.
qui, quae, quod: que, quien, cual.
quia: porque.
regina, -ae f.: reina.
reicio, reiecit, reiectum (5ª): arrojar, rechazar.
rex, regis m.: rey.
ripa, -ae f.: ribera, costa.
rursus; de nuevo.
saevio, saevi(v)i, -itum (4ª): enfurecerse,
mostrarse cruel.
saevus, -a, -um: enfurecido, cruel.
secundus, -a, -um: que sigue a otro, favorable.
sed: pero.
Sicilia, -ae f.: Sicilia.
socius, -a, -um: aliado, compañero.
tandem: finalmente.
Tempestas, -atis f.: tempestad.
Thracia, -ae f.: Tracia, región al norte de
Grecia.
Tiberis, Tiberi m.: Tiber.
Troia, -ae f.: Troya.
Troianus, -a, -um: troyano.
ubi: donde.
urbs, urbis f.: ciudad.
venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar.
ventus, -i m.: viento.
EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto: (190-191)
Itinerario de Aníbal
(1) Hannibal ex Africa in Hispaniam freto traiecit. In Hispania Saguntum, validum
oppidum haud procul ab Hibero flumine situm, vi et armis post longam obsidionem
cepit. Deinde Carthaginem Novam in hiberna discessit ibique hiemavit. Postea per
Hispaniam Galliamque magnis itineribus in Italiam infesto exercitu contendit.
(2) In Gallia Rhodanum amnem, latissimum atque altissimum, non pontibus aut navibus,
sed ratibus traiecit. Deinde ab Druentia flumine, quod in Rhodanum influit, campestri
itinere ad Alpes pervenit. Tunc, priusquam in primos Alpium clivos agmen duceret,
castra inter montes in lata valle locavit, ibique totum diem mansit. Postero die hostes
fraude ex montibus in valles elicuit, atque in iis ipsis montibus, ubi antea fuerant,
consedit.
(3) Ita per montes sibi viam aperuit. In Italiam per Alpium iuga pervenit.
(4) Cum primum in Italia castra posuit, statim Romam contendit, iter faciens non Aurelia
via aliove noto itinere, sed incedens nunc per agros silvasque, nunc etiam per paludes
aut per ignotos montes incertisque itineribus.
(5) Romanum exercitum multis proeliis vicit atque Italiae maximam partem ferro
flammaque multos per annos passim vastavit. At Romani adversae fortunae nusquam
62
cesserunt, sed patriam libertatemque incredibili virtute ab impio hoste defenderunt.
Itaque mari terraque fortiter pugnantes, hostem totiens victorem tandem ex Italia
eiecerunt.
(6) Etenim Hannibal, qui bellum in Italia per annos sedecim gesserat, in Africam freto
traiecit, nam ipsi cives eum ex Italia in suam patriam revocaverant.
(7) Postea Romani apud Zamam, haud procul ab ipsa Carthagine, Hannibalem in acie
plane devicerunt. Hannibal ipse cum paucis equitibus ex acie Carthaginem evasit, sed
non diu Carthagine mansit, sed Carthagine in exilium statim discedit.
VOCABULARIO.
ab: preposición de ablativo, de, desde, por.
acies, -ei f.: línea de batalla.
ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a.
adversus, -a, -um: adverso, contrario.
Africa, -ae f.: África.
ager, agri m.: campo.
agmen, -inis n.: ejército en marcha, columna.
alius, alia, aliud: otro.
Alpes, -ium f.pl.: los Alpes.
altus, -a, -um: alto, profundo.
amnis, -is m.: río.
annus, -i m.: año.
antea: adv. antes.
aperio, aperui, apertum (4ª): abrir.
apud: preposición de acusativo, junto a, en.
arma, -orum n.pl.: las armas.
at: conj. pero.
atque: conj. y.
Aurelia, -ae f.: Aurelia.
aut: conj. o.
bellum, -i n.: guerra.
campester, -tris, -tre: llano.
capio, cepi, captum (5ª): coger, conquistar.
Carthago, -inis f.: Cartago; Carthago Nova
Cartagena.
castra, -orum n.pl.: campamento.
cedo, cessi, cessum (3ª): irse, retirarse.
cessi: perf. de cedo.
civis, -is m.: ciudadano.
clivus, -i m.: colina.
consedi: perfecto de consido.
consido, consedi, consessun 83ª): sentarse,
establecerse.
contendo, contendi, contentum (3ª): dirigirse.
cum: preposición de ablativo, con; conj.
cuando, como, porque, aunque o
verbo en gerundio.
defendo, defendi, defensum (3ª): defender.
deinde: adv. luego, después.
devinco, devici, devictum (3ª): vencer,
someter.
dies, diei m./f.: día.
discedo, discessi, discessum 83ª): separarse,
alejarse.
63
diu: adv. largo tiempo.
Druentia, -ae f.: Druentia.
duco, duxi, ductum (3ª): conducir, llevar.
eicio, eieci, eiectum (5ª): expulsar, rechazar.
elicio, elicui, elicitum (5ª): sacar.
eques, -itis m.: jinete.
et: conj. y.
etenim: conj. y en efecto, verdaderamente.
etiam: adv. aún, todavía, además.
evado, evasi, evasum (3ª): escapar, huir.
ex: preposición de ablativo, de, desde.
exercitus, -us m.: ejército.
exilium, -ii n.: exilio.
facio, feci, factum (5ª): hacer.
ferrum, -i n.: hierro, espada.
flamma, -ae f.: llama, fuego.
flumen, -inis n.: río.
fortiter: fuertemente, valerosamente.
fortuna, -ae f.: fortuna, suerte.
fraus, fraudis f.: engaño.
fretum, -i n.: estrecho, mar.
Gallia, -ae f.: la Galia.
gero, gessi, gestum (3ª): realizar, llevar a
cabo.
gessi: perfecto de gero.
Hannibal, -alis m.: Aníbal.
haud: no.
hiberna, -orum n.pl.: cuarteles de invierno.
Hiberus, -i m.: Ebro.
hiemo (1ª): pasar el invierno.
Hispania, -ae f.: Hispania.
hostis, -is m.: enemigo.
ibi: adv. allí.
ignotus, -a, -um: part.pasado de ignosco;
desconocido.
impius, -a, -um: impío, malvado, perverso.
in: preposición de acusativo, a, hacia,
contra; de ablativo, en.
incedo, incessi, incessum (3ª): avanzar.
incertus, -a, -um: incierto, poco seguro.
incredibilis, -e: increíble.
infestus, -a, -um: hostil, enemigo, contrario.
influo, influxi, influctum (3ª): desembocar.
inter: preposición de acusativo, entre.
ipse, ipsa, ipsum: él mismo, en persona.
is, ea, id: éste, él.
ita: adv. así.
Italia, -ae f.: Italia.
itaque: conj. así pues.
iter, itineris n.: camino, viaje.
iugum, -i n.: yugo, cima.
latus, -a, -um: ancho.
libertas, -atis f.: libertad.
loco (1ª): colocar.
longus, -a, -um: largo
magnis itineribus: a marchas forzadas.
laneo, mansi, mansum (3ª): permanecer,
quedarse.
mare, maris n.: mar.
maximus, -a, -um: máximo, el mayor.
mons, montis m.: monte.
multus, -a, -um: mucho.
nam: conj. pues.
navis, -is f.: nave, barco.
non: no.
notus, -a, -um: part.pasado de nosco;
conocido, acostumbrado.
nunc: ahora; nunc... nunc..., ahora... ahora... .
nusquam: en ninguna parte.
obsidio, -onis f.: asedio.
oppidum, -i n.: ciudad.
palus, -udis f.: pantano.
pars, partis f.: parte.
passim: adv. por todas partes,
desordenamente.
patria, -ae f.: patria.
paucus, -a, -um: poco.
per: preposición de acusativo, por, a través de.
pervenio, perveni, perventum (4ª): llegar.
plane: adv. claramente, completamente.
pono, posui, positum (3ª): poner.
pons, pontis m.: puente.
post: preposición de acusativo, después de.
postea: adv. después.
posterus, -a, -um: siguiente.
primum: adv. primeramente.
primus, -a, -um: primero.
priusquam: conj, antes que.
procul: adv. lejos.
proelium, -ii n.: combate.
pugno (1ª): luchar.
-que: y.
qui, quae, quod: que, quien el cual.
ratis, -is f.: balsa, barca.
revoco (1ª): llamar.
Rhodanus, -i m.: Ródano.
Roma, -ae f.: Roma.
Romani, -orum m.pl.: los romanos.
Saguntum, -i n.: Sagunto.
sed: conj. pero.
64
sedecim: indecl. dieciséis.
sibi: dativo del pronombre personal de 3ª
persona.
silva, -ae f.: bosque.
situs, -a, -um: situado, colocado.
statim: al instante.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
suus, -a, -um: su, suyo.
tandem: adv. finalmente.
terra, -ae f.: tierra.
totiens: tantas veces.
totus, -a, -um: todo.
traicio, traieci, traiectum (5ª): pasar, atravesar.
tunc: adv. entonces.
ubi: adv. donde.
validus, -a, -um: fuerte.
vallis/valles, -is f.: valle.
vasto (1ª): devastar, destruir, asolar.
ve: o.
via, -ae f.: vía, camino.
victor, -oris: vencedor.
vinco, vici, cistum (3ª): vencer.
virtus, -utis f.: virtud, valor.
vis, vis f.: fuerza, violencia.
Zama, -ae f.: Zama.
Enear y Turno de Lucas Giordano
65
UNIDAD 8
8.1. NUMERALES LATINOS.
8.1.1. Cardinales y ordinales.
cifras árabes cifras romanas cardinales ordinales
1 I unus, -a, -um primus, -a, -um
2 II duo, -ae, -o secundus, -a, -um
3 III tres, tria tertius, -a, -um
4 IV, IIII quattuor quartus, -a, -um
5 V quinque quintus, -a, -um
6 VI Sex sextus, -a, -um
7 VII septem septimus, -a, -um
8 VIII octo octavus, -a, -um
9 IX, VIIII novem nonus, -a, -um
10 X decem decimus, -a, -um
11 XI undecim undecimus, -a, -um
12 XII duodecim duodeecimus, -a, -um
13 XIII tredecim tredecimus, -a, -um
14 XIV, XIIII quattuordecim quartus decimus
15 XV quindecim quintus decimus
16 XVI sedecim sextus decimus
17 XVII septendecim septimus decimus
18 XVIII duodeviginti duodevicesimus
19 XIX, XVIIII undeviginti undevicesimus
20 XX viginti vicesimus, -a, -um
21 XXI viginti unus vicesimus primus
22 XXII viginti duo vicesimus secundus
23 XXIII viginti tres vicesimus tertius
24 XXIV, XXIIII viginti quattuot vicesimus quartus
25 XXV viginti quinque vicesimus quintus
26 XXVI viginti sex vicesimus sextus
27 XXVII viginti septem vicesimus septimus
28 XXVIII duodetriginta duodetricesimus
29 XXIX, XXVIIII undetriginta undetricesimus
66
30 XXX triginta tricesimus, -a, -um
40 XL quadraginta quadragesimus, -a, -um
50 L quinquaginta quinquagesimus, -a, -um
60 LX sexaginta Sexagesimus, -a, -um
70 LXX septuaginta septuagesimus, -a, -um
80 LXXX octoginta octogesimus, -a, -um
90 XC, LXXXX nonaginta nonagesimus, -a, -um
100 C centum centesimus, -a, -um
200 CC ducenti, -ae, -a ducentesimus, -a, -um
300 CCC trecenti trecentesimus, -a, -um
400 CCCC quadringenti quadrigentesimus, -a, -um
500 D quingenti quingentesimus, -a, -um
600 DC sescenti sescentesimus, -a, -um
700 DCC eptingenti septingentesimus, -a, -um
800 DCCC octingenti octingentesimus, -a, -um
900 DCCCC nongenti nongentesimus, -a, -um
1000 M mille millesimus, -a, -um
2000 MM duo milia bis millesimus, -a, -um
3000 MMM tria milia ter millesimus, -a, -u
– Particularidades:
– De los cardinales se declinan el 1, 2 y 3. Los demás son indeclinables hasta
ducenti, -ae, -a, a partir del cual los cardinales hasta nonagenti se declinan como
boni, -ae, -a.
– Se expresan cantidades como veintidós de dos forma duo et viginti, obien viginti
duo.
– Los ordinales se declinan como bonus, -a, -um. Para decir un millón se emplea la
perífrasis: decies centena milia.
– Las cifras IV y IX solían aparecer como IIII y VIIII.
masc. fem. neutro masc. fem. neutro m./f. neutro
nom. unus una unum duo duae duo tres tria
acus. unum unam unum duos duas duo tres tria
gen. unius unius unius duorum duarum duorum trium trium
dat. uni uni uni duobus duabus duobus tribus tribus
abl. uno una uno duobus duabus duobus tribus tribus
67
8.1.2. Distributivos y adverbiales multiplicativos.
Existen numerales distributivos que se declinan como boni, -ae, -a. Se
traducen: “de uno en uno”, “de dos en dos”, etc. También hay numerales adverbiales, son
indeclinables y se traducen por: “una vez”, dos veces”, etc.
Cifras árabes Cifras romanas distributivos adverbisles-multiplicativos
1 I singuli, -ae, -a semel
2 II bini, -ae, -a bis
3 III terni, -ae, -a ter
4 IV quateni, -ae, -a quater
5 V quini, -ae, -a quinquies
6 VI seni, -ae, -a sexies
7 VII septeni, -ae, -a septies
8 VIII octoni, -ae, -a octies
9 IX noveni, -ae, -a novies
10 X deni, -ae, -a decies
11 XI undeni, -ae, -a undecies
12 XII duodeni, -ae, -a duodecies
13 XIII terni deni, -ae, -a tredecies
14 XIV quaterni deni, -aae, -a quattuordecies
15 XV qini deni, -ae, -a quindecies
16 XVI seni deni, -ae, -a sedecies
17 XVII septeni deni, -ae, -a setendecies
18 XVIII duodeviceni, -ae, -a duodevicies
19 XIX undeviceni, -ae, -a undevicies
20 XX viceni, -ae, -a vicies
8.2. EL TEMA DE PEERFECTO.
Los tiempos de perfecto se forman con el tema que encontramos en la forma del
enunciado terminada en -i, una vez separada esta desinencia, ejs.: amo, amavi, amatum,
tema de perfecto es amav-; do, dedi, datum, tema de perfecto ded-; facio, feci, factum, tema
de perfecto fec-.
Paradigma de los tiempos de perfecto:
68
Indicativo Subjuntivo
Pretérito perfecto -i
-isti
Tema de perfecto + -it
-imus
-istis
-erunt/ere
-m
-s
Tema de Perfecto + eri + -t
-mus
-tis
-nt
Pretérito
pluscuamperfecto
-m
-s
Tema de perfecto + era + -t
-mus
-tis
-nt
-m
-s
Tema de Perfecto + isse + -t
-mus
-tis
-nt
Futuro perfecto ero-m
eri -s
Tema de Perfecto + eri -t
eri -mus
eri -tis
eri -nt
EJERCICIO.- Conjuga el tema de perfecto de los siguientes verbos
– amo, amavi, amatum (amar),
– moneo, monui, monitum (aconsejar),
– rego, rexi, rectum (gobernar),
– audio, audivi, auditum (oír),
– facio, feci, factum (hacer).
y traduce la primera persona de cada tiempo.
8.3. SUSTANTIVACIÓN DE ADJETIVOS.
En latín, igual que en castellano, el adjetivo puede usarse con la función de un
sustantivo.
– La forma masculina indica la persona dotada de una determinada cualidad y pueden
sobreentenderse los sustantivos hombre o gente; ejs.: bonus (el bueno), sapiens (el
sabio).
– La forma femenina s sustantiva con menos frecuencia y el sustantivo sobreentendido
es variable; ej.: dextra (la [mano] derecha).
– Las formas adjetivas neutra se emplean también como sustantivos y expresan en
abstracto la cualidad indicada por el adjetivo; ejs: bonum (el bien), bona (los bienes,
las cosas buenas).
69
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
a. Deus creavit caelum et terra intra sex dies.
b. Primo die fecit lucem; secundo die fecit firmamentum.
c. Tertio die coegit aquas in unum locum, et eduxit e terra plantas et arbores.
d. Deus finxit corpus hominis e limo terrae et nominavit Adamum.
e. Nomen primae mulieris fuit Eva.
VOCABULARIO.
Adamus, -i (m):a. Adán.
aqua, -ae (f): agua.
arbor, -is (f): árbol.
caelum, -i (n): cielo.
cogo, coegi, coactum (3ª): reunir.
corpus, -oris (n): cuerpo.
creo (1ª): crear.
Deus, .i (m): Dios.
dies, -ei (m): día.
e: prep. de abl., de, desde.
educo, eduxi, eductum (3ª):hacer salir.
et: y.
Eva, -ae (f): Eva.
facio, feci, factum (5ª): hacer.
fingo, finxi, fictum (3ª): formar, modelar.
firmamentum, -i (n): firmamento.
homo, hominis (m): hombre.
in: prep. de ac., a, hacia, en.
intra: prep. de ac., en, dentro de.
limus, -i (m): barro.
locus, -i (m): lugar.
lux, lucis (f): luz.
mulier, -is (f): mujer.
nomen, nominis (n): nombre.
nomino (1ª): llamar.
planta, -ae (f): planta.
primus, -a, -um: primero.
secundus, -a, um: segundo.
sex: seis.
sum, fui, - (irr.): seer, estar.
terra, -ae (f): tierra.
tertius, -a, um: tercero.
unus, -a, um: uno.
8.4. EL GENITIVO.
Ante todo es el caso del modificador directo del sustantivo; raramente modifica
verbos. La relación sintáctica del genitivo con el sustantivo al que determina es una relación
puramente <<general>>. La especificación del tipo de relación en cada situación concreta
viene dada por el contexto y por el sentido común. Las acepciones más usuales, con su
denominación tradicional, son las siguientes:
8.4.1. Genitivo posesivo. Expresa el poseedor o dueño de algo, ej.: liber pueri (el
libro del niño). Por extensión, designa igualmente al padre y al esposo, prescindiendo con
frecuencia de los términos “hijo” y “esposa”, ejs.: Marcus Metelli (Marco (hijo) de Metelo);
Marcia Catonis (Marcia (esposa) de Catón). También es posesivo el genitivo que depende
directamente del verbo sum, ej.: Hominis est errare (Es propio del hombre equivocarse).
8.4.2. Genitivo de cualidad. Expresa la cualidad en su más amplio sentido,
incluyendo la clase o especie de un ser, ejs.: Homines magnae virtutis (Hombres de gran
valor); Hominis generis Graeci (Hombres de raza griega).
En la expresión de la cualidad alternan el genitivo y el ablativo, ej.: Vir magni ingenii
summaque prudentia (Hombre de gran inteligencia natural y de la más alta sabiduría).
8.4.3. Genitivo explicativo. Es el que precisa y concreta el sentido general del
sustantivo al que determina. Su función es parecida a la de la aposición: Nomen amicitiae
70
(El nombre (mismo) de amistad), virtus iustitiae (la virtud de la justicia), frugum alimenta
(alimentos (consistentes en) frutos de la tierra).
8.4.4. Genitivo partitivo. Indica el “todo” o el conjunto del que la paralabra
determinada por el genitivo constituye una parte. Se emplea sobre todo:
– con sustantivos con idea de parte o medida: pars, multitudo, copia, munerus, etc.,
ejs.: pars militum (parte de los soldados), multitudo hostium (una multitud de
enemigos).
– con pronombre: quis vestrum? (¿quién de vosotros?), nemo vestrum (ninguno de
vosotros);
– con adverbios, sobre todo de cantidad: multum, parum, satis, etc. En estos casos
suele traducirse el adverbio como un adjetivo en concordancia con el sustantivo que
aparece en genitivo, ejs.: multum sanguinis (mucha sangre, literal: mucho de sangre),
satis eloquentiae (bastante elocuencia), parum sapientiae (poca sabiduría).
8.4.5. Genitivo dependiendo de verbos. Es en latín mucho menos frecuente que el
genitivo determinante de nombres; aparece sobre todo con los siguientes verbos:
– Verbos de memoria y olvido: meminisse, recordari, reminisci (recordar), oblivisci
(olvidar), ej.: Vivorum memini, nec tamen Epicuri oblivisci (Me acuerdo de los
vivos, pero, sin embargo, no me olvido de Epicuro.
– Verbos judiciales: accusare, arguere (acusar), damnare, condemnare (condenar).
absolvere, liberare (absolver), ej.: Proditionis accusatus et capitis damnatus est (Fue
acusado de traición y condenado a muerte).
– Verbos impersonales de sentimiento: miseret (commpadecerse), piget (dolerse,
disgustarse) pudet (avergonzarse), paenitet (arrepentirse), taedet (estar hastiado)
llevan en acusativo la persona que esperimenta el sentimiento y en genitivo la causa
de dicho sentimiento, ejs.: Me civitatis morum piget taedetque (Me duelo y estoy
hastiado de las costumbres de la ciudad), eso peccatorum maxime paeniitet (Ellos se
arrepienten muy mucho de sus faltas).
– Verbos de estimar, apreciar, valorar: aestimare, existimare, pendere (estimar); ducere,
putare, habere (considerar); facere (hacer caso); esse (valer). Estos verbos se emplean
con frecuencia con genitivos de adjetivos que indican cantidad o grado: magni,
maximi, parvi, pluris, plurimi, minoris, minimi, tanti, quanti, nihili. Es el llamado
genitivo de estimación o valor, ejs.: Si prata magni aestimant, quanti est aestimanda
virtus? (Si valoran los prados a gran precio, ¿a qué precio ha de valorarse la virtud?);
Voluptatem virtus minime facit (La virtud no hace ningún caso del placer); Hic homo
parvi est (Este hombre vale poco).
– Los verbos que significan comprar (emere), vender (vendere), costar (constare, satre,
esse), arrendar (locare), etc., construyen en ablativo el precio pagado o recibido: es el
ablativo de precio. Pero, cuando dicho precio va expresado por las formas tanti,
quanti, pluris, minoris, éstas aparecen en genitivo (genitivo de precio), ejs.: Servum
emi,- Quanti?- Viginti minis (He comprado un esclavo.- ¿En cuánto?- En veinte
minas; Minoris vendidit quam emerat (Lo vendió a menor precio del que lo había
comprado).
71
EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto:
La jornada de un niño romano (pág. 119)
(1) Prima hora puer adhuc dormit, sed gallus puerum dormientem cantu suo excitat.
(2) Secunda hora puer e lecto surgit, atque tunicam induit.
(3) Tertia hora ad ludum cum pedagogo properat.
(4) Quarta hora in ludo in tabellis stilo scribit, aut librum legit.
(5) Quinta hora apud magistrum lectionem recitat.
(6) Sexta hora puer domum (a casa) redit.
(7) Septima hora puer domi (en casa) sedet atque prandium captat.
(8) Post meridiem in horto cum amicis ludit.
(9) Hora duodecima puer domi (en casa) cenat.
(10) Nocte puer in lecto requiescit.
72
VOCABULARIO.
ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a.
adhuc: todavía, aún.
amicus, -a, -um: amigo.
apud: preposición de acusativo, junto a.
atque: conj. y.
aut: conj. o.
cantus, -us m. canto.
capto (1ª): captar, tomar.
ceno (1ª): cenar.
cum: preposición de ablativo, con.
domi: locativo de domus.
domus, -i/-us f.: casa.
dormio (4ª): dormir.
duodecimus, -a, -um: duodécimo.
e: preposición de ablativo, de, desde.
excito (1ª): excitar; e somno despertar.
gallus, -i m.: gallo.
hora, -ae f.: hora.
hortus, -i m.: huerto, jardín.
in: preposición de acusativo, a, hacia,
contra; de ablativo, en.
induo, indui, indutum (3ª): poner, vestir.
lectio, -onis f.: lección.
lectus, -i m.: lecho, cama.
lego, legi, lectum (3ª): leer.
liber, libri m.: libro.
ludo, lusi, lusum (3ª): jugar.
ludus, -i m.: juego, escuela.
magister, -trum m.: maestro.
meridies, -ei m.: mediodía.
nox, noctis f.: noche.
pedagogus, -i m.: pedagogo, preceptor.
post: preposición de acusativo, después de.
prandium, -ii n.: almuerzo.
primus, -a, -um: primero.
propero (1ª): apresurarse, dirigirse
rápidamente.
puer, pueri, m.: niño.
quartus, -a, -um: cuarto.
quintus, -a, -um: quinto.
recito (1ª): leer en voz alta.
redeo, redii, reditum (4ª irr.): volver,
regresar.
requiesco, requievi, requietum (3ª): descansar.
scribo, scipsit, scriptum (3ª): escribir.
secundus, -a, -um: segundo.
sed: conj. pero.
sedeo, sedi, sessum (2ª): estar sentado.
septimus, -a, -um: séptimo.
sextus, -a, -um: sexto.
stilus, -i m.: punzón.
surgo, surrexi, surrectum (3ª): levantarse.
suus, -a, -um: su, suyo.
tabella, -ae f.: tablilla.
tertius, -a, -um: tercero.
tunica, -ae f.: túnica, vestido.
EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto:
Tusci reges
Deinde regnum Tarquinius Priscus accepit. Hic numerum patrum42
duplicat, magnum
circum Romae43
aedificat, ludos Romanos instituit; vincit etiam Sabinos primusque
triumphat44
. Muros facit et cloacas. Trigesimo octavo anno45
imperii Anci filii hunc
occidunt. Post hunc Servius Tullius suscepit imperium, hic captivae filius erat. Hic quoque
Sabinos subigit, Quirinalem, Viminalem et Esquilinum Romae adiungit, fossas circum46
murum ducit. Primus censum ordinat. Hunc occidit Tarquinius Superbus, gener47
suus, qui48
septimus atque ultimus regnat, Volscos49
vincit Aterisque populis subigit, cum Tuscis pacem
facit et templum deo Iovi50
in Capitolio aedificat. Postea, Ardea oppugnata51
, imperium
42 Patrum: “de senadores”.
43 “en Roma”.
44 Primusque triumphat: “es el primero en celebrar un triunfo”.
45 Trigesimo octavo anno; “a los treinta y ocho años”.
46 Circum: preposición, “alrededor de”.
47 Gener: “yerno”.
48 Qui: “que”.
49 Volscos: “los volscos”, pueblo del Lacio.
50 Deo Iovi: “para/en honor del dios Júpiter”.
51 Ardea oppugnata: “asediada Árdea/tras el asedio de Árdea”.
73
perdit.
VOCABULARIO.
accipio, accepi, acceptum (5ª): recibir, tomar
adiungo, adiunxi, adiunctum (3ª): unir,
anexionar.
aedifico (1ª): edificar, construir.
Ancus, -i m.: Anco.
annus, -i m.: año.
Ardea, -ae f.: Ardea.
ater, atra, atrum: negro.
atque: y.
Capitolium, -ii n.: Capitolio.
captiva, -ae f: prisionera.
census, -us m.: censo, empadronamiento.
circum: preposición de acusativo, alrededor de.
circus, -i m.: circo.
cloaca, -ae f.: cloaca.
cum: preposición de ablativo, con.
deinde: luego.
deus, -i m.: dios.
duco, duxi, ductum (3ª): llevar, conducir.
duplico (1ª): duplicar.
Esquilinum, -i n.: Esquilino.
et: y.
etiam: aún todavía; además, también.
facio, feci, factum (5ª): hacer.
filius, -ii m.: hijo.
fossa, -ae f.: foso.
gener, generis m: yerno.
hic, haec, hoc: éste, ésta, esto.
imperium, -ii n.: mando, poder.
in: preposición de ablativo, en.
instituo, institui, institutum (3ª): establecer.
Iuppiter, Iovis m.: Júpiter
ludus, -i m.: juego.
magnus, -a, -um: grande.
murus, -i m.: muro.
numerus, -i m.: número.
occido, occidi, occisum (3ª): matar.
octavus, -a, -um: octavo.
oppugno (1ª): asediar, atacar.
ordino (1ª): ordenar.
pater, patris m.: padre.
pax, pacis f.: paz.
perdo, perdidi, perditum (3ª): perder.
populus, -i m.: pueblo.
post: preposición de acusativo, después de.
postea: después.
primus, -a, -um: primero.
Priscus, -a, -um: antiguo.
-que: y.
qui, quae, quod: que, quien, el cual.
Quirinalis, -is m: Quirinal.
quoque: también.
regno (1ª): reinar.
regnum, -i n.: reino.
Roma, -ae f.: Roma.
Romanus, -a, -um: Romano.
Sabinus, -i m.: Sabino.
septimus, -a, -um: séptimo.
Servius, -ii m.: Servio.
subigo, subegi, subiectum (3ª): someter.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
Superbus, -a, -um: soberbio.
suscipio, suscepi, susceptum (5ª): asumir,
tomar.
suus, -a, -um: su, suyo.
Tarquinius, -ii m.: Tarquinio.
templum, -i n.: templo.
trigesimus, -a, -um: trigésimo.
triumpho (1ª): triunfar, obtener los honores del
triunfo.
Tullius, -ii m.: Tulio.
Tusci, -orum m.pl.: los toscanos o etruscos.
ultimus, -a, -um: último.
Viminalis, -is m.: Viminal.
vinco, vici, victum (3ª): vencer.
Volsci, -osum m.pl: los Volscos.
74
UNIDAD 9
9.1. PRONOMBRES PERSONALES.
– Existen en latín los siguientes pronombres personales:
1ª p.sg. 2ª p.sg. 1ª p.pl. 2ª p.pl. 3ª p.sg./pl.
nominativo ego tu nos vos -
acusativo me te nos vos se
genitivo mei tui nostri/nostrum vestri/vestrum sui
dativo mihi tibi nobis vobis sibi
ablativo me (mecum) te (tecum) Nobis (nobiscum) vobis (vobiscum se (secum)
– Una de las características de los pronombres personales es que, cuando indican la
compañía, posponen la preposición latina cum a la forma de ablativo y se escriben
como si se tratara de una misma palabra fónica. Por ejemplo, para decir conmigo en
latín no se escribe cum me sino mecum.
– Las formas conmigo, contigo y consigo provienen de cum mecum, cum tecum y cum
secum, respectivamente, porque en latín vulgar se consideró mecum, tecum y secum
como palabras fónicas en las que no se distinguía el componente prepositivo
pospuesto al pronombre.
9.2. POSESIVOS.
– Los pronombres y adjetivos posesivos latinos derivan de los pronombres personales,
son los siguientes:
– meus, -a, -um: posesivo de primera persona para un solo poseedor.
– tuus, -a, -um: posesivo de segunda persona para un solo poseedor.
– noster, -tra, -trum: posesivo de primera persona para varios poseedores.
– vester, -tra, -trum: posesivo de segunda persona para varios poseedores.
– suus, -a, -um: posesivo de tercera persona para uno o varios poseedores.
– Los pronombres y adjetivos posesivos se declinan como los adjetivos de la primera
clase (tipo bonus, -a, -um).
9.3. GRADOS DEL ADJETIVO.
– El adjetivo calificativo puede expresar una cualidad son diferentes grados de
intensidad; a continuación ofrecemos algunos ejemplos en castellano y su
traducción al latín:
75
castellano
grado adjetivo oración
positivo alto Antonio es alto
comparativo
igualdad tan alto como Antonio es tan alto como Pedro
inferioridad menos alto que Antonio es menos alto que Pedro
superioridad más alto que Antonio es más alto que Pedro
superlativo altísimo/muy alto Antonio es altísimo/muy alto
latín
grado adjetivo oración
positivo altus Antonius altus est
comparativo
igualdad tam altus quam Antonius tam altus quam Petrus est
inferioridad minus altus quam Antonius minus altus quam Petrus est.
superioridad magis altus quam/altior Antonius magis altus quam Petrus est
superlativo altissimus Antonius altissimus est
– Formación del comparativo de superioridad y del superlativo.
– El comparativo de superioridad indica que el primer elemento de la comparación
posee la cualidad en mayor grado que el segundo elemento. En castellano, para
formar el comparativo de superioridad se antepone al adjetivo el adverbio ás y se
pospone el adverbio que. En latín se construía de manera análoga al castellano, es
decir, anteponiendo al aadjetivo el adverbio magis o plus y posponiendo el
adverbio quam. Sin embargo, la manera más frecuente de formar este
comparativo era añadir al adjetivo un sufijo de intensidad, que equivalía al
adverbio magis. Se trata de -ior (para el masculino y femenino) e -ius (para el
neutro). El adjetivo resultante se declina por la tercera declinación.
singular plural
Masc./fem. neutro Masc./fem. neutro
nominativo alt-ior alt-ius alt-ior-es alt-ior-a
vocativo alt-ior alt-ius alt-ior-es alt-ior-a
acusativo alt-ior-em alt-ius alt-ior-es alt-ior-a
genitivo alt-ior-is alt-ior-um
dativo alt-ior.i alt-ior-ibus
ablativo alt-ior-e alt-ior-ibus
76
– Fíjate en las siguientes oraciones:
Iulia magis alta quam Iulius est
Iulia altior quam Iulius est
Iulia altior Iulio est
Las tres oraciones significan los mismo: “Julia es más alta que Julio”. Julia es el
primer elemento de la comparación, Iulio, el segundo. La comparación en la
primera oración se forma con los adverbios magis... quam. En la segunda, se ha
sustituido el adverbio magis por el sufijo de intensidad -ior. En la tercera, se
sustituye el adverbio quam por el segundo término de la comparación en caso
ablativo.
– El superlativo indica que la cualidad del adjetivo se haya en el máximo grado de
intensidad. En latín, además de un adverbio o del sufijo -issimus, -a, -um, también
dispone de otros sufijos:
– -errimus, -a, -um, para os adjetivos acabados en -er; ej.: miser, misera, miserum,
superlativo: miserrimus, miserrima, miserrimum.
– -illimus, para los adjetivos acabados en -ilis; ej.: facilis, facile, superlativo:
facillimus, facillima, facillimum.
– Según el sentido del superlativo en la oración, existen dos tipos: el superlativo
absoluto y el relativo:
– Superlativo absoluto es cuando la cualidad se expresa en el máximo grado sin
relación o comparación con ningún elemento. Así, Antonius altissimus significa
“Antonio es altisimo” o “Antonio es muy alto”.
– Superlativo relativo es cuando se compara con otro elemento o se pone en
relación con algo; en este caso, el superlativo lleva un complemento. Así
Antonius altissimus omnium significa “Antonio es el más alto de todos”. El
complemento del superlativo en latín puede adoptar la forma de caso genitivo,
ablativo con ex o acusativo con inter; ejs.:
Antonia altissima omnium.
Antonia altissima ex omnibus.
Antonia altissima inter omnes.
– Algunos adjetivos, como bueno, malo, grande y pequeño, presentan un comparativo
de superioridad y un superlativo irregulares:
comparativo de superioridad superlativo
bonus, -a, -um melior, -ius optimus, -a, -um
malus, -a, -um peior, -ius pessimus, -a, -um
magnus, -a, -um maior, íus maximus, -a, -um
parvus, -a, -um minor, -ius minimus, -a, -um
77
9.4. EL DATIVO.
Suele considerarse el caso del objeto indirecto, de la persona o cosa a la que se da o
atribuye algo, o en vista de la cual se hace algo. Las acepciones concretas más corrientes
son:
9.4.1. Dativo de interés. Puede decirse que el interés, en sentido amplio, es el valor
fundamental expresado por el morfema de dativo. El dativo es propiamente el caso de la
persona (o, eventualmente, cosa) interesada en el proceso verbal, porque va a salir
favorecida o perjudicada. Se desdobla, pues, el dativo de interés en provecho y daño, y es
únicamente el contexto el que revela cuándo se trata de una u otra faceta, ejs.: Non solum
nobis divites esse volumus, sed liberis, propinquis, amicis maximeque reipublicae
(Queremos ser ricos no sólo en benefifio nuestro, sino de nuestros hijos, nuestro prójimo,
nuestros amigos y, sobre todo, en beneficio de la república); Tibi, non mihi, erras (Te
equivocas en perjuicio tuyo, no mío).
9.4.2. Dativo posesivo. No es más que el dativo de interés cuando depende del verbo
sum. El sintagma liber est mihi significa literalmente hay un libro para mí, a mi disposición,
en mi provecho”, pero en estos casos el interés de la persona se centra en la <<posesión>>
del libro o de lo que sea, por eso, es correcto traducir al español “tengo un libro”, con el
dativo pasado a sujeto, ejs. Amplissimae tibi divitiae sunt (Tienes riquezas abundantísimas);
Sunt nobis mitia poma, castaneae molles et pressi copia lactis (Tenemos frutas en sazón,
tiernas castañas y abundancia de queso).
Es corriente, dentro de esta construcción, el sintagma del tipo nomen est mihi...
Marcus, el nombre es para mí... es decir, “tengo por nombre” o “me llamo”, ej. Erat fidae
servae nomen Lucretia (La fiel esclava tenía por nombre Lucrecia).
A veces el nombre propio pasa a dativo por atracción del dativo posesivo, ej.: Mihi
nomen est Marco (Me llamo Marco).
9.4.3. Dativo de fin. Referido a personas, el dativo marca con frecuencia el
destinatario interesado en una acción; cuando se trata de cosas, puede marcar el destino, el
fin o el resultado, ejs.: subsidio mittere (enviar en ayuda, para ayudar); castris locum
deligere (elegir emplazamiento para el campamento). Esta construcción es frecuente con
verbos como dare, dicere, petere, venire, mittere, relinquere.
9.4.4. Doble dativo. Con frecuencia los verbos que llevan dativo de fin suelen llevar,
además, un segundo dativo, claramente de interés, ej.: Pabulatoribus praesidio legiones duae
veniebant (Venían dos legiones en defensa de los forrejeadores).
Este doble dativo, de interés y de finalidad, es aún más frecuente con el verbo sum,
generalmente uno es de persona (interés) y otro de cosa (finalidad), ej.: Caesaris adventus
militibus gaudio fuit (La llegada de César fue en beneficio de los soldados, para su alegría).
9.4.5. Dativo agente. El dativo, en lugar del ablativo, suele expresar la persona agente
de la llamada conjugación perifrástica pasiva (formada con el gerundivo – adjetivo verbal en
-ndus – más el verbo sum). El dativo propiamente expresa la persona para quien existe la
obligación, a la que incumbe realizar la acción verbal, ejs.: Omnia homini, dum vivit
78
speranda sunt (Todo ha de ser esperado por el hombre, mientras vive); Hoc vobis est
credendum (Esto debe ser creído por vosotros).
Con mucha menos frecuencia se emplea el dativo para expresar la persona agente con
la voz pasiva normal, sobre todo en los tiempos de perfecto, ej.: Mihi consilium captum est
(La decisión ha sido tomada por mí). Con los tiempos de presente sólo se emplea en poesía,
a partir de la época de Augusto, ej.: Neque cernitur ulli (Y no es visto por ninguno).
9.4.6. Dativo ético. Suele denominarse así a ciertos usos de mihi, tibi, nobis, vobis
sin función sintáctica en la oración, indicando solamente que la persona a la que se refiere
tiene un “interés especial” en la acción verbal. Se trata, pues, de un valor meramente
afectivo, cuyo equivalente español se encuentra en las frases del tipo <<no me llores>>,
<<trátame bien a mi hijo>>, etc. Ej.: Tu mihi istius audaciam defendis (Tú me defiendes la
audacia de este tipo); Quid tibi vis, insane? (¿Qué te quieres tú, loco?).
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con comparativos:
1. Dolor animi gravior est quam corporis dolor.-2. Aestate, noctes breviores sunt quam dies;
hieme, longiores.- 3. Avarus miserior est paupere.- 4. Ferrum durius et utilius est auro;
aurum pretiosius est ferro.- 5. Vilius argentum est auro, virtutibus aurum.- 6. Nihil (=nada)
est homini dulcius libertate; nihil carius quam patria; nihil est amabilius virtute.- 7. Nullum
(=ningún) malum gravius est quam bellum civile.- 8. Saepe utilior est homo silens quam
loquax orator.- 9. Senectus est loquacior.- 10. In libero populo imperia legum potentiora sunt
quam imperia hominum.- 11. Melior tutiorque est certa pax quam sperata victoria.- 12.
Saepe remedium malo peius est.- 13. Vergilius poeta tam clarus est quam Homerus.- 14.
Terra maior est quam luna, sed minor quam sol.- 15. Curatio vulneris gravior vulnere saepe
est.- 16. Nihil (=nada) est in homine divinius ratione.- 17. Platonis oratio melle dulcior erat.-
18. Consilia minus utilia sunt quam exempla.- 19. Venia ultione melior est.- 20. Peior odio
est amoris simulatio.- 21. Melior est canis vivus leone mortuo.- 22. Meliores, prudentiores,
constantiores nos tempus faciet.- 23. Filius clarior patre, sed pater callidior fuerat filio.- 24.
Cato severior fuit.- 25. Hasdrubal tam fortis fuit quam Hannibal nec minus audax.- 26.
Hispania maior est Italia, sed minor Gallia.- 27. Virtus magis necessaria est quam doctrina.-
28. In periculis acriora consilia sunt salutariora.- 29. Taurus est minus velox cane (=quam
canis); canis est velocior tauro (=quam taurus).- 30. Libertas est mihi tam dulcis quam vita.
Vita est mihi minus cara quam libertas. Patria mihi vita multo est carior.- 31. Luce sunt
clariora nobis omnia tua consilia.- 32. Ferro saevior fames est.- 33. Melle dulci dulcior es.-
34. Amicus magis necessarius quam ignis et aqua est.- 35. Nullum vitium turpius est
avaritia.- 36. Cervus est magis velox quam audax (=velocior quam audacior).- 37. Est magis
disertus quam sapiens.- 38. Hector tam strenuus fuit quam magnanimus.- 39. Fertilior seges
semper est in alienis agris.- 40. Meliora video proboque, deteriora sequor.
VOCABULARIO.
acer, acris, acre: agudo, impetuoso, violento.
aestas, -atis f.: verano.
ager, agri m.: campo.
alienus, -a, -um: ajeno.
amabilis, -e: amable.
amicus, -a, -um: amigo.
amor, amoris m.: amor.
animus, -i m.: espíritu.
aqua, -ae f.: agua.
argentum, -i n.: plata.
audax, -acis: audaz, atrevido.
aurum, -i n.: oro.
avaritia, -ae f.: avaricia.
avarus, -a, -um: avaro, codicioso.
79
bellum, -i n.: guerra.
brevis, -e: breve, corto.
callidus, -a, -um: astuto.
canis, -is m./f.: perro, perra.
carus, -a, -um: querido.
cato, -onis m.: Catón.
certus, -a, -um: cierto, seguro.
cervus, -i m.: ciervo.
civilis, -e: civil.
clarus, -a, -um: ilustre, famoso.
consilium, -ii n.: consejo.
constans, -ntis: constante.
corpus, -oris n.: cuerpo.
curatio, -onis f.: cura.
deterior, -ius: peor.
dies, die m./f.: día.
disertus, -a, -um: elocuente.
divinus, -a, -um: divino.
doctrina, -ae f.: doctrina, formación.
dolor, -oris m.: dolor.
dulcis, -e: dulce.
durus, -a, -um: duro.
ego: yo.
et: y.
exemplum, -i n.: ejemplo.
facio, feci, factum (5ª): hacer.
fames, -is f.: hambre.
ferrum, -i n.: hierro, espada.
fertilis, -e: fértil.
filius, -ii n.: hijo.
fortis, -e: fuerte, valiente.
Gallia, -ae f.: la Galia.
gravis, -e: grave.
Hannibal, -balis m.: Aníbal.
Hasdrubal, -alis m.: Asdrúbal.
Hector, -oris m.: Héctor.
hiems, hiemis f.: invierno.
Hispania, -ae f.: Hispania.
Homerus, -i m.: Homero.
homo, -inis m.: hombre.
ignis, -is m.: fuego.
imperium, -ii n.: imperio, poder.
in: preposición de acusativo, a, hacia, contra; de
ablativo, en.
Italia, -ae f.: Italia.
leo, leonis m.: león.
lex, legis f.: ley.
liber, -era, -erum: kibre.
libertas, -atis f.: libertad.
longus, -a, -um: largo.
loquax, -acis: locuaz, hablador.
Luna, -ae f.: luna.
lux, luxis f.: luz.
magis: adv. más.
magnanimus, -a, -um: magnánimo.
maior, -us: mayor, más grande.
malus, -a, -um: malo.
mel, mellis n.: miel.
melior, -ius: mejor.
mihi: dativo de ego.
minor, -us: menor, más pequeño.
miser, -era, -erum: desgraciado.
mortuus, -a, -um: muerto.
multus, -a, -um: mucho.
nec: ni, y no.
necessarius, -a, -um: necesario.
nihil: nada.
nobis: dativo y ablativo de nos.
nos: nominativo y acusativo, nosotros.
nox, noctis f.: noche.
nullus, -a, -um: ningún, nada.
odium, -ii n.: odio.
omnis, -e: todo.
oratio, -onis f.: discurso.
orator, -oris m.: orador.
pater, patris m.: padre.
patria, -ae f.: patria.
pauper, -eris m./f.: pobre.
pax, pacis f.: paz.
peior, peius: peor, más malo.
periculum, -i n.: peligro.
Plato, -onis m.: Platón.
poeta, -ae m.: poeta.
populus, -i m.: pueblo.
potens, -ntis: potente, poderoso.
pretiosus, -a, -um: precioso, caro.
probo (1ª): probar, experimentar.
prudens, -ntis: prudente.
quam: como, que.
-que: y.
ratio, -onis f.: razón.
remedium, -ii n.: remedio.
saepe: adv. a menudo, con frecuencia.
saevus, -a, -um: cruel.
salutaris, -e: saludable, útil.
sapiens, -ntis: sabio.
sed: pero.
seges, --etis f.: campo, cosecha.
semper: siempre.
senectus, -utis f.: vejez.
80
sequor, secutus sum (3ª dep.): seguir.
severus, -a, -um: severo, grave.
silens, -ntis: silencioso, callado.
simulatio, -onis f.: simulación, fingimiento.
Sol, solis m.: el Sol.
spero (1ª): esperar.
strenuus, -a, -um: valiente.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
tam: adv. tan.
taurus, -i m.: toro.
tempus, -oris n.: tiempo.
terra, -ae f.: tierra.
turpis, -e: vergonzoso.
tutus, -a, -um: seguro.
tuus, -a, -um: tu, tuyo.
ultio, -onis f.: venganza.
utilis, -e: útil.
velox, -ocis: veloz, rápido.
venia, -ae f.: gracia, perdón.
Vergilius, -ii m.: Virgilio.
victoria, -ae f.: victoria.
video, vidi, visum (2ª): ver.
vilis, -e: vil, despreciable.
virtus, -utis f.: virtud, valor.
vita, -ae f.: vida.
vitium, -ii n.: vicio.
vivus, -a, -um: vivo.
vulnus, -eris n.: herida.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con superlativos:
1. Socrates omnium hominum sapientissimus fuit.- 2.Hieme dies brevissimi sunt, aestate
longissimi.- 3. Omnium Gallorum fortissimi sunt Belgae.- 4. Hercules ab infantia
firmissimus fortissimusque fuit. 5. Saturnus, saevissimus patrum (e patribus, inter patres),
filios suos devorabat.- 6. Omnium ferarum callidissima est vulpes.- 7. Firmissima est inter
pares amicitia.- 8. Leo est nobilissima ferarum (e feris).- 9. Ex omnibus floribus pulcherrima
rosa est.- 10. Romani Iovi Optimo Maximo plurima templa aedificaverant religiosissi-
mumque cultum tribuebant.- 11 Roma plurima aedificia pulcherrima erant.- 12. Peiora sunt
tecta odia quam apertissima inimicitia.- 13. E minima causa saepe maximae res eveniunt.-
14. Vir maximae virtutis.- 15. Mens hominis omnium rerum celerrima est.- 16. Somnus est
morti simillimus.- 17. Matrum miserrima est.- 18. Pacis dulcissimum et pulcherrimum est
nomen.- 19. Optimo patri fecerunt filii miserrimi (inscripción sepulcral).- 20. Cato ingenii
fuit asperrimi severissimae probitatis.- 21. Cicero acerrimus defensor libertatis fuit.- 22.
Scientia est hominibus maxime necessaria.- 23. Hoc consilium maxime utile, sed minime
honestum est.- 24. Difficillimum omnium fuit id bellum quod populus Romanus contra
Carthaginienses, acerrimos hostes, gessit.- 25. Ex omnibus Gallis fortissimi et bellicosissimi
sunt Belgae.- 26. Duo sunt vitia omnium gravissima et taeterrima, intolerantia et
incontinentia.- 27. Apud Helvetios longe nobilissimus fuit et ditissimus Orgetorix.- 28.
Pulcherrima carmina scripsit Horatius.- 29. Pauperrimos miserrimosque homines, humillimo
loco natos, in difficillimis asperrimisque rebus saepe videmus.- 30. Hi fratres simillimi
sunt.- 31. Usus, magister maxime egregius, multa docet.- 32. In maxima fortuna minima
licentia est.
VOCABULARIO.
ab: preposición de ablativo, de, desde, por.
acer, acris, acre: agudo, ardiente.
aedificium, -ii n.: edificio.
aedifico (1ª): edificar, construir.
aestas, -atis f.: verano.
amicitia, -ae f.: amistad.
apertus, -a, -um: abierto, manifiesto.
apud: preposición de acusativo, junto a.
asper, -era, -erum: áspero, severo.
Belgae, -arum f.pl.: los belgas.
bellicosus, -a, -um: guerrero.
bellum, -i n.: guerra.
brevis, -e: breve, corto.
callidus, -a, -um: astuto.
carmen, -inis n.: poema.
Carthaginienses, -ium m.pl.: los
cartagineses.
Cato, -onis m.: Catón.
81
causa, -ae f.: casua, motivo.
celer, -eris, -ere: rápido, ligero.
Cicero, -onis m.: Cicerón:
consilium, -ii n.: consejo.
contra: preposición de acusativo, contra.
cultus, -us m.: culto.
defensor, -oris: defensor.
devoro (1ª): devorar, comer, tragar.
dies, diei m./f.: día.
difficilis, -e: difícil.
dis, dite: rico.
doceo, docui, doctum (2ª): enseñar.
dulcis, -e: dulce.
duo, duae, duo: dos.
e: véase ex.
egregius, -a, -um: egregio, distinguido.
et: y.
evenio, eveni, eventum (4ª): salir, resultar.
ex: preposición de ablativo, de, desde.
facio, feci, factum (5ª): hacer.
fera, -ae f.: fiera, animal.
filius, -ii m.: hijo.
firmus, -a, -um: firme, resistente.
flos, floris m. flor.
fortis, -e: fuerte, valiente.
fortuna, -ae f.: fortuna, suerte.
frater, fratris m.: hermano.
Galli, -orum m.pl.: los galos.
gero, gessi, gestum (3ª): llevar, realizar.
gravis, -e: grave, pesado.
Helvetii, -iorum mpl.: los helvecios.
Hercules, -is m. Hércules.
hic, haec, hoc: éste, ésta, esto.
hiems, hiemis f.: invierno.
homo, -inis m.: hombre.
honestus, -a, -um: honesto.
Horatius, -ii m.: Horacio.
hostis, -is m.: enemigo.
humilis, -e: humilde.
in: preposición de ablativo, a hacia, contra: de
ablativo, en.
incontinentia, -ae f.: incontinencia,
intemperancia.
infantia, -ae f.: infancia.
ingenium, -ii n.: carácter, inteligencia.
inimicitia, -ae f.: enemistad.
inter: preposición de acusativo, entre.
intolerantia, -ae f.: intolerancia.
is, ea, id: éste, él.
Iuppiter, Iovis m.: Júpiter.
leo, -onis m.: león.
libertas, -atis f.: libertad.
licentia, -ae f.: licencia, permiso, desenfreno.
locus, -i m.: lugar.
longe: adv. con mucho.
longus, -a, -um: largo.
magister, -tri m.: maestro.
mater, matris f.: madre.
maxime: adv. muchísimo, muy.
maximus, -a, -um: máximo, el más grande.
mens, mentis f.: mente.
minime: adv. poquísimo, muy poco.
minimus, -a, -um: mínimo, el más pequeño.
miser, -era, -erum: desdichado.
mors, mortis f: muerte.
multus, -a, -um: mucho.
natus, -a, -um: nacido.
necessarius, -a, -um: necesario.
nobilis, -e: noble.
nomen, -inis n.: nombre.
odium, -ii n.: odio.
omnis, -e: todo.
optimus, -a, -um: óptimo, el mejor.
Orgetorix, -igis m.: Orgetórige.
par, paris: igual.
pater, patris m.: padre.
pauper, pauperis: pobre.
pax, pacis f.: paz.
peior, peius: peor, más malo.
plurimus, -a, -um: el mayor, el más numeroso.
populus, -i m.: pueblo.
probitas, -atis f.: honradez.
pulcher, -chra, -chrum: hermoso, bello.
quam: que.
-que: y.
qui, quae, quod: que, quien, el cual.
religiosus, -a, -um: religioso.
res, rei f.: cosa, asunto, situación.
Roma, -ae f.: Roma.
Romani, -orum m.pl.: los romanos.
Romanus, -a, -um: romano.
rosa, -ae f.: rosa.
saepe: a menudo, con frecuencia.
saevus, -a, -um: cruel.
sapiens, -entis: sabio.
Saturnus, -i m.: Saturno.
scientia, -ae f.: ciencia.
scribo, scripsi, scriptum 83ª): escribir.
sed: pero.
severus, -a, -um: severo.
82
similis, -e: similar, parecido.
Socrates, -is m.: Sócrates.
somnus, -i m.: sueño.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
suus, -a, -um: su, suyo.
taeter, -tra, -trum: repugnante.
tectus, -a, -um: oculto, cubierto, encubierto.
templum, -i n.: templo.
tribuo, tribui, tributum 83ª): atribuir, dar.
usus, -us m.: práctica.
utilis, -e: útil.
video, vidi, visum (2ª): ver.
vir, viri m.: hombre, varón.
virtus, -utis f.: virtud, valor.
vitium, -ii n.: vicio.
vulpes, -is f. zorra.
EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto: (pág. 103)
Leyenda de Midas
Quondam Midas, Phrgiae rex, Bacchum beneficio magno obligavit. Quam ob rem (por lo
cual) Bacchus Midae optionem muneris dedit. Avarus rex sic oravit: <<Bacche, effice ut
(haz que) omnia quae tetigero (haya tocado), in aurum mutentur (se conviertan en)>>. Deus
annuit. Midas, laetitia plenus, ex arbore virgam detraxit et statim virga aurea facta est (se
hizo). Deinde saxum humo (del suelo) sustulit (levantó) et saxum in aurum mutatum est (se
cambió). Etenim omnia quae tetigerat (había tocado) in aurum statim mutabantur (se
cambiaban). Primo Midas magno gaudio exsultabat; deinde servi cibos et vinum ei
apportaverunt, et dives miserque rex omnes dapes in aurum mutatas vidit. Itaque, quia
fames eum urgebat sitique cruciabatur (era atormentado por la sed), deum rursum oravit, ut
(rogó que) donum suum revocaret: <<Da mihi veniam, Bacche; peccavi; miserere mei
(apiádate de mí)>>. Deus, misericordia motus (movido), dixit: <<Vade ad amnem, incede ad
fontes fluminis Pactoli. Ablue tuum caput totumque corpus tuum in fontibus atque tuum
scelus elue>>. Rex deo statim paruit. Aurum flumen tinxit et ex corpore miseri regis in
amnem cessit. Ita ex illo tempore Pctolus flumen in undis suis aurum vehit.
VOCABULARIO.
abluo, ablui, ablutum (3ª): lavar.
ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a.
amnis, -is m.: río.
annuo, annui, annutum (3ª): aprobar,
permitir.
apporto (1ª): llevar, traer.
arbor, -oris f.: árbol.
atque: y.
aureus, -a, -um: de oro.
aurum, -i n.: oro.
avarus, -i m.: avaro.
Bacchus, -i m.: Baco.
beneficium, -ii n.: beneficio.
caput, -itis n.: cabeza.
cedo, cessi, cessum (3ª): irse, retirarse.
cibus, -i m.: comida, alimento.
corpus, -oris n.: cuerpo.
cruciabatur: era atormentado.
daps, dapis f.: banquete, comida.
deinde: luego, después.
detraho, detraxi, detractum (3ª): arrancar.
deus, -i m.: dios.
dico, dixi, dictum 83ª): decir.
dives, -itis: rico.
do, dedi, datum (1ª): dar.
donum, -i n.: don, regalo.
effice tu: haz que.
ego: yo.
eluo, elui, elutum (3ª): lavar, limpiar.
et: y.
etenim: y en efecto.
ex: preposición de ablativo, de, desde.
exsulto (1ª): saltar de gozo, regocijarse.
facta est: se hizo.
fames, -is f.: hambre.
flumen, -inis n.: río.
fons, fontis f.: fuente.
gaudium, -ii n.: gozo, alegría.
humo: del suelo.
ille, illa, illud: aquél.
in: preposición de acusativo, a, hacia,
contra; de ablativo, en.
incedo, incessi, incessum (3ª): avanza,
marchar.
83
is, ea, id: éste, él.
ita: así.
itaque: así pues.
laetitia, -ae f.: alegría.
magnus, -a, -um: grande.
Midas, -ae m.: Midas.
mihi: dativo de ego.
miser, -a, -um: mísero, desgraciado.
miserere mei: apiádate de mí.
misericordia, -ae f.: misericordia.
motus, -a, -um: movido.
munus, -eris n.: obligación, deber, servicio.
mutabantur: se cambiaban.
mutatum est: se cambió.
mutentur: se conviertan en.
muto (1ª): cambiar.
obligo (1ª): obligar.
omnis, -e: todo.
optio, -onis f.: opción, elección.
oravit tu: rogó que.
oro (1ª): hablar, decir, rogar.
Pactolus, -i n.: Pactolo.
pareo, parui, paritum (2ª): aparecer, mostrarse.
pecco (1ª): pecar.
Phrgia, -ae f.: Frigia.
plenus, -a, -um: lleno.
primus, -a, -um: primero.
quam ob rem: por lo cual.
-que: y.
qui, quae, quod: que, quien cual.
quia: porque.
quondam: en otro tiempo, una vez.
revoco (1ª): revocar.
rex, regis m.: rey.
rursum: hacia atrás.
saxum, -i n.: piedra, roca.
scelus, -eris n.: crimen, calamidad.
servus, -i m.: siervo, esclav
sic: así.
sitis, -is f.: sed.
statim: al punto, al instante.
sustulit: levantó.
suus, -a, -um: su, suyo.
tempus, -oris n.: tiempo.
tetigerat: había tocado.
tetigero: haya tocado.
tingo, tinxi, tinctum (3ª): teñir, impregnar.
totus, -a, -um: todo.
tuus, -a, -um: tu, tuyo.
unda, -ae f.: ola, agua.
urgeo, ursi, - (2ª): urgir, agobiar.
vado, -, - (3ª): marchar, caminar.
veho, vexi, vectum (3ª): llevar, transportar.
venia, -ae f.: gracia, perdón.
video, vidi, visum (2ª): ver.
vinum, -i n.: vino.
virga, -ae f.: rama.
Midas y Dioniso
84
UNIDAD 10
10.1. Los pronombres demostrativos52
.
10.1.1. Tres demostrativos deícticos, es decir, que se refieren a algo
señalándolo:
a) Hic, haec, hoc: “éste, esta ésto.
Singular Plural
Masc. Fem. Neutro Masc. Fem. Neutro
nominativo hic haec hoc hi haec haec
acusativo hunc hanc hoc hos has haec
genitivo huius huius huius horum harum horum
dativo huic huic huic his his his
ablativo hoc hac hoc his his his
b) Iste, ista, istud: “ése, ésa, eso”.
Singular Plural
Masc. Fem. Neutro Masc. Fem. Neutro
nominativo iste ista istud isti istae ista
acusativo istum istam istud istos istas ista
genitivo istius istius istius istorum istarum istorum
dativo isti isti isti istis istis istis
ablativo isto ista isto istis istis istis
c) Ille, illa, illud: “aqué, aquélla, aquello; él, ella, ello”.
Singular Plural
Masc. Fem. Neutro Masc. Fem. Neutro
nominativo ille illa illud illi illae illa
acusativo illum illam illud illos illas illa
genitivo illius illius illius illorum illarum illorum
dativo illi illi illi illis illis illis
ablativo illo illa illo illis illis illis
52 Los pronombres demostrativos latinos también se utilizan como adjetivos.
85
10.1.2. Un demostrativo gramatical (pronombre anafórico): is, ea, id: “éste, ésta, esto;
ése, ésa, eso;aquél, aquéĺla, aquello”.
Singular Plural
Masc. Fem. Neutro Masc. Fem. Neutro
nominativo is ea id ii eae ea
acusativo eum eam id eos eas ea
genitivo eius eius eius eorum earum eorum
dativo ei ei ei iis iis iis
ablativo eo ea eo iis iis iis
10.1.3. Dos demostrativos de identidad:
a) Idem, eadem, idem: “el mismo, la misma, lo mismo” (anafórico).
Singular Plural
Masc. Fem. Neutro Masc. Fem. Neutro
nominativo idem eadem idem eidem eaedem eadem
acusativo eundem eandem idem eosdem easdem eadem
genitivo eiusdem eiusdem eiusdem eorumdem earumdem eorumdem
dativo eidem eidem eidem eisdem eisdem eisdem
ablativo eodem eadem eodem eisdem eisdem eisdem
b) Ipse, ipsa, ipsum: “yo, tú, él mismo, ella misma, ello mismo”.
Singular Plural
Masc. Fem. Neutro Masc. Fem. Neutro
nominativo ipse ipsa ipsum ipsi ipsae ipsa
acusativo ipsum ipsam ipsum ipsos ipsas ipsa
genitivo ipsius ipsius ipsius ipsorum ipsarum ipsorum
dativo ipsi ipsi ipsi ipsis ipsis ipsis
ablativo ipso ipsa ipso ipsis ipsis ipsis
10.2. Las oraciones subordinadas.
– La oración subordinada es aquella que presenta una relación de dependencia con
respecto a la oración principal; ésta contiene el significado fundamental del conjunto,
mientras que la subordinada completa o modifica en algún aspecto a la principal.
– Ej.: Opto ut beatus sis, “deseo que seas feliz”. Ut beatus sis es una oración que
86
desempeña la función de complemento directo de opto.
– Las oraciones subordinadas se clasifican según el papel que desempeñan respecto de
la principal en oraciones sustantivas, adjetivas o adverbiales.
– Las oraciones sustantivas, también llamadas completivas, son las que realizan la
función de sustantivo, es decir, hacen el oficio de sujeto o complemento directo de la
principal. Dentro de este grupo, un tipo usado con gran frecuencia es el que
llamamos oración de infinitivo, que estudiaremos a continuación.
10.2.1. El infinitivo.
– El infinitivo es un sustantivo verbal neutro. Tiene tres tiempos: presente, pasado y
futuro, que se forman a partir de los temas de presente, perfecto y supino,
respectivamente. Sus formas son:
VOZ ACTIVA VOZ PASIVA
PRESENTE 1ª conj.: -are (ej.: amare) 1ª conj.: -ari (ej.: amari)
2ª conj.: -ere (ej.: habere) 2ª conj.: -eri (ej.: haberi)
3ª conj.: -ere (ej.: regere) 3ª conj.: -i (ej.: regi)
4ª conj.: -ire (ej.: audire) 4ª conj.: -iri (ej.:audiri)
5ª conj.: -ere (ej.: capere) 5ª conj.: -i (ej.: capi)
PASADO Tema de perfecto + isse (ej.
amavisse)
Participio de pasado (-um, -am,
-um) esse (ej.: amatum, -am, -um
esse)
FUTURO Participio de futuro (-urum, -uram,
-urum) esse (ej.: amaturum, -am,
-um esse)
Supino + iri (ej.: amatum iri)
– El infinitivo, al ser una forma verbal, puede llevar sus propios complementos. A su
vez, como tiene naturaleza de sustantivo, puede ser sujeto, atributo o complemento
directo del verbo principal.
– Ej.: Volo videre regem, “deseo ver al rey”.
V CD
----------------
CD
10.2.2. La oración de infinitivo.
– Hay dos tipos de oración de infinitivo: la concertada, en la que el infinitivo presenta
el mismo sujeto que la oración principal; y la no concertada, en la que el infinitivo
tiene sujeto propio.
10.2.2.1. Oraciones concertadas.
– Si el infinitivo realiza la función de sujeto de un verbo copulativo, vaya solo o
con complementos, el adjetivo que hace de atributo debe estar en género
neutro, que es el género del infinitivo. Ej.: Pulchrum est bene facere rei
publica.
87
10.2.2.2. Oraciones no concertadas.
– Dependen de verbos en forma personal que significan entendimiento, lengua,
sentido, sentimiento, voluntad y algunos impersonales que expresan
conveniencia, necesidad o licitud.
– Constan, como elementos principales, de un verbo en infinitivo y de un sujeto
de éste en acusativo. Para traducir estas oraciones hay que seguir los
siguientes pasos:
1. Traducir el verbo principal.
2. Traducir el acusativo-sujeto del infinitivo precedido de la conjunción que.
3. Traducir el infinitivo latino por el tiempo personal que corresponda, según
el cuadro inferior.
4. Finalmente, se traducen los demás elementos que haya en la oración.
Oración principal Oración subordinada
Presente o futuro
(dico/dicam)
Infinitivo de presente simultaneidad te facere: “que tú haces”
Infinitivo de pasado anterioridad te fecisse: “que tú has hecho”
Infinitivo de futuro posterioridad te facturum esse: “que tú harás”
Pasado
(dicebam/dixi)
Infinitivo de presente simultaneidad te facere: “que tú hacías”
Infinitivo de pasado anterioridad te fecisse: “que tú habías hecho”
Infinitivo de futuro posterioridad te facturum esse: “que tú harías”
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
a. Certum est eum errare.
b. Graeci putabant multos deos esse.
c. Caesari nuntiaverunt eos per provinciam iter facere.
d. Aves videmus nidos suos mirabili arte aedificare.
e. Caesar milites pontem rescindere isussit.
f. Dux iusserat milites eo die in castris manere.
VOCABULARIO.
aedifico (1ª): edificar, construir.
ars, artis f.: arte.
avis, avis f.: ave.
Caesar, -aris m.: César, nombre propio.
castra, -orum n.pl.: campamento.
certus, -a, -um: seguro, cierto.
deus, -i m.: dios.
dies, -ei m.: día.
dux, ducis m.: general, jefe.
erro (1ª): equivocarse.
Graeci, -oum m.pl.: los Griegos.
in: prep. de abl. en.
is, ea, id: éste, ésta, esto.
iter, itineris n.: viaje, marcha (iter facere:
marchar).
iubeo, iussi, iussum (2ª): ordenar, mandar.
maneo, mansi, mansum (2ª): permanecer.
miles, militis m.: soldado.
mirabilis, -e: admirable.
multus, -a, -um: mucho.
nidus, -i m.: nido.
nuntio (1ª): anunciar.
per: prep. de ac. por, a través de.
pons, pontis m.: puente.
provincia, -ae f.: provincia.
puto (1ª): pensar.
recindo, rescindi, rescisum (3ª): cortar.
sum, fui, - (irr.): ser, estar.
suus, sua, suum: su, suyo.
video, vidi, visum (2ª): ver.
88
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
1. Omnes scimus Deum esse bonum.
2. Veteres Graeci et Romani putabant multos deos esse.
3. Scio te pugnare; sciebam te pugnare; scio te pugnavisse; scio te pugnaturum esse.
4. Censeo mundum deorum providentia administrari.
5. Veteres credebant terrarum orbem flumine Oceano circumdari.
6. Socrates dicere solebat se hoc unum scire, nihil se scire.
7. Socrates dicere solebat paupertatem hominibus prodesse.
8. Epicurus omnes sensus veri nuntios dixit esse.
9. Dico mundum et omnes mundi partes constitutas esse et omni tempore administrari
providentia deorum.
10. Thales dixit aquam esse initium omnium rerum.
11. Sentimus calere ignem, nivem esse albam, dulce esse mel.
12. Cato indignabatur matronas auro gemmisque exornari.
13. Consul nuntiavit Romanos ab hostibus victos esse, eosque Romam contendere atque
arcem obsessuros esse. Itaque iussit omnes iuvenes cum armis in Capitolium
ascendere.
14. Caesar statuit classem spectandam esse.
15. Certum est mundum a Deo creatum esse.
16. Constat ad salutem civium inventas esse leges.
17. Mendacem memorem esse oportet.
18. Decet populos omnia experiri priusquam arma.
19. Necesse est in rebus contrariis duabus alterum verum esse, alterum falsum.
20. Nefas est clientem deserere patronum.
VOCABULARIO.
a: por.
ab: cf. a.
ad: a, hacia, junto a.
administro (1ª): administrar.
albus, -a, -um: blanco.
alter, -era, -erum: el otro.
aqua, -ae f.: agua.
arma, -orum n.pl.: armas.
arx, arcis f.: ciudadela, fortaleza.
ascendo, ascendi, ascensum (3ª): ascender,
subir.
atque: y
aurum, -i n.: oro.
bonus, -a, -um: bueno.
Caesar, -aris m.: César.
caleo, calui, - (2ª): calentar, estar caliente.
Capitolium, -ii n.: Capitolio53
.
Cato, -onis m.: Catón.
censeo, censui, censum (2ª): pensar.
certus, -a, -um: cierto, seguro.
circumdo (1ª): rodear.
53 Una de las siete colinas de Roma.
civis, -is m.: ciudadano.
classis, -is f.: flota.
cliens, clientis m.: cliente, vasallo.
constituo, constitui, constitutum (3ª):
colocar, decidir.
consto, constiti, constaturus (1ª): impersonal
constar.
consul, -is m:: cónsul.
contendo, contendi, contentum (3ª):
dirigirse.
contrarius, -a, -um: contrario.
credo, credidi, creditum (3ª): creer.
creo (1ª): crear
cum: con.
decet: conviene.
desero, deserui, desertum (3ª): abandonar.
deus, -i m.: dios.
Deus, -i m.: Dios.
dico, dixi, dictum (3ª): decir.
dulcis, -e: dulce.
duo, duae, duo: dos.
Epicurus, -i m.: Epicuro.
89
esse: infinitivo presente de sum.
et: y.
exorno (1ª): adornar.
experior, expertus sum (4ª): experimentar,
probar, intentar.
falsus, -a, -um: falso.
flumen, -inis n.: río.
gemma, -ae f.: gema, piedra preciosa.
Graeci, -orum m.pl.: los griegos.
hic, haec, hoc: éste, ésta, esto.
homo, -inis m: hombre.
hostis, -is m: enemigo.
ignis, -is m.: fuego.
in: en, a, hacia.
indignor (1ª): indignarse.
initium, -ii n.: inicio, comienzo.
invenio, inveni, inventum (4ª): inventar,
crear.
is, ea, id: éste, ésta, esto.
itaque: así pues.
iubeo, iussi, iustum (2ª): mandar, ordenar.
iuvenis, -e: joven.
lex, legis f.: ley.
matrona, -ae f.: matrona, señora.
mel, mellis n.: miel.
memor,-oris m.: que se acuerdo, previsor.
mendax, -acis m: mentiroso.
multus, -a, -um: mucho.
mundus, -i m.: mundo.
necesse est: es necesario.
nefas est: es injusto.
nihil indecl.: nada.
nivis, -is f.: nieve.
nuntio (1ª): anunciar.
nuntius, -ii m.: mensajero.
obsideo, obsedi, obsessum (2ª): habitar,
ocupar.
Oceanus, -i m.: Océano.
omnis, -e: todo.
oportet: conviene.
orbis, -is m.: orbe, mundo.
pars -tis f.: parte.
patronus, -i m.: patrón, señor.
paupertas, -atis f.: pobreza.
populus, -i m.: pueblo.
priusquam: antes que.
prodesse: aprovechar, ser útil.
providentia, -ae f.: providencia.
pugno (1ª): luchar.
puto (1ª): pensar, creer.
-que: y.
res, rei f.: cosa.
Roma, -ae f.: Roma.
Romani, -orum m.pl.: los romanos.
salus, salutis f.: salud, salvación.
scio, scivi, scitum (4ª): saber.
se: ac. Del pronombre personal de 3ª per.
sensus, -us m.: sentido.
sentio, sensi, sensum (4ª); sentir, percibir.
Socrates, -is m.: Sócrates.
soleo, solitus sum (2ª). soler, acostumbrar.
specto (1ª): esperar.
statuo, statui, statutum (3ª): estblecer,
decidir.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
te: acus. de tu.
tempus, -oris n: tiempo.
terra, -ae f.: tierra.
Thales, -is m: Tales.
tu: tú.
unus, -a, -um: uno.
verus, -a, -um: verdaero.
vetus, -eris: viejo, anciano, antiguo.
vinco, vici, victum (3ª): vencer.
10.3. EL ABLATIVO.
10.3.1. En el ablativo latino se han fundido por sincretismo tres casos del antiguo
indoeuropeo:
– ablativo propio, que expresaba el lugar de donde uno partís, procedía, etc.;
– instrumental, caso del instrumento o medio utilizado en una acción;
– locativo, caso del lugar en donde alguien se hallaba.
El caso instrumental desapareció totalmente en latín, pasando sus valores al ablativo.
El caso locativo ha dejado restos, pero la mayoría de las palabras no lo poseen, y sus
funciones han ido también a engrosar las del ablativo. Todo ablativo latino, por tanto, se
reduce en su esencia a uno de estos tres: ablativo propio, ablativo locativo o ablativo
90
instrumental; cada uno de ellos posee, además, diversas acepciones concretas que dependen
del contexto o la situación.
El ablativo es el caso de la mayor parte de los complementos circunstanciales; dada
la variedad de circunstancias que han venido a englobarse en él, se requiere en uso de
preposiciones diversas para matizar las diversas nociones expresadas.
10.3.2. Ablativo propio. Expresa el valor ordinario de este caso, es decir, el punto de
partida, alejamiento, procedencia, separación, origen, etc. Responde a la pregunta <<¿de
dónde?>> y sus usos son:
a) Ablativo de punto de partida: Indica el lugar del que alguien o algo parte o se aleja. Se
emplea en ablativo solo, sin preposición, con los nombres propios de ciudades e islas
pequeñas, y con domus, (abl. domo) y rus (abl. rure); ejs.: Pompeius Luceria proficiscitur
(Pompeyo parte de Luceria); Litterae mihi Roma adlatae sunt (La carta me ha sido traída de
Roma); Delo profectus est (Partió de (la isla) Delos; Rure veniunt rustici (Los campesinos
vienen del campo).
Con todos los demás nombres el ablativo va precedido de las preposiciones a (ab), e
(ex), de: “de, desde”, utilizándose a, ab cuando se expresa alejamiento de una persona o de
(los alrededores de un lugar; e, ex, de, cuando se parte del interior de un lugar; de expresa,
demás, movimiento de arriba abajo, ejs.: Legati a Porsena venerunt (Vinieron legados de
parte de Porsena); Ex Asia in Macedoniam navigavit (Navegó desde Asia hacia Macedonia);
Arma de muro deiecta (Las armas arrojadas desde el muro). A veces se usa a, ab incluso con
nombres de ciudades, cuando se requeire resaltar quqe se trata de los alrededores de la
ciudad, no de su interior; ej.: Caesar a Gergovia discississe audiebatur (Se oía que César
había partido de los alrededores de Gergovia). El punto de partida en el tiempo se construye
con las mismas preposiciones; ejs.: Ex eo die hostes oppugnare destiterunt (A partir de aquel
día los enemigos dejaron de atacar); Fortis a pueritia (Valiente desde la niñez).
b) Ablativo de separación. Acompaña a verbos, adjetivos y adverbios que expresan idea de
separación en sentido propio o figurado. Éstos son:
– Verbos compuestos de a (ab), e (ex), de: abdicare (abdicar), abstinere (mnatenerse
apartado), egredi (salir), expellere, depellere (expulsar, rechazar), decedere
(retirarse), desistere (renunciar a), etc. Estos verbos suelen llevar ablativo separativo
sin preposición, por llevarla ellos incluida; ejs.: Aristides expulsus est patria
(Arístides fue expulsado de su patria); Decrevere tu legati Iugurthae Italia decederent
(Decidieron que los legados de Jugurta se marcharan de Italia).
– Verbos separativos no compuestos: arcere, movere (apartar); cedere (retirarse);
mittere (dejar ir); interdicere (separar); intercludere (separar, cortar); impetrare
(conseguir); etc. Ejs.: Q curium censores senatu moverant (Los censores habían
separado del Senado a Quinto Curio); Exercitum itinere pohibent (Proíben el paso al
ejército); Ariovistus omni Gallia Romanis interdixit (Ariovisto privó de la Galia
entera a los romanos). (Si se viera libre de esta indigna sospecha)
– Verbos que indican separación en sentido figurado, sobre todo los que indican
“liberar” (liberare, solvere, absolvere, levare, vacare, etc.), privar (privare, orbare,
spoliare, nudare), carecer (carere), estar necesitado (egere, indigere); ejs.: Si hac
indigna suspicione careat (Si se viera libre de esta indigna sospecha); Orbatur et eget
auxilio respublica (La República está privada y necesitada de ayuda); Leva me hoc
onere (Alíviame de esta carga).
91
– Adjetivos del mismo campo semántico que los verbos del grupo anterior, como
inanis, vacuus, orbus, nudus, liber, etc.; ej.: Robustus animus et excelsus omni est
liber cura et angore (Un corazón firme y de altas miras está libre de todo cuidado y
angustia).
– Se construyen siempre con preposición el verbo abesse y los compuestos de dis- y
se-, así como los ablativos de los pronombres, aunque éstos dependan de un verbo
que rechace la preposición; ejs.: Secerne te a bonis (Apártate de las peersonas
honradas); Aegre vim hostium ab se arcebant (Con dificultad apartaban de sí la
violencia de los enemigos); Ab officio discessit (Se apartó de su deber).
c) Ablativo de origen. Se llama así al ablativo sin preposición que depende del verbo nasci
(nacer) y de natus, ortus, genitus, oriundus, etc., indicando la filiación o la descendencia;
dicho ablativo suele estar representado por matre, patre, parentibus, loco, genere, familia,
etc.; ejs: Nobili genere natus (Nacido de noble linaje); Sicilia oriundus (Oriundo de Sicilia);
Amplissima familia orti pueri (Niños procedentes de muy ilustre familia).
Cuando se habla de antepasados lejanos se enplea la preposición a (ab); ej.: Belgae a
Germani orti sunt (Los belas son de origen gemánico). También requiere preposición el
ablativo de los pronombres; ej.: x me natus est (Es mi hijo).
d) Ablativo agente. El complemento agente de los verbos pasivos, cuando está representado
por una persona o cosa personificada se expresa en ablativo con a (ab), pues se considera
que la acción procede del agente; ej.: Remus a Romulo interfectus est (Remo fue muerto por
Rómulo).
e) Ablativo de comparación. El segundo término de una comparación puede expresarse con
un ablativo sin preposición. Este ablativo se considera englobado dentro del ablativo propio,
ya que representa la persona o cosa que se toma como punto de referencia y de la cual se
parte para establecer la comparació; ej.: Herodotus veracior est Ennio (Heródoto es más
veraz que Ennio).
10.3.3. Ablativo instrumental. Sus acepciones concretas más importantes son:
a) Ablativo de medio. Es el valor fundamental, indicando el instrumento o medio de que se
vale el sujeto para realizar la acción; ej.:
Cornibus tauri, apri dentibus, morsu leones, aliae bestiae fuga se, aliae occultatione
tutantur
Los toros se defienden con los cuernos, los jabalíes con los dientes, los leones a
mordiscos, otros animales con la huida, otros ocultándose
Cuando el instrumento o medio es una persona, suele emplearse la construcción de
acusativo con per; ej.:
Caesar per exploratóres certior factus est
César se aseguró por medio de los exploradores
b) Ablativo de causa. Deriva del de medio, sin que se pueda distinguir a veces de cuál se
trata; ej.:
Concordia parvae res crescunt, discordia maximae dilabuntur
Con la concordia cobran vigor los pequeños Estados, con la discordia se derrumban
los más grandes
Los ejemplos más claros se dan en giros y frases fijas, como fame interire, morir de
hambre; culpa alicuius, por culpa de alguíen, metu, por miedo; amore, odio, por amor, por
odio; iussu, por orden; coactu, por coacción, uoluntate, por voluntad; etc.; ej.:
92
Ad eum ipsius rogatu arcessitiique veni
Vine a él a causa de sus propios ruegos e insistencias
Con ablativo de causa se construyen frecuentemente una serie de verbos que
expresan sentimientos: laetari, gaudere (alegrarse); dolere, maerere (sufrir); gloriari, se
iactare (vanagloriarse); etc.:
Delicto dolere, correctione gaudáre oportet
Conviene sufrir por la falta cometida y alegrarse con la reprensión
El complemento agente de la pasiva, cuando es una cosa o ser inanimado, se
construye como ablativo instrumental y es propiamente un ablativo de causa o de medio; ej.:
Onerariae naves vento tenebantur
Las naves de carga eran retenidas por el viento (mediante, a causa del viento)
c) Ablativo de precio. Con los verbos que significan «comprar», «vender», «costar», etc., el
precio se expresa mediante el ablativo; ej.:
Emi vírgmem triginta minis
He comprado una doncella en treinta minas
Multo sanguine ac vulneribus ea Poenis victoria stetit
Esta victoria costó a los cartagineses mucha sangre y muchas heridas.
d) Ablativo de lugar «por dónde». Se llama también «prosecutívo» y se engloba en el
ablativo instrumental por considerarse dicho lugar como un medio para caminar por él:
Ibam forte Via Sacra
Iba yo casualmente por la Via Sacra
Porta Collína urbem íntravere
Entraron en la ciudad por la Puerta Colina
Se emplea esta construcción sobre todo con los nombres como vía, iter (camino),
pons (puente), porta (puerta), flumen (río). En los demás casos se emplea per más acusativo;
ej.:
Iter per provinciam fecerunt
Hicieron el viaje a través de la provincia
e) Ablativo durativo. A veces, aunque no con frecuencia, se emplea el ablativo, alternando
con el acusativo, para expresar en cuánto tiempo se llevó a cabo una acción; ej.:
Paucis diebus urbem cepit
Tomó la ciudad en pocos días
f) Ablativo de relación. Se le llama también de limitación y se emplea para precisar y
concretar la parte o el punto de vista bajo el cual se cumple la acción verbal. Es frecuente
con verbos y adjetivos de «superioridad» (superare, vincere, praestare, antecedere ... /
dignus, insignis, illustris ... ); ejs.:
Doctrina Graecia nos et omni litterarum genere superabat
Grecia nos superaba en cultura y en todos los géneros literarios
Summa laude dignus
Digno de la más alta gloria
Pero puede emplearse con cualquier verbo o nombre susceptible de comportar un
matiz concreto, una comparación, diferencia, etc.; ej.:
Galli omnes lingua, ínstítútis, legibus inter se diferunt
Los galos en conjunto difieren entre sí en cuanto al idioma, las costumbres y las leyes
g) Ablativo de compañía. La persona que acompaña o el objeto que setiene consigo se
construye en ablativo con cum; ejs.:
93
Cum coníugibus et Iíberís profecti sunt
Marcharon con sus esposas e hijos
Omnia mea mecum porto
Todos mis bienes los llevo conmigo
Los sustantivos que designan fuerzas militares (exercitus, copiae ... ), sobre todo si
van acompañados de adjetivo, suelen usarse sin preposición; ej.:
Caesar omnibus copiis ad Ilerdam proficiscitur
César se pone en marcha hacia Lérida con todas sus tropas
h) Ablativo de modo. El modo se expresa en latín generalmente con un adverbio. Pero
también puede expresarse con un ablativo instrumental sin preposición o con cum. El modo
se considera como una «circunstancia acompañante» y deriva del instrumental de compañía.
Se tiende a usar cum cuando el sustantivo va solo, sin adjetivo; ej:
Honeste, id est cum vírtute, vivere
Vivir honestamente, es decir, con virtud
y a prescindir de cum si le acompaña un adjetivo:
Hostes íncredíbilí celeritate ad flumen decurrunt
Los enemigos bajan corriendo hasta el río con increíble rapidez
Pero esta distribución no tiene nada de rigurosa, ya que hay muchos ejemplos de
sustantivo solo sin preposición y más aún de sustantivo-adjetivo con preposición:
Allobróges magna cum cura suos fines tuentur
Los alóbroges defienden su territorio con gran cuidado
Hay una serie de ablativos que se emplean siempre sin preposición; constituyen giros
y expresiones consagradas, equivalentes a adverbios de modo: iure (con razón), iniuria (sin
razón, injustamente), more, instituto (según costumbre), vi (a la fuerza), ordme (por orden,
sistemáticamente), casu (por casualidad), consilio (intencionadamente), hac ratione, hoc
modo, hoc pacto (de este modo), etc.
i) Ablativo de cualidad. El ablativo comparte con el genitivo la expresión de la cualidad.
Puede depender directamente de un sustantivo o bien del verbo sum; ejs.:
Aristoteles, vir summo ingenio
Aristóteles, hombre de talento muy elevado
Caatilina fuit magna vi et animi et corporis, sed ingenio malo pravoque
Catilina fue de gran fortaleza tanto de alma como de cuerpo, pero de natural malo y
torcido
j) Ablativo con ciertos verbos. Se construyen con ablativo instrumental:
- Los verbos de «abundancia» (abundare, redundare, complere, ímplere ..); ej.:
Villa abundat porco, haedo, agno, gallina, lacte, caseo, melle
La granja abunda en cerdos, cabritos, corderos, gallinas, leche, queso y miel
- Una serie de verbos deponentes: utor (usar, servirse), fruor (gozar), fungor (cumplir,
desempeñar), vescor (alimentarse),potior (apoderarse); ej.:
Graecis litteris Galli utuntur
Los galos se sirven del alfabeto griego
Sapientiae laude fruebatur
Gozaba de la gloria de la sabiduría
- La expresión opus est (hay necesidad):
Auctoritate tua nobis opus est
Necesítamos tu autoridad (literal: hay necesidad para nosotros de tu autoridad)
94
OBSERVACIÓN.
Llamemos la atención sobre el hecho de que el ablativo instrumental, como se ha
visto, se construye sin preposición en todas sus acepciones, excepto el instrumental de
compañía (y, a veces, el de modo), que lleva cum.
10.3.4. El ablativo locativo
Con este ablativo se expresa el lugar en que se está y el tiempo en que
se realiza una acción. Responde a las preguntas: «¿dónde?» y «¿cuándo?».
a) Ablativo de lugar. El complemento de lugar que responde a la pregunta «¿dónde?» se
construye en ablativo sin preposición cuando se trata de nombres de ciudades e islas
pequeñas (excepto las que conservan el caso locativo; ver más abajo); ejs.:
Cives Romanos Neapolí vidi
Vi en Nápoles a unos ciudadanos romanos
Atheriis multos annos vixit
Ha vivido muchos años en Atenas
Va precedido de la preposición in (en) en todos los demás casos, es decir, cuando se
trata de grandes unidades geográficas (continentes, naciones, islas grandes) o de nombres
comunes, que son, con mucho, los más abundantes:
Coronam habebat unam in capite, alteram in collo
Tenía una corona en la cabeza y otra en el cuello
Nec impune C. Marius in Italia, divus Iulius in Gallia, Drusus ac Nero in suis eos
sedibus perculerunt
y no sin pérdidas les infligieron duros golpes (a los germanos) Mario en Italia, Julio
César en la Galia, Druso y Tiberio en su propio territorio
Excepciones. Cuando un nombre común tiene ya en sí mismo sentido local, como los
ablativos loco, parte, regione, etc., así como cuando va acompañado por el adjetivo totus,
puede prescindir de la preposición; ejs.:
Omnibus locis fit caedes
En todas partes se produce una carnicería
Dilectum tota provincia habuit
Hizo la leva en toda la provincia
b) Supervivencia del caso locativo. Quedan restos en latín del antiguo caso locativo
indoeuropeo, con morfema distinto del morfema de ablativo. Se conserva dicho caso, y con
él se expresa el lugar en dónde, en el singular de los nombres de ciudades e islas pequeñas
de las declinaciones La y 2.a, así como en algunos nombres comunes ya conocidos, como
domus, rus, humus, militia, bellum (los dos últimos sólo en los sintagmas domi bellique,
domi militiaeque, en la paz y en la guerra).
La desinencia de locativo es -ae en la La declinación y -i en la 2.a y 3.a (en la 3.ª sólo
tiene locativo rus, rurís): Romae, en Roma; Caesaraugustae, en Zaragoza; Matriti, en
Madrid; Toleti; en Toledo; domi, en casa; humi, en el suelo; ruri, en el campo; ejs.:
Romae rus, ruri Romam desidero
En Roma añoro el campo; en el campo, Roma
Procubuit humi bos
El buey se derrumbó en tierra
c) Ablativo de tiempo. El complemento de tiempo que responde a la pregunta «¿cuándo?» se
engloba en el ablativo locativo y se construye generalmente sin preposición; ejs.:
In fines Vocontiorum die septimo pervenít
95
Llegó al séptimo día al territorio de los Voconcios
Solis occasu suas copias reduxit
Replegó sus tropas a la puesta del sol
A veces se emplea la preposición in; por ejemplo, cuando se designan las diversas
edades de la vida: in pueritia (en la niñez), in adulescentia (en la juventud) ... Y en otros
casos, sin que sea posible fijar reglas en la distribución; ej.:
Vestrae cenae non solum in praesentia, sed etiam postero die iucundae sunt
Vuestras cenas son agradables no sólo en el momento de cenar,sino también al día
siguiente
EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto: (pág. 133):
Recapitulación de los pronombres
Sosias, criado de Anfitrión, rey de Tebas, narra a éste el fraude del dios Mercurio, que ha
tomado su figura. Pasaje de la comedia <<Amphitruo>>, de Plauto.
SOSIA.- Vera dico, domine. Omnem imaginem meam alter habet et similis est mei. Idem est
atque ego.
AMPHITRUO.- Quid narras?
SOSIA.- Eodem est ille habitu; iisdem pedibus incedit; iidem oculi, idem nasus, eadem
frons in capite eodem; color idem eiusdem barbae. Easdem aures habet, os idem.
Neque lac lactis similius est quam ille ego similis est mei. Eadem fecit atque ego.
Ipse mihi omnia narravit, non modo pugnam, sed praedam, hostes timoremque
meum. Ipsius Sosiae vim et virtutem agnovi.
AMPH.- Insane!
SOSIA.- Vera dico. Nunc ego sum domi.
AMPH.- Non es domi: hic mecum ades. Homo idem duobus locis simul esse non potest.
SOSIA.- At ego sum profecto hic et illic: res ita est!
AMPH.- Ubi bibisti, homo turpissime?
SOSIA.- Nusquam equidem bibi.
AMPH.- Tune id dicis!
SOSIA.- Ego ipse dico. Audisne? Domi ego sum, inquam, et apud te adsum. Sosia idem.
Res eius modi est...
VOCABULARIO.
adsum (irr. comp. de sum): estar (presente).
agnossco, agnovi, agnitum (3ª): conocer,
reconocer.
alter, altera, alterum: el otro (de dos).
AMPH(ITRYON), -onis m. Anfitrión.
apud: preposición de acusativo, junto a, al lado
de.
at: pero.
atque: y.
audio, audivi, auditum (4ª): oír.
auris, -is f.: oreja, oído.
barba, -ae f.: barba.
bibo, bibi, - (3ª): beber.
caput, -itis n.: cabeza.
color, -oris m.: color.
dico, dixi, dictum (3ª): decir.
domi: locativo de domus.
dominus, -i m.: señor.
domus, -i/-us f.: casa.
duo, duae, duo: dos.
ego: yo.
equidem: ciertamente.
esse: infinitivo presente de sum.
et: y.
facio, feci, factum (5ª): hacer.
frons, -ntis f.: frente.
habeo, habui, habitum (2ª): tener.
habitus, -us m.: aspecto.
hic: adv. aquí.
homo, -inis m.: hombre.
96
hostis, -is m.: enemigo.
idem, eadem, idem: el mismo.
ille, illa, illud: aquél.
illic: adv. allí.
imago, -inis f.: imagen.
in: preposición de acusativo, a, hacia,
contra; de ablativo, en.
incedo, incessi, incessum (3ª): andar.
inquam, -is, -it (defectivo): digo, etc.
insanus, -a, -um: loco.
ipse, ipsa, ipsum: él mismo, en persona.
is, ea, id: éste, él.
ita: así.
lac, lactis n.: leche.
locus, -i m.: lugar.
mecum: cum me (conmigo).
meus, -a, -um: mi, mío.
mihi: dativo de ego.
modo: adv. sólo.
modus, -i m.: modo, manera.
narro (1ª): decir.
nasus, -i m.: nariz, olfato.
-ne: acaso.
neque: ni, y no.
non: no.
nunc: ahora.
nusquam: adv. en ningún lugar.
oculus, -i m.: ojo.
omnis, -e: todo.
os, oris n.: boca.
pes, pedis m.: pie.
posum, potui, - (irr. Comp. de sum): poder.
potest: 3 sg. presente indicativo de posum.
praeda, -ae f.: pressa, botín, robo.
profecto: adv. ciertamente.
ugna, -ae f.: pugna, pelea, discusión.
quam: que.
-que: y.
quid: ¿qué...?
res, rei f.: cosa, asunto.
sed: pero.
similis, -e: parecido, semejante.
simul: al mismo tiempo, simultáneamente.
SOSIA, -ae f.: Sosia.
sum, fui, - (irr.). Ser, estar, haber, existir.
te: acusativo y ablativo de tu.
timor, -oris m.: miedo, temor.
tu: tú.
turpis, -e: vergonzoso, indecente.
ubi: adv. ¿dónde...?
verus, -a, -um: verdadero.
virtus, -utis f.: virtud, valor.
vis, vis f.: fuerza.
EJERCICIO: Analiza y traduce el siguiente texto:
Publius Scipio Africanus (Editex pág 158)
Romani Publium Scipionem ex virtute Africanum appellaverunt. Veteres, multa prodigia de eo
narrantes, credebant quid divinum in eo inesse; alii dixerunt filium Iovis esse; alii tradunt serpentem
in lecto matris praegnantis apparuisse et nihil ei nocuisse. Ferunt in Capitolium intempesta nocte
euntem numquam canes latravisse. Decem et octo annorum patrem apud Ticinum singulari virtute
servavit. Clade Cannensi nobiles iuvenes Italiam deserere cupientes sua auctoritate compescuit.
Reliquias incolumes per media hostium castra Canusium perduxit. Viginti quattuor annorum praetor
in Hispaniam missus Carthaginem cepit. Hasdrubalem Magonemque, audaces Hannibalis fratres,
Hispania expulit. Amicitiam cum Syphace, Maurorum rege, coniuxit. Massinissam in societate
recepit. Victor domum rediit et consul ante annos factus in Africam classem traiecit. Revocatum ex
Italia Hannibalem superavit. Victis Carthaginiensibus leges et vectigalia gravia imposuit. Celebri
bello Antiochi, legatus fratris fuit. Paetilio Actaeo tribuno plebis repetundarum accusatus in
voluntarium exilium concessit, ubi reliquum tempus aetatis egit.
VOCABULARIO.
accuso (1ª): acusar.
Actaeus, -a, -um: ateniense.
aetas, -atis f.: edad, vida.
Africa, -ae f.: África.
Africanus, -a, -um: africano.
ago, egi, actum (3ª): vivir.
alius, alia, aliud: otro.
amicitia, -ae f.: amistad, alianza.
annus, -i m.: año.
ante: preposición de acusativo, delante de,
antes de.
Antiochus, -i m.: Antíoco.
97
appareo, apparui, apparitum (2ª): aparecer.
appello (1ª): llamar.
apud: preposición de acusativo, junto a.
auctoritas, -atis f.: autoridad.
audax, -acis: audaz, atrevido.
bellum, -i n.: guerra.
canis, -is m./f.: perro, perra.
Cannensis, -e: de Cannas.
Canusium,-ii n.: Canosa.
capio, cepi, captum (5ª): coger, tomar,
conquistar.
Capitolium,-ii n.: Capitolio.
Carthaginienses, -ium m.pl.: los
cartagineses.
Carthago,-inis f.: Cartago.
castra, -oum n.pl.: campamento.
celeber, celebris, celebre: célebre, famoso.
clades, -is f.: derrota, desastre.
classis, -is f.: flota, escuadra.
compesco, compescui, - (3ª): contener,
reprimir.
concedo, concessi, concessum (3ª): marcharse,
retirarse.
coniungo, coniunxi, coniuctum (3ª): juntar,
reunir.
consul, -is m.: cóncul.
credo, credidi, creditum (3ª): creer.
cum: preposición de ablativo, con.
cupiens, -entis: deseoso.
de: preposición de ablativo, de, desde, sobre.
decem: diez.
desero, deserui, desertum (3ª): separarse,
abandonar.
dico, dixi, dictum (3ª): decir.
divinus, -a, -um: divino.
domus, -i/-us f.: casa.
eo, i(v)i, itum (4ª): ir.
esse: infinitivo presente de sum.
et: y.
euntem: participio de presente de eo.
ex: preposición de ablativo, de, desde.
exilium, -ii n.: exilio.
expello, expuli, expulsum (3ª): echar,
expulsar, rechazar.
facio, feci, factum (5ª): hacer,
factus, -a, -um: participio de pasado de
facio.
fero, tuli, latum (3ª): llevar, decir.
filius, -ii m.: hijo.
frater, fratris m.: hermano.
gravis, -e: grave, pesado.
Hannibal, -is m.: Aníbal.
Hispania, -ae f.: Hispania.
hostis, -is m.: enemigo.
impono, imposui, impositum (3ª): imponer.
in: preposición de acusativo, a, hacia; de
ablativo, en.
incolumis, -e: incólume, sano y salvo.
inesse: infinitivo presente de insum.
insum, infui, - (irr.): estar en, haber.
intempestus, -a, -um: desfavorable.
Iovis: genitivo de Iuppiter.
is, ea, id: éste, él.
Italia, -ae f.: Italia.
Iuppiter, Iovis m.: Júpiter.
iuvenis, -e: joven.
latro (1ª): ladrar.
lectus, -i m.: lecho.
legatus, -i m.: legado, embajador.
lex, legis f.: ley.
Mago, -onis m.: Magón.
Massinissa, -ae m.: Masinisa.
mater, matris f.: madre.
Maurus, -a, -um: de Mauritania, moro.
medius, -a, -um: que está en medio, central.
missus, -a, -um: participio de pasado de
mitto.
mitto, misi, missum (3ª): enviar.
multus, -a, -um: mucho.
narro (1ª): narrar, contar.
nihil indecl.: nada.
nobilis, -e: noble.
noceo, nocui, nocitum (2ª): dañar, perjudicar.
nox, noctis f.: noche.
numquam: nunca.
octo: ocho.
Paetilius, -ii m.: Petilio.
pater, patris m.: padre.
per: preposición de acusativo, por, a través de.
perduco, perduxi, perductum (3ª): conducir.
plebs, plebis f.: plebe.
praegnans, -antis: embarazada.
praetor, -oris m.: pretor.
prodigium, -ii n.: prodigio, milagro.
Publius, -ii m.: Publio.
quattuor: cuatro.
-que: y.
qui/quis, quae/qua, quod/quid: que.
recipio, recepi, receptum (5ª): sacar, retirarse.
redeo, redii, reditum (4ª): volver, regresar.
98
reliquiae, -aarum f.pl.: restos.
reliquus, -a, -um: restante.
repetundae, -arum f.pl.: concusión.
revoco (1ª): volver a llamar, hacer volver.
rex, regis m.: rey.
Romani, -orum m.pl.: los romanos.
Scipio, -onis m.: Escipión.
serpens, -entis m./f.: serpiente.
servo (1ª): conservar.
singularis, -e: único, solitario.
societas, -atis f.: sociedad, alianza.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
supero (1ª): superar, vencer.
suus, -a, -um: su, suyo.
Syphax, -acis m.: Sifax, rey de Numidia.
tempus, -oris n: tiempo.
Ticinus, -i m.: el Tesino, río de la Galia.
trado, tradidi, tradirum (3ª): contar, narrar.
traicio, traieci, traiectum (5ª): hacaer pasar al
otro lado.
tribunus, -i m.: tribuno.
ubi: donde.
vectigal, -is n.: tributo, impuesto.
veteres: ver vetus.
vetus, veteris: viejo, anciano.
victor, -oris m.: vencedor.
victus, -a, -um: participio de pasado de
vinco.
viginti: veinte.
vinco, vici, victum (3ª): vencer.
virtus, -utis f.: virtud, valor.
voluntarius, -a, -um: voluntario.
99
UNIDAD 11
11.1. El pronombre relativo.
– El pronombre relativo introduce una oración subordinada adjetiva que explica o
especifica un elemento de la oración principal. A este elemento tradicionalmente se le
llama antecedente. El pronombre relativo sustituye al antecedente, por lo que debe
concertar con él en género y número, pero no necesariamente en caso que el que
corresponde a su función en la oración de relativo.
– Cuando el verbo de la oración adjetiva o de relativo va en modo subjuntivo, ésta
suele tener valor final; ejemplo: misit legatos qui pacem peterent: “envió
embajadores para pedir la paz”.
– La flexión del pronombre relativo es la siguiente:
singular plural
Masc. Fem. neutro Masc. Fem. neutro
nominativo qui quae quod qui quae quae
acusativo quem quam quod quos quas quae
genitivo cuius cuius cuius quorum quarum quorum
dativo cui cui cui quibus quibus quibus
ablativo quo qua quo quibus quibus quibus
– Ejemplos:
– Mulier quae carmina legit Lesbia est: “La mujer que lee los poemas es Lesbia”.
– Vir quem Lesbia amat Catullus est.: “El hombre a quién Lesbia ama es Catulo”.
En la primera oración, el pronombre relativo está sustituyendo al antecedente
mulier, que es una palabra femenina y singular, por eso el pronombre quae es
femenino y singular, y está en nominativo porque desempeña la función de sujeto
en la oración adjetiva (es sujeto de legit). En la segunda oración, el antecedente es
vir, una palabra masculina y singular, por eso el pronombre quem es masculino y
singular, y está en caso acusativo porque desempeña la función de CD en la
oración de relativo (es CD de amat).
EJERCICIO. Analiza y traduce las siguientes oraciones:
a. Vir, quem Lesbia amat, est Catullus.
b. Vir, quem vidi, est Iulius Caesar.
c. Mulier, cui Marcus Tullius Cicero litteras scripsit, est Terentia.
d. Mulier, quam Catullus amabat, Lesbia erat.
e. Poeta, cuius carmina Lesbia legebat, est Catullus.
f. Litteras accepi quas ad me misisti.
g. Scipio, qui in Hispania Carthaginenses devicerat, Romam venit.
h. Caesar speculatores dimisit, qui naturam loci cognoscerent.
i. Omnia quae scio vobis iam dixi.
100
VOCABULARIO.
accipio, accepi, acceptum (5ª): recibir.
amo (1ª): amar.
Caesar, -is m.: César, nombre propio.
carmen, -inis n. poema.
Carthaginenses, -ium m.pl.: los cartagineses.
Catullus, -i m.: Catulo, nombre propio.
cognosco, -cognovi, cognitum (3ª): conocer.
devinco, devici, devictus (3ª) vencer.
dico, dixi, dictum (3ª) decir.
dimitto, dimisi, dimissum (3ª): enviar.
Hispania, -ae f.: Hispania.
iam: adv. ya
in: prep. de abl. en.
Iulius, -ii m.: Julio, nombre propio.
lego, legi, lectum (3ª): leer.
Lesbia, -ae f.: Lesbia, nombre propio.
litterae, -arum f.pl.: carta.
locus, -i m.: lugar.
Marcus, -i m.: Marco, nombre propio
mulier, -is f.: mujer.
natura, -ae f.: naturaleza.
omnis, -e: todo.
poeta, -ae m.: poeta.
qui, quae, quod: que, quien.
Roma, -ae f.: Roma.
scio, scivi, scitum (4ª): saber.
Scipio, -onis m.:Escipión, nombre propio.
scribo, scripsit, scritum (3ª): escribir.
speculator, -oris m.: explorador.
sum, es, esse, fui, - : ser, estar.
Terentia, -ae f.: Terencia, nombre propio.
Tullius, -i m.: Tulio, nombre propio.
venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar.
video, vidi, visum (2ª): ver.
vir, viri m. hombre.
vobis: dat. De vos pronombre de 2ª persona del
plural.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
1.- Urbs quam videtis, pulcherrima Italiae est.
2.- Bis miser est ille, qui ante felix fuit.
3.- Diligens agricola serit arbores, quarum fructus ipse numquam aspiciet.
4.- Homines id, quod volunt, libenter credunt.
5.- Mihi gratior est is, qui verum dicit, quam is, cuius verba dulcia sed infida sunt.
6.- Hic puer idem est, de quo tibi dixi.
7.- Peccatum extenuat, qui celeriter corrigit.
8.- Homo, cuius filius sum, meus pater est.
9.- Navis quae in flumine magna est, in mari parvula est.
10.-Hoc illis narro, qui me non intelligunt.
VOCABULARIO.
Agricola, -ae (m): agricultor.
Ante: adverbio, antes.
Arbor, -oris (f): árbol.
Aspicio, aspexi, aspectum (5ª): ver.
Bis: dos veces.
Celeriter: rápidamente.
Corrigo, correxi, correctum (3ª): corregir.
Credo, credidi, creditum (3ª): creer.
De: prep. de abl., de, sobre.
Dico, dixi, dictum (3ª): decir.
Diligens, -entis: cuidadoso, diligente.
Dulcis, -e: dulce.
Ego: yo.
Extenuo (1ª): liberar.
Felix, -icis: feliz.
Filius, -i (m): hijo.
Flumen, -inis (n): río.
Fructus, -us (m): fruto.
Gratus, -a, -um: grato.
Hic, haec, hoc, ésta, ésta, esto.
Homo, -inis (m): hombre.
Idem, eadem, idem: el mismo.
Ille, -illa, illud: aquél, aquélla, aquello.
In: prep. de abl., en.
Infidus, -a, um: desleal.
Intelligo, intellexi, intelectum (3ª): comprender.
Ipse, ipsa, ipsum: él mismo.
Is, ea, id: éste, ése, aquél, el.
Italia, -ae (f): Italia.
Libenter: adv. con facilidad.
101
Magnus, -a, -um: grande.
Mare, -is (n): mar.
Me: ac. de ego.
Meus, -a, -um: mi, mío.
Mihi: dativo de ego.
Miser, misera, miserum: desgraciado.
Narro (1ª): narrar, contar.
Navis, -is (f): nave.
Non: no.
numquam: adv. nunca.
Parvulus, -a, -um: pequeñito.
Pater, -tris (m): padre.
Peccatum, -i (n): pecado.
Puer, -pueri (m): niño.
Pulcher, -chra, -chrum: hermoso.
Qui, quae, quod: que, quien, el cual.
Sed: pero.
Sero, sevi, satum (3ª): sembrar, plantar.
Sum, fui, - (irr.): ser, estar.
Tibi: dat. De tu
tu: tu.
Urbs, -is (f): ciudad.
Verbum, -i (n): palabra.
Verus, -a, -um: verdadero.
Video, vidi, visum (2ª): ver.
Volunt: quieren.
11.2. El participio.
– El participio es un adjetivo verbal. Como adjetivo concuerda con el sustantivo en
género, número y caso; como verbo dispone de las categorías de tiempo y voz, y
sintácticamente puede llevar complementos verbales.
– La formación de los participios es la siguiente:
Voz activa Voz pasiva
presente 1ªc.: -a
2ªc.: -e
3ªc.: -e + nt + terminaciones de la 3ª
4ªc.: -ie declinación
5ªc.: -ie
X
pasado X Tema de supino + us, -a, -um
futuro Tema de supino + urus, -a, -um X
– El participio de presente se declina como un adjetivo de una terminación, por la
tercera declinación. En castellano no existe este participio, aunque han llegado hasta
nosotros algunos sustantivos o adjetivos que proceden de antiguos participios de
presente; ejemplos de ello son amante(“el que ama”, oyente (“el que oye”), agente
(“el que hace”) o durmiente (“el que duerme”).
– El participio de pasado equivale a nuestro participio de pasado: amatus (“amado”, “el
que ha sido amado”. También con él se conjuga la voz pasiva del tema de perfecto.
Se declina como un adjetivo de la primera clase (2ª masculino, 1ª femenino, 2ª
neutro).
– El participio de futuro activo indica posterioridad. Se declina como un adjetivo de la
primera clase (2ª masculino, 1ª femenino, 2ª neutro).
11.2.1. Sintaxis del participio.
– El participio puede presentar dos construcciones diferentes: la construcción
concertada y la construcción llamada ablativo absoluto.
– En la construcción concertado, el concuerda con un sustantivo o pronombre en
género número y caso. El participio se puede traducir como una oración adjetiva o de
relativo, como una oración temporal o como un gerundio, según los casos.
102
– Ejemplos:
– Virtus subiectorum grata est imperantibus: “El valor de los súbditos es grato
para los que mandan”
– Platonem scribentem mors oppressit: “La muerte le llegó a Platón mientras
escribía”.
– Gladiatores, in arena morituri, Caesarem salutant: “Los gladiadores, que
morirán en la arena, saludan a César”.
– Miles, ad oppidum expugnatum ab hostibus contendunt: “Los soldados se
dirigen a la ciudad asaltada por los enemigos”.
– En la construcción llamada ablativo absoluto, un participio se une predicativamente a
un sustantivo o a un pronombre que está en ablativo concordando con él; esta
construcción equivale a una oración subordinada circunstancial, generalmente
temporal. Una traducción rigurosamente literal no siempre es posible; normalmente
va bien traducir por gerundio simple si el participio es de presente, y por gerundio
compuesto si el participio es de pasado.
– Ejemplos:
– Patre absente, aeger fui: “Estando ausente mi padre, estuve enfermo”.
– Finito bello, milites victores redierunt: “Habiendo acabado la guerra, los
soldados volvieron victoriosos”.
– Cuando el participio debería ser el del verbo copulativo, puesto que éste carece de
él, forman el ablativo absoluto un sustantivo o un pronombre en ablativo,
naturalmente con otro sustantivo que los determina; ejemplo: Me puero, avus
meus mortuus est: “siendo yo niño, murió mi abuelo”.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
a. Legati, Romam missi, auxilium a senatu petierunt.
b. Hannibal, Carthagine expulsus, Ephesum exul venit.
c. His rebus confectis, Caesar ad Italiam intendit.
d. Hamilcar, perfecto Africo bello, in Hispaniam exercitum traduxit.
e. Galli fugerunt corpora suorum in campo relinquentes.
f. Cognito hostium adventu, nostri naves e portu educunt.
g. Hannibale duce, Poeni Saguntum expugnaverunt.
h. Q. Fabio M. Claudio consulibus, Cato tribunus militum in Sicilia fuit.
i. Hostes, brevi tempore a nostris superati, sese fugae dederunt.
VOCABULARIO.
a(b): prep. de abl. de, desde, por.
ad: prep. de ac. a hacia.
adventus, -us f.: llegada.
Africus, -a, -um: africano.
auxilium, -ii n.: auxilio, ayuda.
bellum, -i n.: guerra.
brevis, -e: breve, corto.
Caesar, -is m.: César.
campus, -i m.: campo.
Carthago, -inis f.: Cartago.
Cato, -onis m.: Catón.
cognosco, cognivo, cognitum (3ª): conocer.
conficio, confeci, confectum (5ª): acabar.
consul, -is m.: cónsul.
corpus, -oris n.: cuerpo.
do, dedi, datum (1ª): dar.
dux, ducis m.: general, jefe.
e: prep. de abl. de, desde.
educo, eduxi, eductum (3ª): sacar.
Ephesus, -i m.: Éfeso, nombre de ciudad.
103
exercitus, -i m.: ejército.
expello, expulsui, expulsus (3ª): expulsar.
expugno (1ª): asaltar, conquistar.
exul, -is m.: exiliado.
fuga, -ae f.: fuga, huida.
fugio, fugi, fugitum (5ª): huir.
Galli, -orum m.pl.: los Galos, gentilicio.
Hamilcar, -is m.: Amílcar.
Hannibal, -is m.: Aníbal.
hic, haec, hoc: éste, ésta, esto.
Hispania, -ae f.: Hispania.
hostis, -is m.: enemigo.
in: prep. de abl. en.
in: prep. de ac. a, hacia.
intendo, intendi, intentum (3ª): dirigirse a.
Italia, -ae f.: Italia, nombre propio.
legatus, .-i m.: embajador.
M. Claudius, -ii m.: M(arco) Claudio, nombre
propio.
miles, -itis m.: soldado.
mitto, misi, missum (3ª): enviar.
navis, -is f.: nave.
noster, -tra, -trum: nuestro.
perficio, perfeci, perfectum (5ª): acabar.
peto, petii (petivi), petitum (3ª): pedir.
Poeni, -orum m.pl.: los Cartagineses.
portus, -us m.: puerto.
Q. Fabius, -i m.: Q(uinto) Fabio, nombre propio.
relinquo, reliqui, relictum (3ª): dejar, abandonar.
res, rei f.: cosa.
Roma, -ae f.: Roma.
Saguntum, -i n.: Sagunto.
senatus, -us m.: Senado.
sese: se (ac. del pronombre de tercera persona
sg./pl.).
Sicilia, -ae f.: Sicilia.
sum, es, esse, fui, - : ser, estar.
supero (1ª): superar, vencer.
suus, -a, -um: su, suyo.
tempus, -oris n.: tiempo.
traduco, traduxi, traductum (3ª): llevar, trasladar.
tribunus, -i m.: tribuno.
venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones de participio concertado:
1. Duci morienti victoria nuntiata est (se le anunció).
2. Platonem scribentem mors oppressit.
3. Omne malum nascens facile opprimitur (se reprime).
4. Nihil puero nascente debilius est.
5. Hostes territos nostri milites fugaverunt.
6. Graecia capta ferum victorem cepit.
7. Dionysius tyrannus, cultros tonsorios timens, candenti carbone sibi adurebat capillum.
8. Interdiu (“de día”) stellas non conspicimus, solis luce obscuratas.
9. Illum exercitum comtemno, collectum ex senibus desperatis.
10. Legati veniunt auxilium implorantes.
11. Legati a Saguntinis Romam missi sunt (han sido enviados) auxilium orantes.
12. Hominibus laborantibus fortuna favet.
VOCABULARIO.
a: de, desde; por.
aduro, aduri, adustum (3ª): quemar.
auxilium, -ii n.: ayuda, auxilio.
candeo, candui, canditum (2ª): estar inflamado,
arder, estar candente.
capillus, -i m.: cabello, pelo.
capio, cepi, captus (5ª): coger, tomar
conquistar.
carbo, -onis m.: carbón.
colligo, collegi, collectum (3ª): recoger,
reclutar.
comtemno contempsi, contemptum (3ª):
despreciar,no temer.
conspicio, conspexi, conspectum 85ª):
observar, mirar.
culter, cultri m.: cuchillo.
debilis, -e: debil, suave.
despero (1ª): desesperar.
Dionysius, -i m. Dionisio.
dux, ducis m.: general, jefe.
ex: de, desde, a partir de.
exercitus, -us m.: ejército.
104
facile: fácilmente.
faveo, favi, fautum (2ª): ayudar, favorecer,
proteger.
ferus, -a, -um: fiero.
fortuna, -ae f.: fortuna, suerte.
fugo (1ª): ahuyentar, poner en fuga.
Graecia, -ae f.: Grecia.
homo, hominis m.: hombre.
hostis, -is m.: enemigo.
ille, ella, illud: aquél.
imploro (1ª): suplicar.
interdiu: de día.
laboro (1ª): trabajar.
legatus, -i n.: legado,embajador.
lux, lucis f.: luz.
malum, -i n.: mal.
miles, .-itis m.: soldado.
missi sunt: han sido enviados.
morior, mortuus sum (4ª, dep.): morir.
mors, mortis f.: muerte.
nascor, natus sum (3ª, dep.): nacer.
nihil (indeclinable): nada.
non: no.
noster, -tra, -trum: nuestro.
nuntiata est: se le anunció..
obscuro (1ª): oscurecer, cubrir.
omnis, -e: todo.
opprimitur: se rerpime.
opprimo, oppressi, oppressum (3ª): oprimir,
reprimir.
oro (1ª): rogar, suplicar, hablar.
Plato, -onis m.: Platón.
puer, pueri m.: niño.
Roma, -ae f.: Roma.
Saguntini, -oum m.pl.: los Saguntinos.
scribo, scripsi, scriptum (3ª): escribir.
se: él, ella; ellos, ellas.
senex, senis m.: viejo, anciano.
sibi: dativo de se.
sol, -is m.: el Sol.
stella, -ae f.: estrella.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
terreo, terrui, territum (2ª): aterrorizar,
asustar.
timeo, timui, - (2ª): temer.
tonsorius, -a, -um: de barbero.
tyrannus, -i m.: tirano.
venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar.
victor, -oris m.: vencedor.
victoria, -ae f.: victoria.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con ablativo absoluto:
1. Dux, oriente sole, e castris copias eduxit.
2. Regnante Tarquinio Prisco, Pythagoras in Italiam venit.
3. Mortuo Numa, Tullus Hostilius creatus est rex.
4. Regibus expulsis, Romae consules creati sunt.
5. Galba, secundis aliquot (“algunos”) proeliis factis castellisque compluribus expugnatis,
missis ad eum undique obsidibusque datis et pace facta, constituit in finibus hostium
hiemare.
6. Orta luce, profecti sumus.
7. Mortuo rege, magna erat omnibus maestitia.
8. Maximae virtutes, voluptate dominante, pereunt.
9. Multis obsistentibus, hoc impetravi.
10. Perditis omnibus rebus, tamen ipsa virtus se sustentare potest (puede).
VOCABULARIO.
ad: a, hacia, junto a.
aliquot: algunos.
castellum, -i n.: fortaleza.
castra, -orum n.pl.: campamento.
complures, -ura pl.: muchos.
constituo, -ui, -utum (3ª): colocar, decidir.
consul, -is m.: consul.
copiae, -arum f.pl.: tropas.
creo (1ª): crear, elegir, nombrar.
do, dedi, datum (1ª): dar.
dominor (1ª, dep.): dominar, mandar.
dux, ducis m: general, jefe.
e: de, desde.
educo, eduxi, eductum (3ª): hacer salir.
et: y.
eum: acusat. masc. sing. de is, ea, id.
105
expello, expulsi, expulsum (3ª): echar,
expulsar, rechazar.
expugno (1ª): atacar, asaltar.
facio, feci, factum (5ª): hacer.
fines, -ium m.pl.: territorio.
Galba, -ae m.: Galba.
hic, haec, hoc: ésta, ésta, esto.
hiem0 (1ª): pasar el invierno, invernar.
Hostilius, -ii m.: Hostilio.
hostis, -is m.: enemigo.
impetro (1ª): pedir.
in: a, hacia, contra, en.
ipse, ipsa, ipsum: él, ella, ello mismo.
Italia, -ae f.: Italia.
lux, lucis f.: luz.
maestitia, -ae f.: tristeza, aflicción.
magnus, -a, -um: grande.
maximus, -a, -um: máximo, muy grande.
mitto, misi, missum (3ª): enviar.
morior, mortuus sum (3ª, dep.): morir.
multus, -a, -um: mucho.
Numa, -ae m.: Numa.
obses, obsidis m./f.: rehén.
obsisto, obstiti, - (3ª): resistir, oponerse.
omnis, -e: todo.
orior, ortus sum (4ª dep.): levantarse, salir.
pax, pacis f.: paz.
perdo, perdidi, perditum (3ª): perder. Gastar.
pereo, perii, peritum (4ª): irse, perecer,
desaparecer,
potest: puede.
priscus, -a, -um: antiguo.
proelium, -ii n.: combate, batalla.
proficiscor, preofecti sum (3ª, dep.): marcharse.
Pythagoras, -ae m.: Pitágoras.
-que: y.
regno (1ª): reinar.
res, rei f.: cosa.
rex, regis m.: rey.
Roma, -ae f.: Roma.
se: se, él, ellos.
secundus, -a, -um: favorable.
sol, solis m.: el Sol.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
sustento (1ª): sostener, conseervar.
tamen: sin embargo.
Tarquinius, -ii m.: Tarquinio.
Tullus, -i m.: Tulo.
undique: de todas partes.
venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar.
virtus, virtutis f.: virtud, valor.
voluptas, -atis f.: placer, deseo.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
1. Cicerone consule, coniuratio Catilinae patefacta est.
2. Catone censore, severa fuit Romae morum disciplina.
3. Te praetore, populi Romani classis a piratis victa est.
4. Anco Martio rege Ostia ad ostium Tiberis condita est.
5. Domitiano principe, Stoici Roma pulsi sunt.
6. Caesare duce, Romani Galliam subegerunt.
7. Omnia summa consecutus est, virtute duce, comite fortuna.
8. Cotta et Torquato consulibus, multa prodigia fuerunt.
VOCABULARIO.
a: de, desde; por.
ad: a, hacia, junto a.
Ancus, -i m.: Anco.
Caesar, -aris m.: César.
Catilina, -ae m.: Catilina.
Cato, -onis m.: Catón.
censor, -oris m.: censor.
Cicero, -onis m.: Cicerón.
classis, -is f.: flota.
comes, -itis m.: compañero.
condo, condidi, conditum (3ª): fundar.
coniuratio, -onis f.: conjura.
consequor, consecutus sum (3ª, dep.):
conseguir.
consul, -is m.: cónsul.
Cotta, -ae m.: Cota.
disciplina, -ae f.: instrucción, aprendizaje.
Domitianus, -i m.: Domiciano.
dux, ducis m.: jefe, guía, general.
et: y.
fortuna, -ae f.: fortuna, suerte.
Gallia, -ae f.: la Galia.
106
Martius, -ii m.: Marcio.
mos, moris f.: costumbre.
multus, -a, -um: mucho.
omnis, -e: todo.
Ostia, -ae f.: Ostia.
ostium, -ii n.: desembocadura.
patefacio, patefeci, patefactum (5ª): abrir,
descrubir, revelar.
pello, pepuli, pulsum (3ª): empujar, expulsar.
pirata, -ae m.: pirata.
populus, -i m.: pueblo.
praetor, -oris m.: pretor.
princeps, principis m.: príncipe, principal.
prodigium, -ii n.: prodigio, presagio.
rex, regis m.: rey.
Roma, -ae f.: Roma.
Romanus, -a, -um: romano.
severus, -a, -um: severo, duro.
Stoici, -orum m.pl.:los estoicos.
subigo, subegi, subactum (3ª): someter.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
summus, -a, -um: superl., el más alto, el
mayor.
te: acusativo de tu.
Tiber, -eris m.: Tíber.
Torquatus, -i m.: Torquato.
tu: tú.
vinco, vici, victum (3ª): vencer.
virtus, virtutis f.: virtud, valor.
EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto:
El caballo de Troya
Argumento. El príncipe troyano Paris, hijo del rey Príamo, había raptado a la bella
Helena, esposa de un rey griego, Menelao, y ése fue el motivo que desencadenó la guerra.
Cuenta la leyenda que los griegos tardaron muchos años en conquistar la ciudad de Troya
para recuperar a Helena. El posible resultado de la guerra fue incierto durante todo ese
tiempo. Los troyanos habían sufrido numerosas bajas, pero no se rendían, y los griegos
comenzaban a desanimarse, ya que la victoria parecía poco segura y el viaje de vuelta era
muy largo. Hasta que el astuto Ulises, uno de los jefes griegos, ideó la siguiente
estratagema: construirían un enorme caballo con madera de los abundantes árboles que
crecían sobre el monte Ida, fingiendo que hacían una ofrenda en honor de Minerva;
camuflarían en su interior a los guerreros más valerosos y lo dejarían abandonado en la
playa simulando que regresaban a Grecia en sus naves.
Troianus Paris, Priami regis filius, pulchram Helenam, Menelai uxorem, rapuerat.
Raptus Helenae causa belli fuerat. Graeci per multos annos Troiam oppugnaverunt, et diu
anceps fuit bellum. Iam ex Troianis viri fortissimi in proelio vulnerati aut necati erant, sed
oppidum eorum semper diris hostibus resistebat et Graeci omnem spem abiciebant; tam
dubia victoria videbatur et longinquus in patriam reditus! Tum Ulixes, Graecorum dux
callidissimus, insidias paravit. Ex arboribus, quae in monte Ida permultae erant, equum
ligneum tam ingentem quam montem aedificavit et fortissimos viros in eius ventre inclusit;
laeti autem huius ingentis equi magnis litteris talia verba inscripsit: <<Graeci hunc equum
deae dono dant>>. Hunc equum in litore Graeci reliquerunt, et ipsi, reditum in Graeciam
simulantes solverunt.
VOCABULARIO.
abicio, abieci, abiectum (5ª): perder.
aedifico (1ª): edificar, construir.
anceps, ancipitis: incierto, dudoso.
annus, -i m.: año.
arbor, -oris f.: árbol.
aut: o.
autem: pero, por su parte.
bellum, -i n.: guerra.
callidus, -a, -um: astuto.
causa f.: casua, motivo.
dea, -ae f.: diosa.
dirus, -a, -um: terrible, cruel.
107
diu: durante mucho tiempo.
do, dedi, datum (1ª): dar.
donum, -i n.: don, regalo.
dubius, -a, -um: dudoso.
dux, ducis m.: jefe, general.
eius: genitivo singular masculino de is, ea, id.
eorum: genitivo plural masculino de is, ea, id.
equus, -i m.: caballo.
et: y.
ex: preposición e ablativo, de, desde.
filius, -ii m.: hijo.
fortis, -e: fuerte, valiente.
Graecia, -ae f.: Grecia.
Graecus, -a, -um: griego.
Helena, -ae f.: Elena.
hic, hace, hoc: éste, ésta, esto.
hostis, -is m.: enemigo.
huius: genitivo singular masculino de hic,
haec, hoc.
hunc: acusativo singular masculino de hic,
haec, hoc.
iam: ya.
Ida, -ae f.: el Ida.
in: preposición de acusativo, a, hacia,
contra; de ablativo, en.
includo, inclusi, inclusum (3ª): encerrar.
ingens, ingentis: ingente, enorme.
inscribo, inscripsi, inscriptum (3ª): grabar.
insidiae, -arum f.pl.: emboscada, insidia,
traición.
ipse, -a, -um: el mismo, personalmente.
is, ea, id: éste, ésta, esto; él, ella, ello.
laetus, -a, -um: alegre.
ligneus, -a, -um: de madera.
littera, -ae f.: letra.
litus, -oris n.: playa, costa.
longinquus, -a, -um: largo.
magnus, -a, -um: grande.
Menelaus, -i m.: Menelao.
mons, montis m.: monte.
multus, -a, -um: mucho.
necatus, -a, -um: muerto.
omnis, -e: todo.
oppidum, -i n.: ciudad, fortaleza.
oppugno (1ª): atacar, sitiar, asaltar.
Paris, Paridis m.: Paris.
paro (1ª): preparar.
patria, -ae f.: patria.
per: preposición de acusativo, por, durante.
permultus, -a, -um:muchísimo, en gran
número.
Priamus, -i m.: Príamo.
proelium, -ii n.: batalla.
pulcher, pulchra, pulchrum: hermoso.
quam: que.
qui, quae, quod: que, quien.
rapio, rapui, raptum (5ª): raptar.
raptus, -us m.: rapto.
reditus, -us m.: retorno, vuelta.
relinquo, reliqui, relictum (3ª): dejar,
abandonar.
resisto, restiti, - (3ª): detenerse, resistir,
enfrentarse.
rex, regis m.: rey.
sed: pero.
semper: siempre.
simulo (1ª): simular, fingir.
solvo, solui, solutum (3ª): librar, soltar.
spes, -ei f.: esperanza.
sum, fui, - (irr.). Ser, estar, haber, existir.
talis, -e: tal.
tam: tan.
Troia, -ae f.: Troya.
troianus, -a, -um: troyano.
tum: entonces.
Ulixes, -is m.: Ulises.
uxor, uxoris f.: esposa.
venter, ventris m.: vientre.
verbum, -i n.: palabra.
victoria, -ae f.: victoria.
videor, visus sum (dep.): parecer.
vir, viri m.: hombre.
vulneratus, -a, -um: herido.
EJERCICIO: Analiza y traduce el siguiente texto:
Galli in urbem intrant (Editex pág 118)
Galli, relictis agris suis ob sterilitatem, multas civitates Italiae ceperant et Romam iam
aderant. Exercitum Romanum apud Alliam fluvium ceciderunt die XVI Kal. August.; quem
diem inter nefastos relatum Romani Alliensem dixerunt. Victores Galli in urbem intraverunt,
ubi nobiles senes in curulibus et insignibus conspexerunt. Primo senes venerationem
Gallorum habuerunt; deinde, sublata veneratione, Galli illos senes interfecerunt. Capta urbe,
108
reliqua iuventus cum Manlio in Capitolium fugit. Manlium ob defensum Capitolium
Capitolinum appellaverunt. E somno excitatus clangore anseris Gallos qui ascendebant
deiecit. Cives Manlium patronum appellaverunt et domum praemium etiam in Capitolio
publice accepit.
VOCABULARIO.
accipio, accepi, acceptum (5ª): recibir, aceptar.
adeo, adii, aditum (4ª irr.): ir, dirigirse.
ager, agri m.: campo.
Allia, -ae f.: Alia.
Alliensis, -a: aliense.
anser, anseris m.: ganso.
appello (1ª): llamar.
apud; preposición de acusativo, junto a.
ascendo, ascendi, ascensum (3ª): ascender.
cado, cecidi, caesum (3ª): cortar, matar.
capio, cepi, captum (5ª): coger, tomar,
conquistar.
Capitolinus, -a, -um: capitolino, del Capitolio.
Capitolium, -ii n.: Capitolio.
captus, -a, -um: participio de perfecto de capio.
civis, -is m.: ciudadano.
civitas, -atis f.: ciudad.
clangor, -oris m.: estruendo.
conspicio, conspexi, conspectum (5ª): mirar,
observar.
cum: preposición de ablativo, con.
curulis, -is f.: silla curul.
defendo, defendi, defensum (3ª): defender.
deicio, deieci, deiectum (5ª): echar, derribar,
matar.
deinde: después, luego.
dico, dixi, dictum (3ª): decir, llamar.
die XVI Kal. August.: el día décimo sexto
(antes) de las Kalendas de agosto = el
17 de julio (del 387 a.C.).
dies, -ei f./f.: día, fecha.
domus, -us/-i f.: casa.
e: preposición de ablativo, de, desde, a partir
de.
et: y
etiam: también, además, incluso.
excito (1ª): despertar, excitar.
exercitus, -us m.: ejército.
fluvium, -ii n.: río.
fugio, fugi, - (5ª): huir.
Galli, -orum m.pl.: los galos.
habeo, habui, habitum (2ª): tener, considerar.
iam: ya, ahora.
ille, illa, illud: aquél, él.
in: preposición de acusativo, a, hacia, en;
preposición de ablativo, en.
insigne, -is n.: distintivo, emblema.
inter: preposición de acusativo, entre.
interficio, interfeci, interfectum (5ª): matar,
asesinar.
intro (1ª): entrar.
Italia, -ae f.: Italia.
iuventus, -tutis f.: juventud.
Manlius, -ii m.: Manlio.
multus, -a, -um: mucho.
nefastus, -a, -um: nefasto, inhábil (dicho de los
días).
nobilis, -e: noble.
ob: preposición de acusativo, por, a causa de.
patronus, -i m.: patrono.
praemium, -ii n.: premio.
primo: primeramente.
publice: oficialmente, públicamente.
qui, quae, quod: que, quien; éste.
refero, retuli, relatum (3ª irr.): trasladar,
someter a deliberación.
relatus, -a, -um: participio de perfecto de
refero.
relictus, -a, -um: participio de perfecto de
relinquo.
relinquo, reliqui, relictum (3ª): dejar,
abandonar.
reliquus, -a, -um: restante.
Roma, -ae f.: Roma.
Romani, -orum m.pl.: los romanos.
Romanus, -a, -um: romano.
senex, senis m.: anciano.
somnus, -i m.: sueño.
sterilitas, -atis f.: esterilidad.
sublatus, -a, -um: participio de perfecto de
tollo.
suus, -a, -um: su, suyo.
tollo, sustuli, sublatum (3ª irr.): levantar,
suprimir, quitar.
ubi: donde, cuando.
urbs, urbis f.: ciudad.
veneratio, -onis f.: veneración, respeto.
victor, -oris: vencedor.
109
EJERCICIO: Analiza y traduce el siguiente texto:
Res gestae Hannibalis
Hannibal causam belli quaerens Saguntum, civitatem foederatam, obsedit cepitque. Is,
relicto in Hispania fratre Hasdrubale, Pyrenaeum transit. Tum, Alpes, adhuc ea parte invias,
patefecit et in Italiam traiecit. Tradunt eum ad Italiam LXXX milia peditum, X milia
equitum, septem et XXX elephantos adduxisse. P. Cornelium Scipionem apud Ticinum
flumen, Sempronium Gracchum apud Trebiam amnem, Flaminium consulem apud
Trasimenum lacum, Paullum et Varronem apud vicum, qui Cannas appellant, superavit.
Hannibal usque ad quartum miliarium urbis accessit et castra posuit, equites eius usque ad
portam. Mox timore consulum cum exercitu venientium in Campaniam se recepit. Mox in
Africam revocatus, a Scipione superatus, apud Zamam, ad Antiochum regem Syriae
confugit; quo victo, ad Prusiam, regem Bithyniae, concessit; unde Romana legatione
repetitus, hausto veneno, quod sub gemma anuli habebat, periit.
VOCABULARIO.
a: preposición de ablativo, de, desde, por.
accedo, -cessit, acensum (3ª): acercarse a.
ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a.
adduco, adduxi, adductum (3ª): llevar, traer,
aportar.
adhuc: hasta ahora, aún.
Africa, -ae f. África.
Alpes, -ium f.pl.: los Alpes.
amnis, -is m.: río.
Antiochus, -i m.: Antíoco.
anulus, -i m.: anillo.
appello (1ª): llamar.
apud: preposición de acusativo, junto a, en.
bellum, -i n.: guerra.
Bithynia, -ae f.: Bitinia.
Campania, -ae f.: campania.
Cannae, -arum f.pl.: Cannas.
capio, cepi, captum (5ª): coger, conquistar.
castra, -orum n.pl.: campamento.
causa, -ae f.: cassa, motivo.
civitas, -atis f.: ciudad.
concedo, concessi, concessum (3ª): retirarse,
ceder.
confugio, confugi, confugitum (5ª): huir.
consul, -is m.: cóncul.
Cornelius, -ii m.: Cornelio.
cum: preposición de ablativo, con.
elephantus, -i m.: elefante.
eques, -itis m.: jinete.
et: y.
exercitus, -us m.: ejército.
Flaminius, -ii m.: Flaminio.
flumen, -inis n.: río.
foederatus, -a, -um: federado, aliado.
frater, fratris m.: hermano.
gemma, -ae f.: gema.
Gracchus, -i m.: Graco.
habeo, habui, habitum (2ª): tener.
Hannibal, -alis m.: Aníbal-
Hasdrubal, -alis m.: Asdrúbal.
haurio, hausi, haustum (4ª): apurar, consumir.
Hispania, -ae f.: Hispania.
in: preposición de acusativo, a, hacia,
contra; de ablativo, en.
invius, -a, -um:intransitable, impracticable.
is, ea, id: éste, él.
Italia, -ae f.: Italia.
lacus, -i m.: lago.
legatio, -onis f.: delegación, embajada.
LXXX: ochenta.
miliarium, -i n.: miliar, miliario.
mille, milia; mil, un millar.
mox: luego, después.
obsideo, obsedi, obsessum (2ª): asediar,
sitiar.
P. : Publius.
pars, partis f.: parte.
patefacio, patefeci, patefactum (5ª): abrir.
Paullum: Paulus.
Paulus, -i m.: Paulo.
pedes, -itis m.: infante, soldado de infantería.
pereo, periit, peritum (4ª irr): perecer, morir.
pono, posui, positum (3ª): poner.
porta, -ae f.: puerta.
Prusias, -ae m.: Prusias.
Publius, -ii m.: Publio.
Pyrenaeus, -i m.: Pirineo.
quaero, quaesivi, quaesitum (3ª): buscar.
110
quartus, -a, -um: cuarto.
-que: y.
qui, quae, quod: que, quien, el cual; éste.
recipio, recepi, receptum: recibir, acoger.
relictus, -a, -um: part. perf. de relinquo.
relinquo, reliqui, relictum (3ª): dejar,
abandonar.
repeto, repetii, repetitum (3ª): buscar.
revoco (1ª): reclamar.
rex, regis m.: rey.
Romanus, -a, -um: romano.
Saguntum, -i n.: Sagunto.
Scipio, -onis m.: Escipión.
se: acusativo del pronombre personal de
tercera persona.
Sempronius, -ii m.: Sempronio.
septem: siete.
sub: preposición de ablativo, debajo de.
supero (1ª): vencer.
Syria, -ae f.: Siria.
Ticinus, -i m.: resino.
timor, -oris m.: temor.
trado, tradidi, traditum (3ª): entregar, contar.
traicio, traieci, traiectum (5ª): pasar, atravesar.
transeo, transii, transitum (irr.): atravesar,
pasar al otro lado.
Trasimenus, -i m.: Trasimeno.
Trebia, -ae f.: Trebia.
tum: entonces.
unde: de donde.
urbs, -is f.: ciudad.
usque ad: hasta.
Varro, -onis m.: Varrón.
venenum, -i n.: veneno.
venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar.
victus, -a, -um: part. perf. de vinco.
vicus, -i m.: aldea.
vinco, vici, victum (3ª): vencer.
X: diez.
XXX: treinta.
Zama, -ae f.: Zama.
Aníbal atravesando los Alpes
111
UNIDAD 12
12.1. PRONOMBRES INTERROGATIVOS.
Los pronombres interrogativos más habituales en latín son:
12.1.1. quis/qui? quae? quid/quod? “¿quién? ¿qué? ¿cuál? ¿qué cosa?”.
Se declina:
singular plural
masc. fem. neutro masc. fem. neutro
nominativo quis/qui54
quae quid/quod55
qui quae quae
acusativo quem quam quid/quod quos quas quae
genitivo cuius cuius cuius quorum quarum quorum
dativo cui cui cui quibus quibus quibus
ablativo quo qua quo quibus quibus quibus
Ejs.: Quis venit?: “¿Quién viene?”
Qui locus est hic?: ¿Qué lugar es éste?”.
12.1.2. Uter, utra, utrum “¿cuál de los dos?”.
Se declina:
singular plural
masc. fem. neutro masc. fem. neutro
nominativo uter utra utrum utri utrae utra
acusativo utrum utram utrum utros utras utra
genitivo utrius utrius utrius utrorum utrarum utrorum
dativo utri utri utri utris utris utris
ablativo utro utra utro utris utris utris
12.2. PARTÍCULAS INTERROGATIVAS.
Las oraciones interrogativas pueden ser:
– Totales: si se refieren al conjunto de la frase, ej.: ¿Vienes?
– Parciales: si se refieren a un elemento de la pregunta, ej.: ¿Quién viene?
En latín las oraciones interrogativas que se refieren a la totalidad de la oración
pueden estar introducidas por las siguientes partículas interrogativas:
– ne: es enclítica (se agrega a la primera palabra de la oración) y se emplea cuando
realmente no se presupone la respuesta, ej.: Tune me culpas? “¿Me culpas tú?”.
– nonne: se emplea colocada al principio de la frase, cuando se espera una respuesta
afirmativa; ej.: nonne me culpas? “¿Acaso no me culpas?”.
– num: se una cuando se espera una respuesta negativa; ej.: Num insanis? “¿Has
perdido el juicio?-
54 Lo más frecuente es que la forma quis sea pronombre y qui se une como adjetivo.
55 La forma quid es siempre pronombre y quod se usa como adjetivo.
112
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
a. Philippo successit Alexander, uter fuit clarior?
b. Quid hac consuetudine pulchrius est?
c. Num tu, vir ignarus, viam aliis monstras?
d. Me scio; tene scis?
VOCABULARIO.
Alexander, -dri (m): Alejandro
alius, alia, aliud: otro.
clarus, -a, -um: claro, famoso.
consuetudo, -inis (f): costumbre.
ego: yo
hic, haec, hoc: éste, ésta, esto.
ignarus, -a, -um: desconocido.
me: ac. de ego.
monstro (1ª): mostrar
-ne: partícula interrogativa.
num: partícula interrogativa.
Philippus, -i (m): Filipo.
pulcher, -chra, -chrum: hermoso, bello.
quis/qui? quae? quid/quod?:¿quién? ¿qué?
¿cuál? ¿qué cosa?”
scio, scivi, scitum (4ª): saber, conocer.
succedo, successi, sucessum (3ª): suceder.
sum, esse fui (irr.): ser, estar, haber, existir.
te: ac. de tú.
tu: tú.
uter, utra, utrum?: ¿cuál de los dos?
via, -ae (f): vía, camino.
vir, viri (m): hombre.
12.3. EL IMPERATIVO DE PRESENTE.
El imperativo pertenece al tema de presente, se conjuga en 2ª persona, puesto que se
utiliza para dar órdenes o consejos:
imperativo
1ª conj. 2ª conj. 3ª conj. 4ª conj. 5ª conj. sum
2ª p.sg. am-a del-e reg-e aud-i cap-e es
2ª p.pl. am-ate del-ete reg-ite aud-ite cap-ite este
ama tú, amad vosotros, etc.
12.4. EXPRESIÓN DE LA PROHIBICIÓN.
Para expresar una orden o exhortación negativa en segunda persona, en latín se
utilizan las siguientes perífrasis:
noli/nolite + infinitivo noli/nolite me tangere no me toques/toquéis
ne + pret perf. de subjuntivo ne hoc feceris no lo hagas
ne + presente de subjuntivo ne facias no hagas
ne + imperativo ne fle no llores
12.5. PRINCIPALES CONJUNCIONES SUBORDINANTES ADVERBIALES.
12.5.1. Dentro de las oraciones compuestas llamamos adverbiales o
circunstanciales a las que tienen la función de un adverbio o complemento
circunstancial respecto de la principal. Pueden ser: temporales, comparativas,
finales, condicionales, consecutivas, causales y concesivas.
113
12.5.2. Las principales conjunciones en latín son:
valor conjunción latina conjunción castellana
temporales
cum, ubi, ut cuando
postquam después que
priusquam, antequam antes que
dum, donec, quoad mientras, hasta que
comparativas
ut, sicut, velut como
tam... quam tanto... como
finales
ut para que
quo (+comparativo) para que
ne para que no
condicionales si si
consecutivas ut que, de manera que
causales
quin que no
quod, quia porque
quoniam, quando puesto que, ya que
Concesivas quamquam, licet, ut aunque
etsi, etiamsi, tametsi Aun si
12.5.3. Algunas de estas conjunciones pueden tener significados distintos, las
más frecuentes son:
UT
Con indicativo
Temporal (cuando): ut praetor factus est, abiit (cuando fue
nombrado pretor, se marchó).
Comparativa (como): ut praedixeram, ita accidit (sucedió tal
como yo había predicho).
Con subjuntivo
Completiva (que): volo tu mihi respondeas (quiero que me
respondas).
Final (para que): da mihi pecuniam ut librum emam (dame
dinero para que compre un libro).
Consecutiva ([de modo] que): quis tam demens est ut sua
voluntate maereat? (¿quién hay tan loco que sufra por propia
voluntad?).
114
CUM
Preposición de ablativo (con):cum liberis ibat (iba con sus hijos).
Conjunción
Con indicativo Temporal (cuando): Cum Caesar in Galliam venit
(cuando César llegó a la Galia).
Con subjuntivo
Temporal (cum <<histórico>>: cuando, mientras o
gerundio): cum venisset Caesar (habiendo llegado
César).
Causal (porque, puesto que): cum vita sine amicus
metus plena sit, ratio ipsa monet amicitias
comparare (puesto que la vida sin amigos está
llena de inquietudes, la propia razón nos aconseja
procurarnos amistades).
Concesiva (carus erat (aunque): cum onmes gloria
anteiret, omnisbus tamen (aunque aventajaba a
todos en reputación, era, sin embargo, querido de
todos).
12.6. LOS VERBOS COMPUESTOS DE SUM.
– Enunciado. Están formados sobre el verbo sum con diversos prefijos que marcan
el sentido del verbo. Son los siguientes:
– ab-sum, abes, abesse, afui, - (estar ausente, estar lejos).
– ad-sum, ades, adesse, adfui/affui, - (estar presente, ayudar.
– de-sum, (dees), deesse, defui, - (faltar).
– in-sum, ines, inesse, (infui), - (estar en, estar dentro).
– ob-sum, obes, obesse, obfui/offui, - (oponerse,ser un obstáculo).
– pos-sum, potes, posse, potui, - (poder).
– prae-sum, (praees), praeesse, praefui, - (presidir, estar al frente (de)).
– pro-sum, podes, prodesse, profui, - (aprovechar, ser útil).
– sub-sum, subes, subesse, (sin tema de perfecto), - (estar debajo).
– super-sum, superes, superesse, superfuui, - (sobrar, sobrevivir).
– absum y praesum tienen participio de presente: absens (ausente) y praesens
(presente).
– desum contrae generalmente la vocal del prefijo con la vocal temática: dest, dero,
deram, etc.
– prosum está formado del preverbio prod, que conserva la d cuando ésta precede a
una vocal: prodes, prodest, etc. Pero la pierde ante consonante (s o f), ejs.:
prosum, prosumus, etc.
– El verbo posum. Es el más irregular. Tiene en el sistemaa de presente un prefijo
pot, que conserva la t ante vocal, ejs.: potes, poteram, etc., pero la convierte en s
ante otra s, ejs.: possum, possim, etc. El sistema de perfecto se forma sobre un
tema potu- que no tiene nada que ver con el verbo sum y posee una conjugación
absolutamente regular.
115
PRESENTE PRET. IMPERFECTO FUTURO SIMPLE
INDICATIVO possum Yo puedo
potes
potest
possumus
potestis
possunt
poteram Yo podía
poteras
poterat
poteramus
poteratis
poterant
potero Yo podré
poteris
poterir
poterimus
poteritis
poterunt
SUBJUNTIVO possim Yo pueda
possis
possit
possimus
possitis
possint
possem Yo pudiera,
posses pudiese o
posset podría
possemus
possetis
possent
INFINITIVO Posse Poder
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
1. Reges venerunt ut inter se de cunctis negotiis disceptarent.
2. Cum hunc copiis praefecissent, milites hostes vicerunt.
3. Vetus est lex illa verae amicitiae, ut idem amici semper velint (quieren).
4. Romae populus liber semper pugnabit ut multa bona habeat.
5. Dum Lesbiam amabat Catullus, Lesbia amabat alium.
VOCABULARIO.
alius, alia, aliud: otro.
amicitia, -ae (f): amistad.
amicus, a-, -um: amigo.
amo (1ª): amar
bonum, -i (n): bien.
Catullus, -i (m): Catulo.
copiae, -arum (f.pl.): tropas.
cum: conjunción, cuando, como,
histórico, porque, aunque:
cunctus, -a, um: todo.
de: prep. de abl., de, desde, acerca de.
discepto (1ª): juzgar, discutir.
dum: mientras, hasta que.
ego: yo.
habeo, habui, habitum (2ª): tener.
hic, haec, hoc: éste, ésta, esto.
hostis, -is (m): enemigo.
idem, eadem, idem: el, la, lo mismo.
ille, illa, illud: aquél, aquélla, aquello.
inter: prep. de ac. entre.
Lesbia, -ae (f): Lesbia.
lex, legis (f): ley.
liber, libera, liberum: libre.
miles, militis (m): soldado.
multus, -a, -um: mucho.
negotium, -ii (n): negocio, asunto.
populus, -i (m): pueblo.
praeficio, -feci, -fectum (5ª): poner al
frente.
pugno (1ª): luchar.
rex, regis m: rey.
Roma, -ae (f): Roma.
se: acus. de 3ª persona.
semper: siempre.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber,
existir.
ut: conjunción, cuando, como, que,
para que.
velint: quieren.
venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar.
verus, -a, -um: verdadero.
vetus, veteris: viejo.
vinco, vici, victum (3ª): vencer.
116
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones interrogativas directas:
1.- Quae est maxima egestas? Avaritia.
2.- Cuius sunt istae domus?
3.- Ex iis donis, quae ego tibi dedi, quae sunt tibi iucundiora?
4.- Quid est optabilius sapientia?
5.- Quid est in homine ratione divinius?
6.- Quotidie ante nocturnam quietem animum tuum interroga: <<Quod malum tuum hodie
sanavisti? Cui vitio obstitisti? Qua parte melior es?>> Quid hac consuetudine
pulchrius est? Qualis erit tuus somnus, cum totum diem sic tecum scrutatus eris
(hayas examinado): <<Quibus officiis defuisti? Cui es iratus (= te has irritado)?
Quocum es altercatus (= has disputado)? Quem irrisisti? De quo male locutus es (=
has hablado)? Quem amicum decepisti? Quid iusiurandum violavisti? De quo
bene meritus es? Cuius te miseruit (= te has compadecido)? Quorum peccatorum te
paenituit?>> Mihi crede: quotidie rationem reddere debet animus (adapt. de Séneca).
7.- Uter est insanior horum?
8.- Cur calamitas? Quid venisti? Ubi est Antonius? Quando veniet?
9.- Cur me querellis exanimas tuis?
10.- Quin ommittimus ambages?
11.- Nonne millies perire est melius quam... ?
12.- Num duas patrias habemus?
13.- Nonne miseris succurrere debemus?
14.- Estne frater tuus intus? Non est.
15.- Nonne pulchrum est pro patria mori (= morir)? Etiam.
16.- Novistine (= conoces) meum patrem? Novi.
17.- Meosne filios novisti? Tuos. Novistine meos filios? Novi.
18.- Num inimicis nocere licet? Non.
VOCABULARIO.
ambages, -is f.: ambigüedad, excusa.
amicus, -a, -um: amigo.
animus, -i m.: ánimo, espíritu.
ante: antes de.
Antonius, -i m.: Antonio.
avaritia, -ae f.: avaricia.
bene: bien.
bonus, -a, -um: bueno.
calamitas, -atis f.: calamidad, desgracia.
consuetudo, -inis f.: costumbre.
credo, credidi, creditum (3ª): creer.
cum: como, cuando, puesto que.
cur: ¿por qué?
de: de, desde, acerca de, sobre.
debeo, debui, debitum (2ª): deber.
desum, defui, - (comp. de sum, irr.): faltar, no
asistir a.
dies, -ei m/f.: día.
divinus, -a, -um: divino.
do, dedi, datum (1ª): dar.
domus, i/us f.: casa.
donum, -i n.: don, regalo.
duo, duae, duo: dos.
egestas, -atis f.: pobreza, escasez.
ego: yo.
eris scrutatus: hayas examinado.
es altercatus: has disputado.
es iratus: te has irritado.
etiam: todavía, también, sí.
ex: de, desde.
exanimo (1ª): perturbar, preocupar.
filius, -ii m.: hijo.
frater, -tris m.: hermano.
habeo, habui, habitum (2ª): tener.
hic, haec, hoc:éste, ésta, esto.
hodie : hoy.
homo, -inis m.: hombre, ser humano.
in: en, a, hacia.
inimicus, -a, -um: enemigo.
insanus, -a, -um: loco.
117
interrogo (1ª): preguntar.
intus: dentro.
irrideo, irrisi, irrisum (2ª): burlarse.
is, ea, id: éste, el.
iste, ista, istud: ése, ésa, eso.
iucundus, -a, -um: agradable.
iusiurandum, -i n.: juramento.
licet: impers. Está permitido.
locutus es: has hablado.
magnus, -a, -um: grande.
male: mal.
malum, -i n.: mal.
maximus, -a, -um: superl. De magnus.
me: me, acusativo de ego.
melior, melius: comparativo de bonus.
meritus es: has merecido.
meus, -a, -um: mi, mio.
mihi: dat. de ego.
millies: mil vecess.
miser, misera, miserum: desgraciado.
miseruit: te has compadecido
mori: morir.
-ne: ¿acaso...?, o no se traduce.
noceo, nocui, nocitum (2ª): dañar, perjudicar.
nocturnus, -a, -um: nocturno, de noche.
non: no.
nonne: ¿acaso no...?
nosco, novi, notum (3ª): conocer.
novi: perf. de nosco.
novisti: conoces.
num: ¿acaso...?
obsto, obstiti, obstaturus (1ª): oponerse, ser un
obstáculo.
officium, -ii n.: servicio, cargo, deber.
ommitto, omisi, omissum (3ª): dejar, omitir,
prescindir.
optabilis, -e: deseable.
paeniteo, paenitui, - (2ª): disgustar,
arrepentirse.
pars, partis f.: parte.
pater, patris m. padre.
patria, -ae f.: patria.
peccatum, -i n.: pecado, falta.
pereo, perii, peritum (4ª): irse, desaparecer,
morir.
perire: inf. Presente de pereo.
pro: por, en favor de.
pulcher, pulchra, pulchrum: hermoso.
qualis, -e: ¿qué?, ¿cuá', ¿qué clase de...?
quam: que.
quando: ¿cuándo...?
querella, -ae f.: queja, reclamación.
quies, -etis f: reposo, tranquilidad, descanso.
quin: ¿por qué no...?
quis/qui, quae, quid/quod: ¿quién? ¿qué?
¿cuál?
quotidie: cada día.
ratio, -onis f.: razón, inteligencia.
reddo, reddidi, redditum (3ª): devolver.
sano (1ª): sanar, curar.
sapientia, -ae f.: sabiduría.
sic: así, de este modo.
somnus, -i m.: sueño.
succurro, succurri, succursum (3ª): acudir,
socorrer.
sum, fui, - (irr.): seer, estar, haber, existir.
te: acusativo de tu.
tibi: dativo de tu.
totus, -a, -um: todo, todo entero.
tu: tu.
tuus, -a, -um: tu, tuyo.
ubi: ¿dónde...? ¿Cuándo...?
uter: ¿Cuál de los dos...?
venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar.
violo (1ª): violar, profanar.
vitium, -ii n.: vicio,defecto.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones interrogativas indirectas:
1.- Quis sum? Nescio quis sim.
2.- Scire volo uter vestrum hoc fecerit. Uter vestrum hoc fecit?
3.- Nemo scit quid quaeque nox aut dies nobis afferre possit.
4.- Deos semper rogaverunt homines cur in terris malum exsisteret.
5.- Minos in inferis homines interrogabat quomodo in terris egissent.
6.- Pater interrogavit filium velletne (= si quería) secum in castra proficisci (= partir) necne.
7.- Videamus primum deorumne providentia mundus regatur (= es regido) deinde,
consulantne rebus humanis.
8.- Agitamus utrum divitiis homines an virtute beati sint.
118
9.- Ulixes Nausicaam rogavit deane esset an mortalis; at Nausicaa Ulixem interrogavit quae
esset eius patria.
10.- Videamus utrum ea fortuita sint necne.
11.- Ex te quaero utrum hoc verum sit an falsum.
VOCABULARIO.
affero, attuli, allatum (irr.): traer, llevar.
afferre: infinitivo pres. de affero.
agito (1ª): examinar, discutir.
ago, egi, actum (3ª): hacer.
an: ¿no es cierto...?, o si.
at: pero, sin embargo, o bien.
aut: o.
beatus, -a, -um: feliz.
castra, -orum n.pl.: campamento.
consulo, consului, consultum (3ª): deliberar,
consultar, ocuparse (de).
cur: ¿por qué?, porque.
dea, -ae f.: diosa.
deinde: luego, después
deus, -i m.: dios.
dies, -ei m/f.: día.
divitiae, -arum f.pl.: riquezas.
egi: perfecto de ago.
ex: de, desde.
exsisto, exsistiti, - (3ª): originarse.
facio, feci, factum (5ª): hacer.
falsus, -a, -um: falso.
feci: perfecto de facio.
filius, -ii m.: hijo.
fortuitus, -a, -um: fortuito casual.
his, haec, hoc:éste, ésstsa, esto.
homo, -inis m.: hombre, ser humano.
humanus, -a, um_ humano.
in: en, a, hacia.
inferi, -orum m.pl.: los infiernos.
interrogo (1ª): interrogar, preguntar.
is, ea, id: ése, el.
malum, -i n.: mal.
Minos, Minois m.: Minos.
mortalis, -e: mortal. Humano.
mundus, -i m.: mundo.
Nausicaa, -ae f.: Nausicaa.
-ne:si.
necne: o no.
nemo, neminis: nadie, ninguno.
nescio, nescivi (nescii), nescitum (4ª): no
saber, desconocer.
nobis: dat./abl. de nos.
nos: nosotros.
nox, noctis f.: noche.
pater, patris m.: padre.
patria, -ae f.: patria.
possit: presente de subj, de possum.
possum, potui, - (compuest. de sum, irr.):
poder.
primum: primeramente, en primer lugar.
proficisci: partir.
providentia, -ae f.: providencia, cuidado.
quaero, quaesivi, quaaesitum (3ª): buscar,
preguntar, inquirir.
quis/qui, quae/qua, quid/quod: ¿quién?,
¿qué?, ¿cuál?
quisque, quaeque, quodque: cada, todo,
cualquiera.
quomodo: ¿cómo...?, de la manera que.
regatur: es regido.
res, rei f.: cosa.
rogo (1ª): rogar, preguntar.
scio, scivi (scii), scitum (4ª): saber.
secum: consigo, con él.
semper: siempre.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
te: acusativo de tu
terra, -ae f.: tierra.
tu: tu.
Ulixes, -is m.: Ulises.
uter: uno de los dos, ¿cuál de los dos?
utrum: puede no traducirse.
velletne: si quería.
verus, -a, -um: verdadero.
vester, vestra, vestrum: vuestro, de vosotros.
video, vidi, visum (2ª): ver.
virtus, -utis f.: virtud, valor.
volo, volui, - (irr.): querer.
119
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones de Ut:
1.- Ut Hostius cecidit, confestim Romana inclinatur (se rompe) acies.
2.- Ut ignis aurum probat, sic miseria probat virtutem.
3.- Epicurus discipulos hortabatur (animaba) ut amicitiam omnibus rebus humanis
anteponerent.
4.- Pompeius suis praedixerat ut Caesaris impetum exciperent.
5.- Sol efficit ut omnia floreant.
6.- Vereor ut (que no) satis diligenter actum sit.
7.- Milites pugnant, ut suam patriam defendant.
8.- Legum idcirco omnes servi sumus, ut liberi esse possimus.
9.- Tanta vis probitatis est, ut eam etiam in hoste diligamus.
10.- Erat... ita non superstitiosus, ut... sacrificia et fana contemneret.
11.- Ut rationem Plato nullam afferret, tamen ipsa auctoritate me frangeret.
VOCABULARIO.
acies, -ei f: linea de batalla, ejército.
actum sit: se haya hecho.
affero, attuli, allatum (irr.): traer, llevar,
aportar.
amicitia, -ae f.: amistad.
antepono, anteposui, antepositum (3ª):
anteponer, preferir.
auctoritas, -atis f.: autoridad.
aurum, -i n.: oro.
cado, cecidi, casum (3ª): caer, morir.
Caesar, -is m.: César.
confestim: al instante, en seguida.
contemno, contempsi, contemptum (3ª):
despreciar.
defendo, defendi, defensum (3ª): defender,
rechazar.
diligenter: atentamente.
diligo, dilegi, dilectum (3ª): amar, apreciar.
discipulus, -i m.: discípulo, alumno.
efficio, effeci, effectum (5ª): producir, hacer.
ego: yo.
Epicurus, -i m.: Epicuro.
et: y.
etiam: también, incluso.
excipio, excepi, exceptum (5ª): sacar,
sostener, aguantar.
fanum, -i n.: templo.
floreo, florui, - (2ª): florecer.
frango, fregi, fractum (3ª): romper, abatir,
conmover, convencer.
hortor (1ª dep.): exhortar, animar.
hostis, -is m.: enemigo.
Hostius, -ii m.: Hostio.
humanus, -a, -um humano, mortal.
idcirco: por esta razón.
ignis, -is m.: fuego.
impetum, -i n.: ataque.
in: en, a, hacia.
inclino (1ª): inclinar, caer.
ipse, ipsa, ipsum: él, ella , ello mismo.
is, ea, id: éste, ésta, esto.
ita: así, de este modo.
lex, legis f.: ley.
liber, -a, -um: libre.
me: acusativo de ego.
miles, -itis m.: soldado.
miseria, -ae f.: desgracia.
non: no.
nullus, nulla, nullum: ningún, ninguno.
omnis, -e: todo.
patria, -ae f.: patria.
Plato, -onis m.: Platón.
Pompeius, -ii m.: Pompeyo.
possimus: presente de subj, de possum.
possum, potui, - (irr. comp. de sum): poder.
praedico, praedixi, praedictum (3ª): predecir,
advertir.
probitas, -atis f.: honradez.
probo (1ª): probar.
pugno (1ª): luchar.
ratio, -onis f.: razón, inteligencia.
res, rei f.: cosa.
romanus, -a, -um: romano.
sacrificium, -ii n.: sacrificio.
satis: bastante, suficiente.
servus, -a, -um: siervo, esclavo.
sic: así, de este modo.
sol, solis m.: el Sol.
120
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
superstitiosus, -a, -um: superticioso.
suus, -a, -um: su, suyo.
tamen: sin embargo.
tantus, -a, -um: tan grande.
tu: tu:
ut: como, cuando, que, para que.
vereor, veritus sum (dep.): respetar, venerar,
temer.
virtus, -utis f: virtud, valor.
vis, vis f.: fuerza, violencia.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones de Cum:
1.- Pater mecum veniet.
2.- Utilitas saepe cum honestate certat.
3.- Cum hostibus pugnavimus.
4.- Facile omnes, cum valemus, recta consilia aegrotis damus.
5.- Cum solitudo et vita sine amicis insidiarum plena sit, ratio ipsa nos monet ut (= que)
amicitias comparemus.
6.- Cum sint in nobis consilium, ratio, prudentia, necesse est (= es preciso) deum haec ipsa
habere maiora.
7.- Romulus eiusque socii, cum uxores non haberent, mulieres Sabinas rapere statuerunt.
8.- Cum Romani urbis muros ariete oppugnavissent, hostes urbem deseruerunt.
9.- Leonidas, cum victoriam non speraret, tamen usque ad mortem pugnavit.
10.- Cum hostes numero praestarent, eos tamen exercitus noster profligavit.
VOCABULARIO.
aegrotus, -a, -um: enfermo.
amicitia, -ae f.: amistad.
amicus, -a, -um: amigo.
aries, arietis m: ariete.
certo (1ª): luchar, ser enemigo.
comparo (1ª): preparar, buscar.
consilium, -ii n.: consejo, razón.
cum: con, cuando, puesto que, auneu,
gerundio.
desero, deserui, desertum (3ª): abandonar.
deus, -i m.: dios, divinidad.
do, dedi, datum (1ª): dar.
et: y.
exercitus, -us m.: ejército.
facile: fácilmente, con facilidad.
habeo, habui, habitum (2ª): tener.
hic, haec, hos: éste, ésta, esto.
honestas, -atis f.: honestidad.
hostis, -is m.: enemigo.
in: en, a, hacia.
insidiae, -arum f.pl: insidia, emboscada.
ipse, ipsa, ipsum: él, ella, ello mismo.
is, ea, id: éste, el.
Leonidas, -ae m.: Leónidas.
magnus, -a, -um: grande.
maior: comparativo de magnus.
mecum: cum me, conmigo.
moneo, monui, monitum (2ª): aconsejar.
mors, mortis f.: muerte.
mulier, -eris f.: mujer.
murus, -i m.: muro.
necesse est: es preciso.
nobis: dat./abl. de nos.
non: no.
nos: nosotros.
noster, nostra, nostrum: nuestro.
numerus, -i m.: número, cantidad.
omnis, -e: todo.
oppugno (1ª): atacar, asaltar.
pater, patris m.: padre.
plenus, -a, -um: lleno.
praesto, praestiti, praestitum (1ª): aventajar.
profligo (1ª): derrotar, destruir.
prudentia, -ae f.: prudencia.
pugno (1ª): luchar.
-que: y.
rapio, rapui, raptum (5ª): arrebatar, secuestrar.
ratio, -onis: razón.
rectus, -a, -um: recto, acertado.
Romani, -orum m.pl.: los romanos.
Romulus, -i m.: Rómulo.
Sabinus, -a, -um: sabino.
saepe: a menudo, con frecuencia.
sine: sin.
121
socius, --a, -um: socio, aliado.
solitudo, -inis f.: soledad.
spero (1ª): esperar.
statuo, statui, statutum (3ª): establecier,
decidir.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, xistir.
tamen: sin embargo, no obstante.
urbs, urbis f.: ciudad.
usque ad: hasta.
ut: que.
utilitas, -atis f.: utilidad.
uxor, -oris f.: esposa, mujer.
valeo, valui, valitum (2ª): valer, estar bien.
venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar.
victoria, -ae f.: victoria.
vita, -ae f.: vida.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con verbos compuestos de sum:
1.- Hominis natura longe abest a ferarum natura.
2.- Adeste, cives; adeste, commilitones.
3.- Melius est prodesse etiam malis quam bonis deesse.
4.- Omnibus prosimus cum possumus, nam quidem semper prodesse non possumus; saepe
enim desint vires.
5.- Pugnae adfueram; a patria numquam affuero.
6.- Homines hominibus plurimum et prosunt et obsunt.
7.- Ex ea pugna pauci milites superfuerunt.
8.- Tuis nuptiis adesse non potero.
9.- Rosae non deerant in horto.
10.- Druides rebus divinis intersunt, itaque bello semper absunt; omnibus Druidibus unus
praeest.
11.- Eloquentia sine sapientia magis obest civitatibus quam prodest.
12.- Bona exempla tibi profuerunt.
13.- Non possum tibi prodesse.
14.- Desunt nunc nobis consilia vestra.
15.- Hasdrubal exercitui Carthaginiensium apud Metaurum praeerat.
16.- Neque animus neque corpus a vobis aberit.
17.- Quis est divitior quam is, cui nihil deest?
18.- Huic homini non minor vanitas inerat quam audacia.
19.- Tiberis inter eos intererat.
20.- Inter hominem et beluam hoc maxime interest, quod...
21.- Verba tibi supersunt.
22.- Cum sol Oceano subest.
VOCABULARIO.
a: de, desde, por.
absum, afui, - (irr. comp de sum): estar
ausente, estar lejos.
adeste: 2ª p.pl. imperativo presente de
adsum.
adsum, adfui/affui, - (irr. comp. de sum):
estar presente, ayudar, acudir.
animus, -i m.: ánimo, espíritu-
apud: junto a.
audacia, -ae f.: audacia, atrevimiento.
bellum, -i n.: guerra.
belua, -ae f.: bestia.
bonum, -i n.: bien.
bonus, -a, -um: bueno.
Carthaginienses, -ium m.pl.: los
cartagineses.
civis, -is m.: ciudadano.
civitas, -atis f.: ciudad, pueblo.
commilito, -onis m.: camarada.
consilium, -ii n.: consejo.
corpus, -oris n.: cuerpo.
cum: con, cuando, porque, aunque, gerundio.
desum, defui, -(irr. comp. de sum): faltar.
dives, -itis: rico.
122
divinus, -a, -um: divino.
Druides, -um m.pl.: los druidas.
eloquentia, -ae f.: elocuencia.
enim: pues.
et: y, et... et... no sólo... sino también...
etiam: también, incluso.
ex: de, desde.
exemplum, -i n.: ejemplo.
exercitus, -us m.: ejército.
fera, -ae f.: fiera.
Hasdrubal, -alis m.: Asdrúbal.
hic, haec, hoc: éste, ésta, esto.
homo, -inis m.: hombre, ser humano.
hortus, -i m.: huerto.
in: en, a, hacia.
insum, (infui), - (irr. comp. de sum): estar en,
estar dentro, tener.
inter: entre.
intersum, interfui, - (irr. comp. de sum):
intervenir, difereneciarse.
is, ea, id: éste, el.
itaque: así pues.
longe: mucho.
magis: más.
malum, -i n.: mal.
maxime: sobre todo.
melius: comparativo de bonus.
Metaurum, -i n.: Metauro.
miles, -itis m.: soldado.
minor: comparativo de parvus.
nam: pues.
natura, -ae f.: naturaleza.
neque: ni, y no.
nihil: nada (indeclinable).
nobis: dat./abl. de nos.
non: no.
nos: nosotros.
numquam: nunca.
nunc: ahora.
nuptiae, -arum f.pl.: boda.
obsum, obfui/offui, - (irr. comp. de sum):
oponerse, ser un obstáculo,
obstaculizar, perjudicar.
Oceanus, -i m.: Océano.
omnis, -e: todo
parvus, -a, -um: pequeño.
patria, -ae f.: patria.
paucus, -a, -um: poco.
plurimum: muchísimo.
possum, potui, - (irr. comp. de sum): poder.
praesum, praefui, - (irr. comp. de sum):
presidir, estar al frente (de).
prosum, profui, - (irr. comp. de sum):
aprovechar, ser útil, ayudar.
pugna, -ae f.: lucha.
quam: que.
qui, quae, quod: que, quien, cual.
quidem: ciertamente.
quis/qui, quae/qua, quod/quid?: quién, qué,
cual?
res, rei f.: cosa.
rosa, -ae f.: rosa.
saepe: a menudo, con frecuencia.
sapientia, -ae f.: sabiduría.
semper: siempre.
sine: sin.
sol, solis m.: el Sol.
subsum, (sin tema de perfecto) – (irr. comp.
de sum): estar debajo.
sum, fui, - (irr.). Ser, estar, haber, existir.
supersum, superfui, - (irr. comp. de sum):
sobrar, sobrevivir.
Tiberis, -is m.: Tíber.
tibi: dat. de tu.
tu: tú.
tuus, -a, -um: tu, tuyo.
unus, -a, -um: uno.
vanitas, -atis f.: vanidad.
verbum, -i n.: palabra.
vester, vestra, vestrum: vuestro.
vis, vis f.: fuerza.
vobis: dat./abl. de vos.
vos: vosotros.
123
EJERCICIO: Analiza y traduce el siguiente texto:
Los troyanos caen en la trampa
Argumento. Una vez que los troyanos vieron desde el puerto que las naves griegas se
alejaban,, engañados con el ardid del caballo, sintieron una gran alegría porque se veían por
fin libres de un prolongado asedio. Se dirigieron alegres a la llanura que había junto a la
playa, donde habían librado muchas de sus batallas contra los enemigos griegos. Al advertir
la presencia de aquel enorme caballo de madera, quedaron tan impresionados que decidieron
llevar el artefacto al alcázar de la ciudad, donde estaba situado el templo de Minerva. Y
aunque el sabio Laoconte, sacerdote de Apolo, que temía un engaño por parte de los griegos,
había manifestado su desconfianza ante la supuesta ofrenda a Minerva, nadie le hizo caso, y
el caballo fue arrastrado al interior de la ciudad. Por la noche, los griegos que estaban
ocultos dentro del caballo, aprovechando el descuido de los troyanos, agotados por la
diversión y por el vino, salieron de su escondite y abrieron las puertas de la ciudad indefensa
al resto del ejército.
Decepti equi dolo Troiani laetabantur quod longa obsidione tandem liberati erat.
Postquam Graecos ex portu navigantes viderunt, laeti in campum progressi sunt, in quo
multis proeliis cum hostibus Graecis dimicaverant. Cum ad litus pervenerunt et illum
ligneum equum conspexerunt, multi Troiani magnitudinem equi mirati sunt et eum in arcem
urbis, ubi templum Minervae deae erat, trahere constituerunt. Quamquam Laocoon,
Apollinis sacerdos qui Graecorum insidias timebat, Troianos periculi, quod in Graecorum
dono erat, frustra admonuerat, omnes tamen eius verba neglexerunt. Itaque fatalis equus in
urben a Troiani tractus est. Noctu autem, ut Troiani ludo et vino fatigati dormiebant, egressi
sunt et urbis portas patefecerunt et omnes socios in urbem acceperunt.
VOCABULARIO.
a: preposición de ablativo, de, desde, por.
accipio, accepi, acceptum (5ª): recibir,
aceptar.
ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a,
para.
admoneo, admonui, admonitum (3ª):
advertir.
Apollo, -inis m.: Apolo.
arx, arcis f.: ciudadela, fortaleza.
autem: pero, por su parte.
campus, -i m.: llanura, campo.
conspicio, conspexi, conspectum (5ª): ver,
mirar, observar.
constituo, constitui, constitutum (3ª):
decidir, establecer.
cum: preposición de ablativo, con; conjunción:
cuando, como, ya que, aunque, verbo en
gerundio.
dea, -ae f.: diosa.
decipio, decepi, deceptum (5ª): engañar.
dimico (1ª): combatir.
dolus, -i m.: engaño.
donum, -i n.: don, regalo.
dormio, dormivi, dormitum (4ª): dormir.
egredior, egressus sum (5ª dep.): salir.
equus, -i m.: caballo.
et: y.
ex: preposición de ablativo, de, desde.
fatalis, -e: fatal, funesto.
fatigo (1ª): fatigar, cansar.
frustra: en vano, inútilmente.
Graecus, -a, -um: griego.
hostis, -is m.: enemigo.
ille, -a, -ud: aquél.
in: preposición de acusativo, a, hacia,
contra; de ablativo, en.
insidiae, -arum f.pl.: emboscada, traición.
is, ea, id: éste, él.
itaque: por eso, por consiguiente.
laetor, laetatus sum (dep.): alegrarse.
laetus, -a, -um: alegre.
Laocoon, -ontis m.: Laocoonte.
libero (1ª): liberar.
ligneus, -a, -um: de madera.
124
litus, -oris n.: playa, costa.
longus, -a, -um: largo.
ludus, -i m.: juego, escuela.
magnitudo, -inis f.: magnitud, tamaño.
Minerva, -ae f.: Minerva.
miror, miratus sum (1ª dep.): admirar.
multus, -a, -um: mucho.
navigo (1ª): navegar.
negligo, neglexi, neglectum (3ª): descuidar, no
hacer caso de.
noctu: de noche.
obsidio, -onis f.: asedio.
omnis, -e: todo.
patefacio, patefeci, patefactum (5ª): abrir.
periculum, -i n.: peligro.
pervenio, perveni, perventum (4ª): llegar,
venir.
porta, -ae f.: puerta.
portus, -us m.: puerto.
postquam: después que.
proelium, -ii n.: batalla.
progredior, pregressus sum (5ª dep.):
marchar.
quamquam: aunque.
qui, quae, quod: que, quien.
quod: que, porque.
sacerdos, -otis m./f.: sacerdote.
socius, -a, -um: aliado.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
tamen: sin embargo, no obstante.
tandem: finalmente.
templum, -i n.: templo.
timeo, timui, - (2ª): temer.
tractus, -a, -um: part. Perf. De traho.
traho, traxi, tractum (3ª): arrastrar, atraer.
Troianus, -a, -um: troyano.
ubi: donde, cuando.
urbs, urbis f.: ciudad.
ut: cuando, com, que, para que.
verbum, -i n.: palabra.
video, vidi, vissum (2ª): ver.
vinum, -i n.: vino.
EJERCICIO: Analiza y traduce el siguiente texto:
De Philippi fide erga Hannibalem
Tempore dato, Hannibal adiit ad Philippum, celebrem Macedoniae regem, eique multa de
fidelitate sua et odio in Romanos conmemoravit; hoc etiam adiunxit: <<Pater meus,
Hamilcar, puerulo me, utpote non amplius novem annos nato, in Hispaniam imperator
proficiscens, Carthagine Iovi Optimo Maximo hostias inmolavit. Quod sacrificium dum
conficiebat, hoc quaesivit a me: <<Visne mecum in castra venire?>>. Id libenter accepi et
laetus clamavi: <<duc me tecum, noli dubitare!>>, tum ille: <<Faciam>>, inquit, <<si mihi
fidelitatem quam postulabo dederis>>. Simul me ad aram adduxit, apud quam sacrificare
instituerat, eamque tenentem, ceteris remotis, hoc iurare iussit: <<Nunquam in amicitiam
cum Romanis eris>>. Id ego iusiurandum patri datum usque ad hanc aetatem conservavi.
Quare si quid amice de Romanis cogitabis, non imprudenter feceris, si me celaveris; cum
quidem bellum parabis, te ipsum decipies, si non me in eo principem posueris>>.
VOCABULARIO.
a: preposición de ablativo, de, desde, por.
accipio, accepi, acceptum (5ª): recibir,
aceptar.
ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a.
adduco, adduxi, adductum (3ª): llevar,
conducir.
adeo, adii, aditum (irr. 4ª): dirigirse, acudir.
adiungo, adiunxi, adiunctum (3ª): juntar,
añadir.
aetas, -atis f.: edad, momento.
amice: amistosamente.
amicitia, -ae f.: amistad.
amplius: adv. más.
annus, -i m.: año.
apud: preposición de acusativo, junto a, en.
ara, -ae f.: altar.
bellum, -i n.: guerra.
Carthago, -inis f.: Cartago.
castra, -orum n.pl.: campamento.
celeber, -bris, -bre: célebre, famoso.
celo (1ª): mantener en secreto, ocultar.
ceterus, -a, -um: restante.
clamo (1ª): dar voces, gritar.
cogito (1ª): pensar.
125
commemoro (1ª): recordar, evocar.
conficio, confeci, confectum (5ª): terminar.
conservo (1ª): conservar, mantener.
cum: preposición de ablativo, con.
datus, -a, -um: participio de pasado de do.
de: preposición de ablativo, de, desde.
decipio, decepi, deceptum (5ª): engañar,
defraudar.
do, dedi, datum (1ª): dar.
dubito (1ª): dudar.
duc: 2ª sg. imperativo presente de duco.
duco, duxi, ductum (3ª): conducir, llevar.
dum: mientras, todavía.
ego: yo.
et: y.
etiam: también.
facio, feci, factum (5ª): hacer.
fidelitas, -atis f.: fidelidad, constancia.
Hamilcar, -aris m.: Amílcar.
Hannibal, -alis m.: Aníbal.
hic, haec, hoc: éste.
Hispania, -ae f.: Hispania.
hostia, -ae f.: víctima.
ille, ella, illud: aquél, él.
imperator, -oris m.: general en jefe.
imprudenter: imprudentemente.
in: preposición de acusativo, a, hacia,
contra; de ablativo, en.
inmolo (1ª): inmolar, sacrificar.
inquam, -is, -it... (def.): digo, dices, dice...
instituo, institui, institutum (3ª): poner,
establecer.
ipse, ipsa, ipsum: él mismo.
is, ea, id: éste, él.
iubeo, iussi, iussum (2ª): mandar, ordenar.
Iuppiter, Iovis m.: Júpiter.
iuro (1ª): jurar.
iusiurandum, -ndi n.: juramento.
laetus, -a, -um: contento, alegre.
libenter: de buena gana, con agrado.
Macedonia, -ae f.: Macedonia.
Maximus, -a, -um: Máximo.
me: acusativo y ablativo de ego.
meus, -a, -um: mi, mío.
mihi: dativo de ego.
multus, -a, -um: mucho.
nascor, natus sum (3ª): nacer.
natus, -a, -um: participio de pasado de
nascor.
-ne: partícula interrogativa.
noli: imperativo presente de nolo.
nolo, nolui, - (3ª): no querer.
non: no.
novem: nueve.
nunquam: nunca.
odium, -ii n.: odio.
Optimus, -a, -um: Óptimo.
paro (1ª): preparar.
pater, patris m.: padre.
Philippus, -i m.: Filipo.
pono, posui, positum (3ª): poner.
postulo (1ª): pedir.
princeps, -ipis m.: el primero.
proficiscor, profectus sum (dep. 3ª): partir,
marchar.
puerulus, -i m.: niño pequeño.
quaero, quaesivi, quaesitum (3ª): buscar.
quare: por lo cual.
-que: y.
qui, quae, quod: que, quien el cual.
quidem: sin duda, pero.
quis/qui, quae/qua, quod/quid: alguien, alguno,
algo.
remotus, -a, -um: alejado.
rex, regis m.: rey.
Romani, -orum m.pl.: los romanos.
sacrificium, -ii n.: sacrificio.
sacrifico (1ª): sacrificar.
si: si.
simul: al mismo tiempo.
sum, fui, - (irr.). Ser, estar, haber, existir.
suus, -a, -um: su, suyo.
te: acusativo y ablativo de tu.
tempus, -oris n.: tiempo.
teneo, tenui, tentum (2ª): tener.
tu: tú.
tum: entonces.
usque: hasta.
utpote: puesto que.
venio, vemi, ventum (4ª): venir, llegar.
vis: 2ª sg. presente de indicativo de volo.
volo, volui, - (irr. 3ª): querer.
126
UNIDAD 13
13.1. PRONOMBRES INDEFINIDOS.
Los pronombres indefinidos son los que se refieren a personas o cosas que no se
puede o no se quiere determinar en el momento de hablar. Casi todos ellos pueden
emplearse como pronombres o como adjetivos. Los principales son:
a. quis/qui, quae/qua, quid/quod: “alguien, algo; alguno, alguna”.
Se declina como el interrogativo quis, pero teniendo en cuenta que el nominativo
singular femenino y el nominativo y acusativo plural neutro pueden ser quae, qua.
b. Compuestos de este pronombre que se forman con una partícula que se le antepone o
pospone:
– aliquis, aliqua, aliquod: “alguien”.
singular
masc. fem. neutro
nominativo aliquis/aliqui aliqua aliquid/aliquod
acusativo aliquem aliquam aliquid/aliquod
genitivo alicuius alicuius alicuius
dativo alicui alicui alicui
ablativo aliquo aliqua aliquo
plural
nominativo aliqui aliquae aliqua
acusativo aliquos aliquas aliqua
genitivo aliquorum aliquarum aliquorum
dativo aliquibus aliquibus aliquibus
ablativo aliquibus aliquibus aliquibus
– quicumque, quaecumque, quodcumque: “cualquiera que”.
– quidam, quaedam, quoddam: “un cierto, un tal”.
– quisnam, quaenam, quodnam/quidnam: “alguien”.
– quispiam, quaepiam, quidpiam/quodpiam: “alguno”.
– quisquam, quaequam, quodquam: “cada cual”.
– quisque, quaeque, quodque: “cada cual”.
– quivis, quaevis, quodvis: “cualquiera que”.
– unusquisque, unaquaeque, unumquidque/ununquodque: “cada uno”.
c. Compuestos de uter, utra, utrum:
– uterque, utraque, utrumque: “uno y otro, los dos”.
127
singular
masc. fem. neutro
nominativo uterque utraque utrumque
acusativo utrumque utramque utrumque
genitivo utriusque utriusque utriusque
dativo utrique utrique utrique
ablativo utroque utraque utroque
plural
nominativo utrique utraeque utraque
acusativo utrosque utrasque utraque
genitivo utrorumque utrarumque utrorumque
dativo utrisque utrisque utrisque
ablativo utrisque utrisque utrisque
– alteruter, alterutra, alterutrum: “uno de los dos”.
– utercumque, utracumque, utrumcumque: “cualquiera de los dos”.
– utervis, utravis, utrumvis: “cualquiea de los dos”.
d. Otros indefinidos:
– alius, alia, aliud: “otro” (entre muchos). Cuando se repite, por ejemplo: alius...
alius... alius...., se traduce por: uno... otro... otro... .
– alter, altera, alterum: “el otro” (entre dos).
– nemo: nadie; sólo se usa en el Non., Acus. y Dat. sing, en los demás casos se
emplean las formas de nullus.
– nihil: nada, es una forma neutra, usada sólo en el Nom., Acus. sing; en los demás
casos el latín recurría a la perífrasis nulla res (ninguna cosa).
– nullus, nulla, nullum; “ninguno.
– nonnullus, nonnulla, nonnullum: “alguno”.(non) seguida de una negación
compuesta debilita su significado y adquiere cierto valor afirmativo: non nemo
(alguno); non nihil (algo); non numquam (alguna vez); non usquam (en alguna
parte).
– solus, sola, solum: “solo”.
– totus, tota, totum: “todo entero”.
– ullus, ulla, ullum:”alguno”
– unus, una, unum: “uno solo”.
Particularidades:
– La declinación de los pronombre indefinidos presenta el genitivo singular terminado
en -ius y el dativo singular terminado en -i para los tres géneros.
– Nemo sólo se usa en nominativo (nemo), acusativo (neminem) y dativo (nemini)
singular.
– Nullus se usa sobre todo como adjetivo y completa la declinación de nemo, neminis.
– Nihil es indeclinable y siempre es pronombre.
128
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
a. Omnes dies hominibus aliquam novam curam apportant.
b. Quaedam vitia numquam corriguntur.
c. Aeneas Latinos utramque gentem appellavit.
d. Nihil dulcius homini libertate est.
e. Catilina notat et designat oculis ad caedem unumquemque nostrum.
VOCABULARIO.
ad: prep. de ac., a, hacia, junto a.
Aeneas, -ae (m): Eneas.
aliquis, aliqua, aliquid/quod: alguien,
alguno.
appell0 (1ª): llamar.
apporto (1ª): aportar, traer.
caedes, -is (f): matanza, muerte.
Catilina, -ae (m): Catilina.
corrigo, correxi, correctum (3ª): corregir,
enderezar.
cura, -ae (f): preocupación.
designo (1ª): designar.
dies, -ei (m): día.
dulcis, -e: dulce.
et: y.
gens. gentis (f): familia, pueblo.
homo, -inis (m): hombre.
Latini, -orum (m.pl.): los Latinos.
libertas, -atis (f): libertad.
nihil: nada.
noster, -tra, -trum: nuestro-
noto (1ª): indicar, señalar.
novus, -a, -um: nuevo.
numquam: nunca.
oculus, -i m): ojo.
omnis, -e: todo
quidam, quaedam, quidam/quodam: cierto.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
unusquisque, unaquaeque,
unumquidque/unumquodque: cada uno.
uterque, utraque, utrumque: uno y otro, los dos.
vitium, -ii (n): vicio.
13.2. LA VOZ PASIVA: EL TEMA DE PRESENTE.
En latín, los tiempos del tema de presente forman su pasiva cambiando las
desinencias personales activas por las pasivas:
1ª p.sg.: -o/-m > -or/-r
2ª p.sg.: -s > -ris/res56
3ª p.sg.: -t > -tur
1ª p.pl.: -mus > -mur
2ª p.pl.: -tis > -mini
3ª p.pl.: -nt > - ntur
indicativo subjuntivo
Presente 1ªc.
-or
-aris/are
-atur
-amur
-amini
-antur
2ªc.
-eor
-eris/re
-etur
-emur
-emini
-entur
3ªc.
-or
-eris/re
-itur
-imur
-imini
-untur
4ªc.
-ior
-iris/re
-itur
-imur
-imini
-iuntur
5ªc.
-ior
-eris/re
-itur
-imur
-imini
-iuntur
1ªc.
-er
-eris/re
-etur
-emur
-emini
-entur
2ªc.
-ear
-earis/re
-eatur
-eamur
-eamini
-eantur
3ªc-
-ar
-aris/re
-atur
-amur
-amini
-antur
4ªc.
-iar
.iaris/re
-iatur
-iamur
-iamini
-iantur
5ªc.
-iar
-iaris/re
-iatur
-iamur
-iamini
.iantur
56 Cambia la i precedente en e, salvo en los verbos de la 4ª conjugación.
129
Pretérito
imperfecto
r
Tema de presente + ba + ris/re
1ªc: -a tur
2ªc: -e mur
3ªc: -e mini
4ªc.: -ie ntur
5ªc.: -ie
r
Tema de presente + re + ris/re
1ªc: -a tur
2ªc: -e mur
3ªc: -e mini
4ªc: -i ntur
5ªc: -e
Futuro simple 1ªc.
-abor
-aberis/re
-abitur
-abimur
-abimini
-abuntur
2ªc.
-ebor
-eberis/re
-ebitur
-ebimur
-ebimini
-ebuntur
3ªc.
-ar
-eris/re
-etur
-emur
-emini
-entur
4ªc.
-iar
-ieris/re
-ietur
-iemur
-iemini
-ientur
5ªc.
-iar
-ieris/re
-ietur
-iemur
-iemini
-ientur
X
EJERCICIO.- Conjuga el tema de presente en vos pasiva de los verbos amo (1ª) “amar” y
rego, rexi, rectum “gobernar” y traduce la primera persona de cada tiempo.
13.3. LA ORACIÓN PASIVA.
Los elementos básicos de este tipo de oración son el sujeto paciente, el verbo pasivo
y el complemento agente, es decir, la persona o cosa que lleva a cabo la acción que expresa
el verbo.
El complemento agente se expresa en latín en ablativo; va precedido de la
preposición a(b) si se refiere a una persona y, aparece en ablativo sin preposición, se se
refiere a una cosa.
Ejemplo: Antiquis temporibus terrae ab agricolis arabantur (En los tiempos antiguos
las tieras eran aradas por los agricultores).
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
a. Dona Romanorum ab incolis laudantur.
b. Hostes obsidebant oppidum.
c. Aurum et argentum a militibus postulabantur.
d. Hannibalis exercitus apud Zamam deletur ab Scipione.
VOCABULARIO.
a(b): prep. de abl., de, desde, por.
apud: prep. de ac., junto a, entre.
argentum, -i (n): plata.
aurum, -i (n): oro.
deleo, delevi, deletum (2ª): destruir.
donum, -i (n): regalo.
et: y.
exercitus, -us (m): ejército.
Hannibal, -is (m): Aníbal.
hostis, -is (m): enemigo.
incola, -ae (m): habitante.
laudo (1ª): alabar.
miles, -itis (m): soldado.
obsideo, obsedi, obsessum (2ª): asediar,
sitiar.
Oppidum, -i (n): plaza fuerte, ciudad..
postulo (1ª): pedir.
Romanus, -a, -um: romano.
Scipio, -onis (m): Escipión.
Zama, -ae (f): Zama.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con verbos en voz pasiva:
1.- Dolores mitigantur vetustate.
2.- A falso amico accusabar.
3.- Dei providentia mundus administratur.
130
4.- Iudicabor, sed non damnabor a iudicis.
5.- Senes a iuventute honorentur.
6.- Pares cum paribus congregentur.
7.- Laudaris carmine nostro.
8.- Cum oppidum ab hostibus oppugnaretur, ab oppidanis strenue defendebatur.
9.- Bellum crudelissimum a me sedabitur.
10.- Frangar, non flectar.
11.- Gutta cavat lapidem, anulus consumitur usu, et vomer aduncus humo teritur.
12.- Dianae simulacrum colebatur a civibus, ab omnibus advenis visebatur.
13.- Nostri milites a duce et a fortuna deserebantur.
14.- Studio gloriae omnes trahimur.
15.- A perito patrono defendebaris.
16.- Eo libro a nobis Philosophia defenditur.
17.- Ne audiantur improbi cives.
18.- Poetae audiuntur, leguntur, ediscuntur.
19.- Urbs validis munitionibus atque natura loci muniebatur.
20.- Classis a praedonibus capitur.
21.- Ad arma concurritur.
22.- Alienis commodis invidetur.
23.- Invidetur praestanti florentique fortunae.
24.- Auxilia mittentur.
25.- Ex tota urbe in forum concurritur.
26.- Dum Romae consulitur, Saguntum expugnatur.
27.- Docendo discitur.
28.- Bellum adversus hostes gerebatur.
VOCABULARIO.
a (b): de, desde, por.
ab: cf. a.
accuso (1ª): acusar.
ad: a, hacia, junto a.
administro (1ª): administrar.
aduncus, -a, -um: curvado, ganchudo.
advena, -aae m.: forastero, extranjero.
adversus: contra.
alienus, -a, -um: ajeno.
amicus, -a, -um: amigo.
anulus, -i, m.: anillo.
arma, -orum n.pl.: las armas.
atque: y
audo, audivi (audii), auditum (4ª): oír,
escuchar.
auxilia, -arum n.pl.: tropas auxiliares.
bellum, -i n.: guerra.
capio, cepi, captum (5ª): coger, capturar.
carmen, carminis n.: poema, verso.
cavo (1ª): cavar.
civis, -is m: ciudadano.
classis, -is f.: flota.
colo, colui, cultum (3ª): cultivas, venerar.
commodum, -i n.: comodid.
concurro, concurri, concursum (1ª): correr,
acudir.
congrego (1ª): congregar, reunir, juntar.
consulo, consului, consultum (3ª): deliberar.
consumo, consumpsi, sonsumptum (3ª:
gastar, desgastar.
crudelis. -e: cruel.
cum: con, cuando, porque, aunque, gerundio.
damno (1ª): condenar.
defendebatur
defendo, defendi, defensum (3ª): defender.
desero, deserui, desertum (3ª): abandonar.
deus, -i m.: dios, divinidad.
Diana, -ae f.: Diana.
disco, didici, - (3ª): aprender.
docendo: enseñando.
dolor, -oris m.: dolor.
dum: mientras.
131
dux, ducis m.: general, jefe.
edisco, edidici, - (3ª): aprender.
ego: yo.
et: y.
ex: de, desde.
expugno (1ª): asaltar.
falsus, -a, -um: falso.
flecto, flexi, flexum (3ª): doblar, ablandar.
florens, -ntis: floreciente.
fortuna, -ae f.: fortuna.
forum, -i n.:foro, mercado.
frango, fregi, fractum (3ª): romper, conmover.
gero, gessi, gestum (3ª): llevar a cabo, hacer.
gloria, -ae f.: gloria.
gutta, -ae f.: gota.
honoro (1ª): honrar.
hostis, -is m.: enemigo.
humus, -i m.: humo.
improbus, -a, -um: malvado.
in: a, hacia, en.
invideo, invidi, invisum (2ª): envidiar.
is, ea, id: éste, el.
iudex, -icis m.: juez.
iudico (1ª): juzgar.
iuventus, -utis f.: juventud.
lapis, -idis m.: piedra.
laudo (1ª): alabar.
lego, legi, lectum (3ª): leer.
liber, libri m.: libro.
locus, -i m.: lugar.
me: acusativo de ego.
miles, -itis m.: soldado.
mitigo (1ª): reblandecer, calmar.
mitto, misi, missum (3ª): enviar.
mundus, -i m.: munco.
munio, munivi, munitum (4ª): fortificar,
proteger.
munitio, -onis (3ª): fortificación.
natura, -ae f.: naturaleza.
ne: no, que no.
nobis: dat./abl. De nos.
non: no.
nos: nosotros.
noster, nostra, nostrum: nuestro.
omnis, -e: todo.
oppidanus, -a, -um: ciudadano, habitante.
oppidum, -i: fortaleza, ciudad.
oppugno: asaltar, atacar.
pars, paris: igual.
patronus, -i m.: patrono, abogado.
peritus, -a, -um: experto.
philosophia, -ae f.: la Filosofía.
poeta, -ae m.: poeta.
praedo, -onis m.: pirata.
praestans, -ntis: distinguido, excelente.
providentia, -aae f.: providencia.
-que: y.
Roma, -ae f.: Roma.
Saguntum, -i n.: Sagunto.
sed: pero, sino.
sedo (1ª): calmar, apaciguar.
senex, senis: viejo.
simulacrum, -i n.: imagen, estatua.
strenue: valientemente.
studium, -ii n.: esfuerzo.
tero, trivi, tritum (3ª): frotar, desgastar,
consumir.
totus, -a, -um: todo.
traho, traxi, tractum (3ª): arrastrar, retrasar.
urbs, urbis f.: ciudad.
usus, -us m.: uso, empleo.
validus, -a, -um: fuerte, sano, eficaz.
vetustas, -atis f.: vejez.
viso, visi, visum (3ª): examinar, mirar.
vomer, -eris m.: reja de arado.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con pronombres indefinidos (quis,
aliquis, quisque, aliquis):
1.- Si quis miles imperatori non oboedierit, punietur.
2.- Si quam iniuriam ab aliquo accepero, ei ignoscam.
3.- Si quid alicuis pretii habes, mihi dabis.
4.- Si quis nullum filium habet, ei licet filium alterius adoptare.
5.- Si cui quid ille promisit, id erit fixum.
6.- Erant in quadam civitate rex et regina.
7.- Accurrit quidam, notus mihi nomine tantum.
8.- Quaedam bestiolae (animalitos) unum diem vivunt.
132
9.- Poeta quidam Augustum aliquid quotidie rogabat.
10.- Quodam die me ad cenam vocavit.
11.- Quod cuique obtigit (lo que le haya tocado en suerte), id quisque teneat.
12.- Sibi quisque confidat.
13.- Optimum quidque rarissimum est.
14.- Quinto quoque anno Sicilia tota censetur.
15.- Quisque suae fortuna faber est.
16.- Quotidie aliquod vitium emendabis.
17.- Mitte aliquem tuorum domum meam.
18.- Nullum est animal praeter hominem quod habeat notitiam aliquam Dei.
VOCABULARIO.
ab: de, desde, por.
accipio, acccepi, acceptum (5ª): recibir.
accurro, accu(cu)rri, - (3ª): acudir.
ad: a, hacia, junto a.
adopto (1ª): adoptar.
aliquis, aliqua, aliquod: alguien, alguno.
alter, -a, -um: uno de los dos, el otro.
animal, -alis n.: animal.
annus, -i m.: año.
Augustus, -i m.: Augusto.
bestiolae: animalitos.
bonus, -a, -um: bueno.
cena, -a f.: cena.
censeo, censui, censum (2ª): tasar, ordenar.
civitas, -atis f.: ciudad.
confido, confisus sum (3ª dep.): confiar.
Deus, -i m.: Dios.
dies, -ei m/f.: día
do, dedi, datum (1ª): dar.
domus, -i/us f.: casa.
ego: yo.
emendo (1ª): enmendar, corregir.
et: y.
faber, -bri m.: artífice.
filius, -ii m.: hijo.
fixus, -a, -um: fijo.
fortuna, -ae f.: fortuna.
habeo, habui, habitum (2ª): tener.
homo, -inis m.: hombre, sere humano.
ignosco, ignovi, ignotum (3ª): perdonar.
ille, illa, illud: aquél, aquella, aquello.
imperator, -oris m.: general, jefe.
in: en.
iniuria, -ae f.: injuria, ofensa.
is, ea, id: éste, el.
licet: es lícito, está permitido, se puede.
me: acusativo de ego.
meus, -a, -um: mi, mio.
mihi: dativo de ego.
miles, -itis m: soldado.
mitto, misi, missum (3ª): enviar.
nomen, -inis n.: nombre.
non: no.
notitia, -ae f.: noticia, conocimiento.
notus, -a, -um: conocido, notorio.
nullus, -a, -um: ninguno.
oboedio, oboedivi(oboedii), oboeditum (4ª):
obedecer.
obtingo, obtigit, - (3ª): tocar en suerte.
optimus, -a, -um: superlativo de bonus.
poeta, -ae m.: poeta.
praeter: excepto.
pretium, -ii n.: precio, valor.
promitto, promisi, promissum (3ª): prometer.
punio, puni(v)i, punitum (3ª): castigar.
quidam, quaedam, quoddam: un cierto, un tal.
quintus, -a, -um: quinto.
quis/qui, quae/qua, quid/quod: alguien, algo,
alguno.
quisque, quaeque, quidque: cada cual.
quisque, quaeque, quodque: cada cual.
quoque: también.
quotidie. Cada día.
rarissimus, -a, -um: superlativo de rarus.
rarus, -a, -um: raro, escaso.
regina, -ae f.: reina.
rex, regis m.: rey.
rogo (1ª): rogar, pedir.
se: pronombre personal de tercera persona.
si: si.
sibi: dativo de se.
Sicilia, -ae f.: Sicilia.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
suus, -a, -um: su, suyo.
133
tantum: sólo, solamente.
teneo, tenui, tentum (2ª): tener.
totus, -a, -um: todo.
tuus, -a, -um: tu, tuyo.
unus, -a, -um: uno, uno solo.
vitium, -ii n.: vicio.
vivo, vixi, victum (3ª): vivir.
voco (1ª): llamar, convocar.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con pronombres indefinidos (alter,
alius):
1.- Pompeius cum Caesare bellum gessit; alterius ducis causa melior videbatur (parecía),
alterior firmior.
2.- Culpam excusare altera culpa est.
3.- Agesilaus fuit claudus altero pede.
4.- Carthaginienses et Romani alteri alterios aliquantum (bastante) attriverant.
5.- Ducum alter exercitum perdidit alter vendidit.
6.- Alter alterum amat.
7.- Dux callidus alia cogitabat, alia simulabat.
8.- Alium honores, alium opes vinciunt.
9.- Alius voluptati servit, alius pecuniae, alius honoribus.
10.- Suis armis quaeque bestia se defendit, alia cornibus, alia dentibus, alia unguibus.
11.- Aliud alii natura iter ostendit.
12.- Ita duo reges, alius alia via, ille bello, hic pace, civitatem auxerunt.
13.- Quae minus tuta erant, alia fossis, alia vallis, alia turribus muniebant.
14.- Aliud est dolere, aliud non gaudere.
VOCABULARIO.
Agesilaus, -i m.: Agesilao.
aliquantum: bastante.
alius, -a, -ud: otro.
alter, altera, alterum: el otro (de dos).
amo (1ª): amar.
arma, -orum n.pl.: las armas.
attero, attrivi, attritum 83ª): frotar, debilitar.
augeo, auxi, auctum (2ª): aumentar.
bellum, -i n.: guerra.
bestia,-ae f.: bestia, fiera.
bonus, -a, -um: bueno.
Caesar, -aris m: Céssar.
callidus, -a, -um: astuto.
Carthaginienses, -ium m.pl.: los
Cartagineses.
causa, -ae f.: causa.
civitas, -atis f.: ciudad.
claudus, -a, -um: cojo.
cogito (1ª): pensar.
cornu, -us n.: cuerno.
culpa, -ae f.: culpa.
cum: con.
defendo, denfendi, defensum (3ª): defender.
dens, dentis m.: diente.
doleo, dolui, [dolitum] (2ª): doler, tener
dolor..
duo, dua, duo: dos.
dux, ducis m: general, jefe.
et: y.
excuso (1ª): excusar, disculpar, justificar.
exercitus, -us m.: ejército.
firmus, -a, -um: firme, fuerte.
fossa, -ae: foso.
gaudeo, gavisus sum (2ª semideponente):
alegrarse.
Gero, gessi, destum (3ª): llevar a cabo,
realizar.
hic, haec, hoc: éste, ésta, esto.
honos, honoris m.: honor.
ille, illa, illud: aquél, aquélla, aquello.
ita: así, de este modo.
iter, itineris n.: camino, viaje.
melior: comparativo de bonus.
minus: menos.
munio, minivi, munitum (4ª): fortificar.
natura, -ae f. naturaleza.
non: o.
ops, opis f.: poder, fuerza.
ostendo, ostendi, obtensum/obtentum (3ª):
tender, presentar.
134
pax, pacis f.: paz.
pecunia, -ae f.: riquqeza, dinero.
perdo, perdidi, perditum (3ª): perder, .
pes, pedis m: pie.
Pompeius, -i m.: Pompeyo.
quis/qui, quae/qua, quid/quod: alguien, algo,
alguno.
quisque, quaeque, quodque: cada cual.
rex, regis m.: rey.
Romani, -orum m.pl.: los Romanos.
se: acusativo del pronombre de tercera
persona.
servio, servivi, servitum 84ª): servir.
simulo (1ª): simular, fingir.
sum, fui, - (irr.): seer, estar, haber, existir.
suus, -a, -um: su, suyo.
turris, -is f.: torre, torreón.
tutus, -a, -um: seguro.
unguis, -is f.: uña.
vallum, -i n.: empalizada, vallado.
vendo, vendidi, venditum 83ª): vender.
via, -ae: via, camino.
videbatur: parecía.
vincio, vinxi, vinctum (3ª): atar, dominar.
voluptas, -atis f.: placer.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con pronombres indefinidos (nemo, nihil,
nullus):
1.- Nemo sine vitio est.
2.- Nemo non vidit id prodigium.
3.- Aperte adulantem nemo non videt.
4.- Nemo omnia scit.
5.- Nullius vita supra leges est.
6.- Mors nemini parcit.
7.- Hoc unum scio: nihil scio.
8.- Nihil est utilius sale et sole.
9.- In quo vitio nihil mali non inest.
10.- Non nihil temporis Romae permansi.
11.- Nihil tibi deest praeter voluntatem.
12.- Virtute qui praediti sunt, soli sunt divites; soli enim possident res fructuosas et
sempiternas, soli contenti sunt rebus suis, nihil appetunt, nulla re egent, nihil requirunt.
13.- Nullius rei cupidor es quam pecuniae.
14.- Nullius boni (= bien) sine socio iucunda possessio est.
15.- Nullos non honores cepit.
16.- Si nulla est divinatio (= adivinación), nulli sunt dii.
17.- Nihil de nulla re creati (= ser creado) potest ab homine.
18.- Nemo pulchras res non admiratur (= admira).
19.- In ipsa curia non nemo hostis est.
VOCABULARIO.
ab, de, desde, por.
admiratur: admira.
adulans, -antis: adulador.
aperte: abiertamente, claramente.
appeto, appetivi/appetii, appetitum (3ª):
apetecer, intentar.
boni: bien.
capio, cepi, captum (5ª): coger, tomar,
capturar.
contentus, -a, -um: estirado solícito.
creati: ser creado.
cupidus, -a, -um: deseoso.
curia, -ae f.: curia, asamble.
de: de, desde.
desum, defui, - (irr. Comp. de sum): faltar.
deus, -i m.: dios, divinidad.
dives, -itis m.: rico.
divinatio, -onis f.: adivinación.
egeo, egui, - (2ª): carecer.
enim: pues.
et: y.
fructuosus, -a, -um: fecundo, fértil.
hic, haec, hoc: éste, ésta, esto.
homo, -inis m.: hombre, seer humano.
135
honos, honoris m.: honor.
hostis, -is m.: enemigo.
in: en, a, hacia.
insum, infui, - (irr. compuesto de sum):
haber, tener.
ipse, -a, -um: el, ella mismo.
is, ea, id: éste, el.
iucundus, -a, -um: agradable.
lex, legis f.: ley.
malum, -i n.: mal.
mors, mortis f.: muerte.
nemini: dativo de nemo.
nemo: nadie, ninguno.
nihil: nada.
non: no.
nullus, -a, -um: ninguno.
omnis, -e: todo
parco, peperci/parsi, parcitum (3ª): ahorrar,
perdonar, abstenerse.
pecunia, -aae f.: dinero, riquezza.
permaneo, permanasi, permansum (2ª):
permaneceer.
possessio, -onis f.: posesión.
possideo, possedi, possesum (2ª): poseer,
tener.
possum, potui, - (irr.): poder.
praeditus, -a, -um: dotado, que posee.
praeter: excepto.
prodigium, -ii n.: prodigio, presagio.
pulcher, -chra, -chrum: hermoso.
quam: que.
quis/qui, Quae/qua, quid/quod: alguien,
algo, alguno.
requiro, requisivi, requisitum (3ª):buscar,
pedir.
res, rei f.: cosa.
Roma, -ae f.: Roma; Romae, locativo: en
Roma.
sal, salis m/n.: sal.
scio, sci, scitum (4ª): saber.
sempiternus, -a, -um: eterno.
si: si.
sine: sin.
cocius, -a, -um: socio, alido, compañero.
sol, solis m.: el Sol.
solus, -a, -um: solo, único.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
supra: sobre.
suus, -a, -um: su, suyo.
tempus, -oris n.: tiempo.
tibi: dativo de tu.
tu: tú.
unus, -a,-um: uno, uno solo.
utilis, -e: útil, provechoso.
video, vidi, visum (2ª): ver.
virtus, -utis f.: virtud, valor.
vita, -ae f.: vida.
vitium, -ii n.: vicio, defecto.
voluntas, -atis f.: voluntad.
Leyenda de Rómulo y Remo
136
UNIDAD 14
14.1. LA VOZ PASIVA: EL TEMA DE PERFECTO.
Los tiempos del tema de perfecto forman la pasiva de modo parecido al castellano, es
decir, con el participio de pasado del verbo que se conjuga (su forma es como la de un
adjetivo de la primera clase terminado en -us, -a, -um, formado sobre el tema de supino)
acompañado del verbo sum.
indicativo subjuntivo
Pretérito perfecto Part. de perf. -us, -a, -um sum
“ es
“ est
“ -i, -ae, -a sumus
“ estis
“ sunt
Part. de perf. -us, -a, -um sim
“ sis
“ sit
“ -i, -ae, -a simus
“ sitis
“ sint
Pretérito
pluscuamperfecto
Part. de perf. -us, -a, -um eram
“ eras
“ erat
“ -i, -ae, -a eramus
“ eratis
“ erant
Part. de perf. -us, -a, -um essem
“ esses
“ esset
“ -i, -ae, -a essemus
“ essetis
“ essent
Futuoz pasiva de
los verbos ro
perfecto
Part. de perf. -us, -a, -um ero
“ eris
“ erit
“ -i, -ae, -a erimus
“ eritis
“ erunt
EJERCICIO.- Conjuga el tema de perfecto en voz pasiva del verbo rego, rexi, rectum (3ª):
gobernar y traduce la primera persona de cada tiempo.
14.2. LA PASIVA IMPERSONAL Y VERBOS IMPERSONALES.
14.2.1. La pasiva impersonal. Para expresar que el verbo no se refiere a ningún sujeto
determinado suele usarse la 3ª persona del singular de la voz pasiva (si el tiempo es del tema
de perfecto, el participio aparece en forma neutra. Ejemplos: dicitur (se dice); dictum est (se
dijo); pugnatur (se lucha); pugnatum est (se luchó).
14.2.2. Verbos impersonales. Son propiamente impersonales, también llamados
unipersonales, porque sólo se conjugan en tercera persona del singular. Los grupos más
importantes son:
– Los que expresan fenómenos atmosféricos o meteorológicos: pluit (llueve); tonat
(truena); ninguit (nieva); grandinat (graniza); lucescit (está amaneciendo);
(ad)vesperascit (está anocheciendo); lucet (es de día); etc.
137
– Los que expresan sentimientos o estados anímicos: miseret (compadecerse); paenitet
(arrependirse); piget (dolerse); pudet (avergonzarse) taedet (estar hastiado). Estos
verbos llevan en acusativo la persona que experimenta el sentimiento y en genitivo la
causa de dicho sentimiento; ej.: Me civitas morum piget taedetque (Me duelo y estoy
hastiado de las costumbres de la ciudad).
– Los que expresan situaciones diversas: necesidad, posibilidad, conveniencia, suceso,
etc.: licet (es lícito); libet (agrada); placet (place, parece bien); oportet (conviene);
decet (conviene, es decoroso); dedecet (no es conveniente, decoroso); necesse est (es
necesario); accidit (sucede); etc. En realidad este último grupo de verbos sí se
construye con sujeto, aunque sea un sujeto no personal: un infinitivo o una
proposición sustantiva; ejs.: licet mihi dormire (me está permitido dormir); legem
opportet esse brevem (conviene que la ley sea breve).
14.3. LOS VERBOS DEPONENTES Y SEMIDEPONENTES.
– Algunos verbos, llamados deponentes, carecen de desinencias activas, es decir, tienen
forma pasiva y significación activa. Ejemplos: hortor (exhortar), proficiscor
(marchar).
– Los verbos deponentes presentan los participios de presente y de futuro con la forma
y el significado activo y el participio de pasado con forma pasiva.
– Llamamos verbos semideponentes a los que presentan formas activas en el tema de
presente y formas pasivas en el tema de perfecto. Ejemplos:
– soleo, solitus sum (acostumbrar);
– audeo, ausus sum (atreverse);
– gaudeo, gavisus sum (gozar);
– fido, fisus sum (fiarse);
– confido, confisus sum (confiarse).
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones:
a. Dicitur Homerum caecum fuisse.
b. Narratur Gigantes bellum diis gessisse.
c. Mercurium inventorem artium esse creditur.
d. Caesar, ut supra demonstratum est, III cohortes Cordubae reliquit.
e. Nuntiatum erat ducem hostium misisse Carthaginem legatos.
VOCABULARIO.
ars, artis (f): arte.
bellum, -i (n): guerra.
Caecus, -a, -um: ciego.
Caesar, -is (m): César.
Carthago, -inis (f): Cartago.
cohors, cohortis (f): cohorte.
orduba, -a (f): Córdoba.e
credo, credidi, creditum (3ª): creer, fiarse de.
demonstro (1ª): demostrar.
deus, -i (m): dios.
dico, dixi, dictum (3ª): decir.
diis: dat.-abl. pl. De deus.
dux, ducis (m): general, jefe.
esse: infinitivo de presente de sum.
gero, gessi, gestum (3ª): realizar (bellum: hacer
la guerra).
gigas, -antis (m): gigante.
Homerus, -i (m): Homero.
hostis, -is (m): enemigo.
Inventor, -oris (m): inventor.
legatus, -i (m): legado, embajador.
Mercurius, -ii (m): Mercurio.
mitto, misi, missum (3ª): enviar.
narro (1ª): narrar, contar.
138
nuntio (1ª): anunciar.
relinquo, reliqui, relictum (3ª): dejar.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir..
supra: arriba, más arriba.
ut: conjunción, como, cuando, que, para que.
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con verbos deponentes y semide-
ponentes:
1.- Alexander militibus suis Persarum divitias pollicitus est.
2.- Moenia quae urbem tuebantur terrae motus delapsa sunt, plurimae domus quoque lapsae
sunt, diraque miseria secuta est.
3.- Cum mentior et dico me mentiri (= que miento) mentiorne an verum dico?
4.- Stultus suis divitiis gloriatur.
5.- Veremur vos, Romani, sed plus veremur deos.
6.- Deos reverere.
7.- Miserere mihi.
8.- Bellum ex iniuria ortum erat.
9.- Mens divina hominibus est largita rationem.
10.- Maria montesque pollicitus est.
11.- Imitamur eos, quos admiramur.
12.- Dux hortatus est ut beneficio fortunae uterentur hostiumque castra aggrederentur.
13.- Nemo nascitur dives.
14.- Dux eodem cibo utebatur quo milites vescebantur.
15.- Naturam sequamur ducem.
VOCABULARIO.
admiror (1ª dep.): admirar.
aggredior, aggresus sum (3ª dep.): acercarse,
dirigirse.
Alexander, -dri m: Alejandro.
an: o.
bellum, -i n.: guerra.
beneficium, -ii n.: beneficio, ventaja.
castra, -orum n.pl.: campamento.
cibus, -i m.: comida, alimento.
cum: cuando.
delabor, delapsus sum (3ª dep.): caer,
acontecer.
deus, -i m.: dios, divinidad.
dico, dixi, dictum (3ª): decir.
dirus, -a, -um: terrible.
dives, -itis: rico.
divinus, -a, -um: divino.
divitiae, -arum f.pl.: riquezas.
domus, -i/-us f.: casa.
dux, ducis m.: jefe, general.
ego: yo.
et: y.
ex: de. Desde, a partir de.
fortuna, .ae f.: fortuna, suerte.
glorior (1ª dep.): vanagloriarse, presumir.
homo, -inis m.: hombre, seer humano.
hortor (1ª dep.): animar, exhortar.
hostis, -is m.: enemigo.
idem, eaadem, idem: el, la, lo mismo.
imitor (1ª dep.): imitar.
iniuria, -ae f.: injuria, ofensa.
labor, lapsus sum (3ª dep.): deslizarse,
derrumbarse
largior, largitum sum (4ª dep.): dar
abundantemente.
mare, -is n.: mar.
me: acusativo de ego.
mens, mentis f.: mente.
mentior (4ª dep.): mentir.
mentiri: que miento.
mihi: dat. de ego.
miles, -itis m.: soldado.
misereor, miseritum sum (2ª dep.):
compadecerse.
miseria, -ae f.: miseria, adversidad.
moenia, -ium n.pl.: murallas.
mons, montis m.: monte.
motus, -us m.: movimiento, terrae motus:
139
terremoto.
nascor (3ª dep.): nacer.
natura, -ae f.: Naturaleza.
ne: si...?
nemo, -inis: nadie.
orior, ortus sum: surgir, empezar.
Persae, -arum m.pl.: los persas.
plurimus, -a, -um: numeroso.
plus: más.
polliceor, pollicitus sum (2ª dep.): ofrecer,
prometer.
-que: y.
qui, quae, quod: que, quien, el cual.
quo: a donde.
quoque: también.
ratio, -onis f.: razón:
revereor, reveritus sum (2ª dep.): temer,
respetar.
Romani, -orum m.pl.: los romanos.
sed: pero, sino.
sequor, secutus sum (3ª dep.): seguir.
stultus, -a, -um: necio, insensato.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
suus, -a, -um: su, suyo.
terra, -ae f.: tierra.
tueor, tutus sum (2ª dep.): mirar, proteger.
urbs, urbis f.: ciudad.
ut: que.
utor, usus sum (3ª dep.): servirse de, usar.
vereor, veritus sum (2ª dep.): respetar.
verus, -a, -um: verdadero.
vescor, - (3ª dep.): alimentarse de.
vos: nom. y ac. de vosotros.
14.4. CONJUGACIÓN DE LOS VEBOS VOLO (Y SUS COMPUESTOS), FERO Y EO.
14.4.1. Conjugación de volo (querer), nolo (no querer) y malo (preferir).
Indicativo
Presente volo
vis
vult
volumus
vultis
volunt
nolo
non vis
non vult
nolumus
non vultis
nolunt
malo
mavis
mavult
malumus
mavultis
malunt
Pretérito Imperfecto volebam
volebas
volebat
volebamus
volebatis
volebant
nolebam
nolebas
nolebat
nolebamus
nolebatis
nolebant
malebam
malebas
malebat
malebamus
malebatis
malebant
Futuro Imperfecto Volam
voles
volet
volemus
voletis
volent
nolam
noles
nolet
nolemus
noletis
nolent
malam
males
malet
malemus
maletis
malent
140
Subjuntivo
Presente Velim
velis
velit
velimus
velitis
velint
nolim
nolis
nolit
nolimus
nolitis
nolint
malim
malis
malit
malimus
malitis
malint
Pretérito Imperfecto vellem
velles
velles
vellemus
velletis
vellent
nollem
nolles
nollet
nollemus
nolletis
nollent
Mallem
malles
mallet
mallemus
malletis
mallent
14.4.2. Conjugación de fero (llevar) y eo (ir).
fero eo
Indicativo
Presente fero
fers
fert
ferimus
fertis
ferunt
eo
is
it
imus
itis
eunt
Pretérito Imperfecto ferebam
ferebas
ferebat
ferebamus
ferebatis
ferebant
ibam
ibas
ibat
ibamis
ibatis
ibant
Futuro Imperfecto feram
feres
feret
feremus
feretis
ferent
ibo
ibis
ibit
ibimus
ibitis
ibunt
Subjuntivo
Presente Feram
feras
ferat
feramus
feratis
ferant
Eam
esa
eat
eamus
eatis
eant
141
Pretérito Imperfecto Ferrem
ferres
ferret
ferremus
ferretis
ferrent
Irem
ires
iret
iremus
iretis
irent
EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con los verbos volo (y sus
compuestos), fero y eo:
1.- Quae tu non vis, ea nos vulumus; quae nolumus, ea vis.
2.- Servire quam pugnare ignavus mavult.
3.- Quod hodie vis, cras forsitan noles; ingenium enim hominis tale est, ut (= que) nunc hoc,
nunc illud malit.
4.- Si vis pacem, para bellum.
5.- Secures signa erant quae ante consules ferebantur.
6.- Eamus, amici, quo fata vocant.
VOCABULARIO.
amicus, -a, -um: amigo.
ante: delante de.
bellum, -i n.: guerra.
consul, -is m.: cóncul.
cras: mañana.
enim: pues.
eo, ivi, itum (4ª irr.): ir.
fatum, -i n.: hado, destino.
fero, tuli, latum (3ª irr.): llevar.
forsitan: quizás.
hic, haec, hoc: éste, ésta, esto.
hodie: hoy.
homo, -is m.: hombre, ser humano.
ignavus, -a, -um: perezoso, cobarde.
ille, illa, illud: aqupél, aquélla, aquello.
ingenium, -ii n.: carácter, inteligencia.
is, ea, id: éste, el.
malo, malui, - (3ª irr.): preferir.
nolo, nolui, - (3ª irr.): no querer.
non: no.
nos: nosotros.
nunc: ahora.
paro (1ª): preparar.
pax, pacis f.: paz.
pugno (1ª): luchar.
quam: que.
qui, qaue, quod: que, quien, cual.
quo: a dónde.
cecuris, -is f.: hacha.
servio, servi(v)i, servitum (4ª): servir, ser
esclavo.
si: si.
signum, -i n.: señal, símbolo.
sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.
talis, -e: tal, de tal modo.
ut: que.
voco (1ª): llamar.
EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto:
Libri Sibyllini
Quondam anus ad Tarquinium Superbum adiit. Haec anus novem libros oraculorum plenos
ferebat. Anus Tarquinio dicit: <<tibi hos libros vendere volo>>. Tarquinius autem hanc
interrogat de pretio. Anus nimium atque inmensum poscit; rex hanc nulla reverentia deridet.
Tum anus tres libros in focum ponit et deinde de reliquis sex libris Tarquinium interrogat:
<<visne hos sex libros emere pretio petito?>>. Sed Tarquinius ridet magis dicitque: <<tu
sine dubio deliras>>. Anus statim tres libros exurit atque denuo rogat: <<visne, Tarquini,
tres reliquos libros pretio petito nunc emere?>>. Tarquinius ani constantia commotus, libros
tres reliquos emit pretio antea petito pro cunctis. Postea haec femina abiit. Ultimos libros
142
tres in sacrarium conditos Sibyllinos vocabant.
VOCABULARIO.
abeo, abii, abitum (4ª irr.): irse.
ad: preposición de acusativo, a, hacia, hasta,
para, junto a.
adeo, adii, aditum (4ª irr.): ir, dirigirse.
αntea: anteriormente.
anus, -i/-us f.: anciana.
atque: y.
autem: pero, por su parte.
commoveo, commovi, commotum (2ª):
conmover.
condo, condidi, conditum (3ª): guardar.
constantia, -ae f.: constancia.
cunctus, -a, -um: todo.
de: preposición de ablativo, sobre, de,
desde, acerca de.
deinde: después, luego.
deliro (1ª): delirar.
denuo: de nuevo.
derrideo, derrisi, derrisum (2ª): reírse de.
dico, dixi, dictum (3ª): decir.
dubium, -ii n.: duda.
emo, emi, emptum (3ª): comprar.
et: y.
exuro, exussi, exustum (3ª): quemar,
incendiar.
femina, -ae f.: mujer.
fero, tuli, latum (3ª irr.): llevar.
focus, -i m.: fuego.
hic, haec, hoc: éste, ésta, esto.
in: preposición de ablativo, en.
inmensus, -a, -um: inmenso.
interrogo (1ª): preguntar.
liber, libri m.: libro.
magis: más.
-ne: partícula interrogativa, puede no
traducirse.
nimius, -a, -um: excesivo.
novem: nueve.
nullus, -a, -um: ningún, ninguno.
nunc: ahora.
oraculum, -i n.: oráculo.
peto, petii, petitum (3ª): pedir, dirigirse.
plenus, -a, -um: lleno.
pono, posui, positum (3ª): poner.
posco, poposci, - (3ª): pedir, exigir.
postea: después, a continuación.
pretium, -ii n.: precio.
pro: preposición de ablativo, por, delante de.
-que: y.
Quondam: en otro tiempo.
reliquus, -a, -um: restante.
reverentia, -ae f.: reverencia, respeto.
rex, regis m.: rey.
rideo, risi, risum: (2ª): reír, burlarse de.
rogo (1ª): preguntar, pedir, rogar, consultar.
sacrarium, -ii n.: sagrario, lugar secreto.
sed: pero.
sex: seis.
Sibyllinus, -a, -um: Sibilino.
sine: preposición de ablativo, sin.
statim: inmediatamente.
superbus, -a, -um: soberbio.
Tarquinius, -ii m.: Tarquinio.
tibi: dativo de tu.
tres, tria: tres.
tu: tú.
tum: entonces.
ultimus, -a, -um: último.
vendo, vemndidi, venditum (3ª): vender.
vis: 2ª sg. presente indicativo de volo.
voco (1ª): llamar, denominar.
volo, volui, - (3ª irr.): querer, desear.
143
ETIMOLOGÍAS
UNIDAD 15: ETIMOLOGÍAS (I): Etimologías. Palabras patrimoniales, cultismos y
semicultismos.
1. ETIMOLOGÍAS.
La etimología es la parte de la Lingüística que se ocupa del origen de las palabras y
de la reconstrucción de su ascendencia. Así pues, su objeto de estudio son los étimos (del
griego ἔτυµον, “verdadero”), es decir, los vocablos originarios de los que han derivado las
palabras de una lengua determinada.
Dado que el castellano es una lengua romance, la mayor parte de su vocabulario tiene
como fundamento la lengua latina. Asimismo, todo el vocabulario científico de las lenguas
modernas está constituido sobre la base léxica de la lengua griega.
Por tanto, la aproximación etimológica al latín y a1 griego repercutirá en el
conocimiento y dominio del castellano.
Si sabemos que, tras ciertos cambios fonéticos, la palabra latina ferrum ha
evolucionado hasta dar en castellano hierro, podremos asociar fácilmente al étimo latino
palabras como férreo, férrico, ferrocarril,etc. Del mismo modo, el significado de términos
científicos como hematoma, hematología, hemorragia, etc., resultará evidente si conocemos
el étimo griego y su transcripción: αἷµα, -ατος, “sangre”, de donde hemat-,hemo-.
2. PATRIMONIALISMOS, CULTISMOS Y SEMICULTISMOS.
A lo largo de la historia de la lengua latina hubo una variante popular, el latín vulgar,
y una variante literaria.
A medida que el latín vulgar fue transformándose, surgieron las lenguas romances,
pero, al mismo tiempo, el latín literario perduró como lengua culta.
• Las palabras resultantes de la evolución del latín vulgar con arreglo a determinadas leyes
fonéticas se denominan patrimonialismos o palabras patrimoniales. La mayor parte del
vocabulario de las lenguas romances se ha constituido de esta manera; por ejemplo, las
voces castellanas isla y oro derivan de las latinas insulam y aurum.
• El latín clásico continuó utilizándose como fuente del vocabulario culto. Por ello, existen
palabras de introducción reciente en las lenguas romances cuya forma guarda gran
semejanza con los términos latinos de procedencia: son los cultismos o palabras cultas. A
partir de los sustantivos latinos anteriores encontramos los adjetivos cultos insular y áureo.
• Hay también palabras que no han consumado totalmente su evolución y están a medio
camino entre las patrimoniales y las cultas: los semicultismos. Por ejemplo, ya que el grupo
intervocálico latino -gn- evolucionó en castellano a -ñ- (pugnum > puño), se esperaría que
regnare hubiese dado *reñar; el semicultismo reinar, sin embargo, muestra una fase
evolutiva intermedia.
• En ocasiones, un vocablo latino da como resultado una palabra patrimonial y una culta o
semiculta; hablamos, entonces, de dobletes. Por ejemplo, el sustantivo causam ofrece en
castellano los derivados cosa (patrimonial) y causa (cultismo).
Observa los ejemplos de cultismos y palabras patrimoniales derivadas de étimos
latinos en la siguiente tabla:
144
LATÍN cultismo patrimonial LATÍN cultismo patrimonial
bovem bovino buey laborare laboral labrar
calidum calido caldo lacrimam lacrimal lágrima
causam causa cosa lupum lupanar lobo
collum collar cuello operam ópera obra
hospitem hospedaje huésped ovulum óvulo huevo
dominum dominar dueño patrem paternal padre
filium filial hijo portam portal puerta
fabulam fábula habla regem regicida rey
herbam herbicida hierba servum servicio siervo
hostem hostil hueste vitam vitalidad vida
145
UNIDAD 16: ETIMOLOGÍAS (II): Reglas.
I. Evoluciones forzosas de consonantes
1. La -m y la -t al final de palabra, desaparecen
2. Las consonantes oclusivas sordas (p, t, c) entre vocales o entre vocal y -r- se
sonorizan
3. En principio de palabra, pl- y cl- (fl- a veces) se convierten en ll-
4. La s- seguida de consonante y a principio de palabra, desarrolla una e-
5. Los grupos de fonemas -mn-, -nn-, -gn- y -ni- pasan a -ñ-
6. El grupo de consonantes -ct- pasa a -ch-
7. El grupo de fonemas -li- ante vocal pasa a -j-
8. La -x- intervocálica pasa a -j
9. El grupo de fonemas -cul- tras vocal pasa a -j-
10. Los grupos de fonemas -ci- y -ti- evolucionan a -ci- o a -z-
11. El grupo -ce- se conserva (con distinto sonido)
12. Los grupos dobles de consonantes se simplifican, a excepción de -ll- y -rr-
II. Evoluciones optativas de consonantes
13. La f- a principio de palabra puede convertirse en h-
14. Las consonantes oclusivas sonoras (b, d, g) entre vocales o entre vocal y -r-,
pueden desparecer
III. Evoluciones forzosas de vocales
15. La -u al final de palabra se abre en -o
16. La -o- breve (ŏ) y tónica diptonga en -ue-
17. La -e- breve (ĕ) y tónica diptonga en -ie-
18. El diptongo -au- monoptonga en -o-
19. El diptongo -oe- monoptonga en -e-
20. El diptongo -ae- monoptonga en -e- o en -ie-
IV. Evoluciones optativas de vocales
21. Las vocales pretónicas y postónicas pueden sincoparse
22. Pueden producirse cambios de timbre:
i > e, u > o, a > e y, más raramente, e > i, o > u
EJERCICIO: Señale términos españoles derivados de los vocablos (aquí dos términos
latinos de la lista siguiente), indicando los procedimientos de su evolución.
annum
aperire
aurum
capillum
causam
clavem
delicatum
dominum
facere
filium
flammam
integrum
laborare
lactem
magistrum
multum
mutare
noctem
oculum
operam
petram
plenum
populum
portam
rotam
somnum
strictum
terram
ventum
vitam
146
CIVILIZACIÓN
TEMA 1: EL ARTE ROMANO (ARQUITECTURA, ESCULTURA, ETC.) Y SU
REFLEJO EN LA ROMANIZACIÓN DE LA BÉTICA
I. EL ARTE ROMANO (ARQUITECTURA, ESCULTURA, ETC.).
I.1. INTRODUCCION.
El periodo de esplendor del arte romano abarca los dos primeros siglos del Imperio.
Pero ya a principios del siglo II de nuestra era, desde el tiempo de Adriano (año 117), se
inicia la decadencia del buen gusto que se acentúa en el siglo III y se confirma en el siglo IV
por efecto de cierto barroquismo o irregularidad y pesadez en los estilos aunque aumente el
fasto y la magnitud de las obras. A causa del profundo centralismo ejercido por Roma sobre
sus provincias en todos los aspectos de la vida, se originó un arte muy uniforme sin que
pueda hablarse de escuelas provinciales, al menos durante la época imperial. No obstante,
dada la amplitud del Imperio y su constitución en diferentes momentos, no existe una
contemporalidad cronológica.
Se pueden destacar las siguientes características:
1- Es un arte de ecléctico resultado de la síntesis de las formas griegas, etruscas y orientales.
2- Es un arte eminente práctico; a los romanos no le interesa ni la estética ni la belleza
formal ni las teorías artísticas.
3- Es un arte oficial, público y al servicio del poder civil o religioso.
4- Se produce un auge importante de las ciudades que se convierten en un medio de
exteriorización del poder romano y de reclamo para las gentes bárbaras (no romanas).
5- El arte romano ejercerá una enorme influencia en el arte posterior por su enorme
extensión.
I.2. ARQUITECTURA.
Los romanos fueron grandes constructores, desarrollando pricipalmente su actividad
en el marco urbano.
Para sus edificios, los romanos utilizan sobre todo el hormigón revestido de mármol
o piedra. Muestran preferencia por la planta axial con muros y pilastras como elementos
sustentantes y utilizan el orden toscano (etrusco), los órdenes griegos y desarrollan uno
nuevo resultado de combinar el orden jónico y el corintio, el orden compuesto. Como
elemento sustentante predominan las bóvedas de cañón incorporando en ocasiones la
bóveda semiesférica. En cuanto a las construcciones destacan:
• Templo: Menos importante que en Grecia porque el culto era familiar. Ejemplo:
Panteón de Agripa en Roma.
• Anfiteatro: Resulta de la yuxtaposición de dos teatros. En el se desarrollaban cruentos
espectáculos entre gladiadores, así como juegos de caza de fieras en incluso batallas
navales. El más conocido es El Coliseo en Roma.
• Circo: Eran edificios en forma de hipódromo griego aunque más grandes. Estaban
destinados a carreras de cuadrigas, simulaciones de batallas, cacerías de fieras y
espectáculos de acrobacias. Por ejemplo El Circo de Roma.
• Basílicas: Edificio destinado para mercado y tribunales de justicia. Por ejemplo la
Basílica de Constantino en Maguncia
• Termas: son recintos públicos destinados a baños típicos de la civilización romana.
Por ejemplo las Termas de Itálica en Sevilla.
147
También destacan las construcciones de ingeniería como puentes o acueductos y las
necrópolis romanas que se situaban en las afueras de la ciudad.
I.3. ESCULTURA.
Los escultores romanos se preocuparon por la perfección técnica cultivando, además
de las copias griegas, el retrato en mármol ,sobre todo, y en bronce, piedra y barro en menor
medida.
1. El retrato
En época republicana, la escultura romana de retrato sólo representaba la cabeza y
parte del cuello para honrar a los difuntos. Posteriormente, se avanza en la representación de
todo el busto, incluyendo hombros y pecho. Eran de gran realismo y con frecuencia iban
policromados. De todos modos también aparecen esculturas de cuerpo entero como la
Estatuia Barberini.
Al iniciarse la República con Augusto, el arte se politiza para convertirse en
instrumento de propaganda política con retratos idealizados relegando el realismo para las
clases medias, mientras que la alta sociedad romana imita la idealización del emperador. De
esta época es el Augusto Prima Porta. Con las dinastías de emperadores sucesivas, el estilo
del retrato cambiará pasando por periodos más naturalistas, pasando por otras más
helenizadas para terminar con una decadencia del retrato en las épocas finales del imperio.
2. El relieve.
El relieve romano se cultivó sobre todo en los monumentos conmemorativos de
victorias y hazañas (arcos de triunfo,altares y columnas honoríficas). Se trata, por lo tanto,
de un relieve histórico, muy naturalista de gran movimiento,que se mueven en un espacio
aunque sin perspectiva y de carácter narrativo. Con la decadencia del imperio, los relieves
irán perdiendo su carácter naturalista. Son ejemplos los relieves del Ara Pacis y los de la
columna de Trajano en Roma.
I.4. PINTURA.
Los artistas de las ciudades romanas pintaban sobre las paredes mediante la técnica
del fresco. A veces hasta siete capas sustentaban las pinturas y se usaba la cal y el jabón de
cera.
Los colores son muy vivos y variados y muchas veces se conseguía plasmar la
sensación de tridimensionalidad, la perspectiva, perdida más tarde y redescubierta en el
Renacimiento (más de 1400 años después).
La conservación de las pinturas, por razones obvias, es muy complicada, pero hay
varios ejemplos donde ha habido suerte: son los casos de las ciudades sepultadas por el
Vesubio en la erupción del año 79, Pompeya, Herculano y Stabia, cuyas pinturas parietales
se han conservado soberbiamente y de la Domus Aúrea de Nerón en Roma, enterrada para
construir unas termas encima y que al excavarla arqueológicamente ha revelado sus frescos
maravillosos.
Los artistas romanos tocaban todos los temas, escenas cotidianas, mitológicas,
paisajes, bélicas, eróticas, cómicas, etc. Muchas veces las pinturas eran simulaciones de
mármoles, de arquitecturas, de cuadros colgados o de jardines imaginarios.
Los romanos también se convirtieron en auténticos maestros del mosaico. Los
mosaicos están compuestos por pequeñas piezas cúbicas llamadas teselas y los materiales
pueden ser muy variados y van desde las rocas calcáreas hasta el vidrio pasando por la
cerámica. Las composiciones podían ser policromas o bien estar elaboradas sólo con colores
blanco y negro, pero siempre se tendía a dotarlas del mayor grado de realismo posible. Los
148
temas más frecuentes en los que se inspiraban los artistas eran los relacionados con la
mitología, aunque también eran muy apreciadas las escenas de caza y de la vida cotidiana o
los símbolos y monstruos marinos.
II. REFLEJO DEL ARTE ROMANO EN LA ROMANIZACIÓN DE LA BÉTICA.
En cuanto al reflejo del arte romano en la Bética cabe decir que, al ser ésta su lugar
de asentamiento base, se observa una gran influencia de los rasgos del arte romano en ella.
En la Hispania romana se han descubierto numerosas manifestaciones artísticas
romanas, entre ellas nombraremos los restos arquitectónicos de lo que fueran las
planificaciones de algunas de las más importantes ciudades hispanorromanas, como Gades
en Cádiz, Itálica, cerca de Sevilla, al igual que en Emérita Augusta (Mérida), Caesar
Augusta (Zaragoza) o Tarraco (Tarragona) fuera de la Bética.
En España subsisten algunos restos arqueológicos de templos de época romana en las
ciudades de Córdoba y Sevilla, como también Barcelona y Mérida fuera de la Bética.
Por último cabe destacar la presencia de mosaicos de época romana en España, como
los del Museo de Barcelona, los del Museo Arqueológico Nacional de Madrid, sobre todo
los que representan los trabajos de Hércules, los de Tarragona con el tema de la medusa, los
del Museo de Navarra en Pamplona (triunfo de Baco y Teseo y el Minotauro), los de Itálica
(mosaico de Neptuno), los de Mérida (mosaico de los siete sabios y mosaicos de la casa del
Mitreo) y los de Ampurias en Girona (Sacrificio de Ifigenia).
Éstas son algunas de las manifestaciones artísticas que hacen notables y evidentes los
rasgos del arte romano, tanto en la Bética como en el resto de la Hispania romana.
Teatro romano de Málaga
149
TEMA 2: LA ORGANIZACIÓN SOCIAL Y POLÍTICA DEL PUEBLO ROMANO Y SU
REFLEJO EN LA ROMANIZACIÓN DE LA BETICA
I.1. LA ORGANIZACIÓN SOCIAL Y POLÍTICA.
I.1.1. LA ORGANIZACIÓN SOCIAL.
La sociedad romana se distinguía por la desigualdad lo que daba lugar a
continuos conflictos que se producían sobre todo entre las principales clases sociales:
patricios, plebeyos, esclavos, clientes y libertos. Pero estas clases sociales se fueron
modificando en las diferentes etapas políticas que vivió Roma.
· Monarquía:
La desigualdad se basaba en el nacimiento y la religión. La sociedad se dividía en
ciudadanos libres y no libres:
→ Ciudadanos libres:
☼ Privilegiados: este grupo lo componían los patricios.
- Patricios: éstos y sus familias constituyen el primer eslabón social. Generalmente tienen
esclavos. Se dedican a los cargos públicos y dirigen la vida en Roma. Los patricios que
tienen un mismo pater, (antepasado en cierto modo divinizado) forman una gens, teniendo el
mismo apellido y participando del mismo culto.
☼ No privilegiados: podían ser independientes o dependientes.
- Independientes: este grupo lo formaban los plebeyos.
♣ Plebeyos: constituyen la mayor parte de la población. Formada también por extranjeros,
refugiados pobres, etc.
- Dependientes: formados por los clientes y los libertos:
♣ Clientes: eran los extranjeros o refugiados pobres, sujetos a patronazgo de un patricio, el
cual les brindaba ayuda económica, les defendía ante la ley, y les dejaba participar de las
ceremonias religiosas a cambio de que éstos lo ayudasen.
♣ Libertos: eran esclavos liberados que formaban parte de la gens de su amo y adquirían así
la ciudadanía romana.
→ Ciudadanos esclavos: era el destino más usual de los presos de guerra. Carecían de
derecho y hacían los peores trabajos y de por vida.
· República:
La jerarquización social se basaba en el dinero y en la demarcación territorial. La
plebe lógicamente crecía más que el patriciado, porque en ella entraban las poblaciones
anexionadas por Roma y los extranjeros que venían a vivir a la Urbe. Los plebeyos lucharon
mucho por su equiparación política con los patricios, tanto que dieron lugar a fuertes
enfrentamientos para conseguir la igualdad de derechos. En aquellos tiempos las clases
sociales existentes eran:
→ Ciudadanos: formados por los patricios y los plebeyos.
→ No ciudadanos: formados por los libertos y los siervos.
El derecho de ciudadanía era el título más deseado y se componía de derechos y
obligaciones.
Respecto a los derechos los principales eran: iura publica (derechos políticos); ius sufragii
(derecho de voto); ius honorum (derecho de ser elegible), ius sacrorum (derecho a tener
religión), ius privata (derechos civiles), etc…
Respecto a los deberes, los más importantes eran: munera census (obligación a
inscribirse en el censo periódicamente), munera militia (obligación de servir en el ejército
150
durante un tiempo), munera tributum (obligación de pagar impuestos), etc…
Este derecho de ciudadanía podía obtenerse mediante el nacimiento, por concesión
legal o por concesión del estado. Se podía perder este derecho mediante la condena penal, la
deportación o por negarse al censo o al servicio militar.
· Principado:
Fue la época de Augusto y en ésta, la jerarquía se basaba en la riqueza. Encontramos
de nuevo diferentes divisiones en las clases sociales:
→ Ciudadanos: que pueden ser honestiores (ricos) o humiliores (pobres)
Los honestiores a su vez se dividen en clarissimi (ordo senatorus) o los egregii (ordo
equester)
→ No ciudadanos: los libertos y los siervos.
En esta etapa el derecho de ciudadanía se amplia a todo el imperio, por lo que ser
ciudadano deja de ser algo primordial. Los esclavos aumentaron considerablemente al igual
que los libertos porque había muchas manumisiones. Los clientes continuaron existiendo ya
que todo el mundo era cliente de alguien más importante.
· Dominado:
Si en la República y en el Principado había solo dos categorías (libres y esclavos), en
el Dominado aparecerá una clase social nueva, intermedia entre libres y esclavos: los
colonos. La jerarquización se hace más fuerte y estancada: casi un sistema de castas.
Los ciudadanos libres abarcaban a la familia imperial, a los senadores, a los
caballeros y a la gente corriente (más bien pobre) Los no ciudadanos eran los esclavos y los
libertos, a veces muy ricos.
En esta etapa, el ordo senatorus y el equester se equivalen, los humiliores se quedan
fijados a sus gremios mientras que la esclavitud disminuye. Los colones son libres pero
están sujetos a las tierras de su amo que heredarán sus hijos, por lo que empieza aquí la
sociedad feudal.
La situación de la mujer.-
Roma destacará por entender que la relación hombre-mujer no podía consistir
en un mero dominio, explotación o sometimiento. El papel de la mujer en la familia y en la
sociedad era culturalmente reconocido y valorado. La mujer romana participa activamente
junto a su marido en la vida social de la casa, entra y sale libremente, aparece con su marido
en recepciones y banquetes, comparte con él la autoridad sobre los hijos y los sirvientes...al
contrario de lo que le sucedía a la mujer griega. Esta importante función presuponía que las
mujeres gozaran de libertad de movimientos, de acceso a la cultura y de vida social.
I.1.2. ORGANIZACIÓN POLÍTICA.
Respecto a la política, también sufrió ciertas transformaciones durante las tres
principales etapas:
Monarquía:
En un principio, el poder del monarca estuvo limitado por los y de numerosos
inmigrantes determinó un cambio político trascendental. La división de la sociedad según la
riqueza de Servio Tulio dio lugar a enfrentamientos que acabarían con la expulsión del
último rey etrusco Tarquinio el Soberbio en el año 509 a.C y el establecimiento de la
República.
República:
En un principio, la República estableció un sistema político oligárquico en el que se
reservaban las principales instituciones para los patricios. La exclusión de los plebeyos
151
provocó una sucesión de conflictos sociales que terminaron con una igualación de los
derechos políticos en el s. III a.C. Las principales instituciones eran las magistraturas
ordinarias (son las que corresponden con el ordenamiento normal de la civitas, como por
ejemplo, Cónsul, Petror, Cuestor, Tribunos y Ediles) y magistraturas extraordinarias (se
crean para circunstancias excepcionales. Por ejemplo, el Dictador y el Decemviro), el
Senado y las Asambleas.
Imperio:
El principado era en la práctica el sistema político imperial diseñado por Augusto que
se mantuvo en lo esencial a lo largo de más de 400 años a través de auténticas dinastías
familiares. Pero aunque el modelo institucional del Alto Imperio demostró gran eficacia, la
inestabilidad que se vivió durante el Bajo Imperio obligó a reforzar la autoridad del
emperador (Dominado) y esto determinó algunos cambios en las Instituciones del Bajo
Imperio. Augusto tenía potestad censoria, contaba con la auctoritas, dirigía la política
exterior, dictaba normas, llamadas constituciones imperiales, acuñaba moneda y proponía
candidatos para las magistraturas. El Senado adquirió potestad legislativa, además de elegir
a los magistrados. Su función se vio reducida a consagrar al Emperador y los magistrados.
II. REFLEJO DE LA SOCIEDAD ROMANA EN LA ROMANIZACIÓN DE LA BÉTICA.
La sociedad romana y su política se reflejaron especialmente en la provincia Bética
por las especiales circunstancias que concurren en esta zona de la geografía de la Península
Ibérica durante la dominación romana. La intensidad de “la romanización” dependió de la
fecha en la que los romanos conquistaron el territorio y del talante de los aborígenes; por
ello encontramos diferentes grados de intensidad en diversas zonas. La Bética es la zona
más romanizada, ya que fue una de las primeras zonas conquistadas y adoptó una actitud de
acogida ante los invasores romanos (son mínimos los intentos de sublevación), siendo
utilizada incluso como escudo por los romanos ante otros pueblos, como los lusitanos.
También se nota esta influencia en las obras arquitectónicas y de ingeniería, así como en las
personalidades literarias y políticas y el reflejo de los enfrentamientos militares civiles.
Esclavo romano
152
TEMA 3: LA ESTRUCTURA MILITAR ROMANA Y SU REFLEJO EN LA BÉTICA
I.- LA ESTRUCTURA MILITAR ROMANA.
1.1. BREVE RESUMEN CRONOLÓGICO.
Su génesis se remonta a los propios orígenes de Roma (hacia 594 a.C.).Tito Livio,
autor romano del s.I a.C. dejó una descripción de aquella clasificación que distribuía a los
ciudadanos romanos en centurias. Tal clasificación respondía a una combinación de tres
criterios diferentes: la categoría social de las clases enumeradas de la 1a a la 5a según la
capacidad económica de cada una de ellas, que se expresaban en ases y por último la
asignación de un número de centurias a cada una de las clases. Estas centurias se
caracterizaban además por su equipamiento militar que sería diferente en cada caso.
El ejército aristocrático: en este ejército centuriado, la legión romana fue una función
primordial de la aristocracia.
El ejército popular: la estructura del ejército republicano cambió a finales del s.II a.C.
con la incorporación de un nuevo grupo de ciudadanos, los llamados proletarii ( ciudadanos
sin recursos suficientes).
De la república al imperio: en la primera guerra civil romana, se introdujeron nuevas
tácticas en la organización legionario romana.
Legiones imperiales un número creciente: Octavio se convirtió en el mayor jefe
militar de la historia de Roma con unas 50 legiones a su cargo, pero el reto ahora era
mantener a este gran ejército a expensas del estado. Por eso Octavio no dudó en conservar
solo 28 legiones que habían sido fieles.
Las fronteras del imperio: el ejército tuvo su gran importancia en estas ya que se
construyeron instalaciones militares con el fin de impedir la penetración de los bárbaros
hacia el interior del imperio.
De la expansión a la crisis: en el s.II las fronteras eran amuralladas desde el Rin hasta
el Danubio, aunque los bárbaros muchas veces burlaban estos obstáculos, y en la frontera
oriental otros pueblos estaban al acecho.
1.2. LA ESTRUCTURA DEL EJÉRCITO.
En la época de Trajano estaba organizada en once legiones que controlaban el
territorio entre Viene y el Mar Negro. Cada legión estaba dividida en diez cohortes, al frente
de cada una de ellas se hallaba un prefecto. A su vez, cada cohorte compuesta por tres
manípulos, dirigidos cada uno de ellos por un signífero, portador de la enseña de su unidad.
Cada manípulo era integrado por dos centurias mandadas por un centurión y
formadas por un número de hombres que habitualmente era de sesenta. Un legado, que
ejercía su función durante un año, se hallaba al frente de la legión, cuyo estado mayor estaba
formado por seis tribunos militares. La legión además, contaba con el apoyo de entre ciento
veinte y trescientos caballeros.
1.3. ARMAS Y ARMADURAS.
Armadura corporal: Existían tres tipos de armadura corporal: de malla, de escamas, y
de placas. Algunas de estas medían más de 4 cm. de longitud y 1 mm. de grosor. Se
solapaban de tal manera que la armadura tenía en todos sus puntos un grosor de dos
escamas.
Las armas: El escudo (scutum) estaba hecho con tiras de madera encoladas ( como un
contrachapado de tres capas) y recubiertas de cuero o fieltro. Medía aproximadamente un
metro y pesaba unos seis kilos.
153
La daga era un arma corta , con hoja puntiaguda de unos 25 centímetros de longitud.
Se llevaba en vaina de madera, condecoraciones de bronce.
Otra arma era la espada, de borde recto y unos 40-50 cm de longitud de hoja, era
guardada en una vaina, con dos centuriones y un faldellín con tiras de cuero que colgaba por
delante.
Y por último nos encontramos con la jabalina pesada que junto con la espada corta
formaba una combinación perfecta. La jabalina era un arma eficaz ya que ningún ejército
podía mantener su empuje y su formación bajo una lluvia de jabalinas.
1.4. EL CAMPAMENTO.
Los legionarios tras cortar los árboles y desbrozar el terreno, cavaban un foso de tres
metros y medio de anchura, dos y medio de profundidad, y casi un kilómetro de longitud,
amontonando tras él la tierra para formar un terraplén.
Cada centuria se encargaba de cavar una sección del foso, que era inspeccionada y
medida por los centuriones. A cada soldado se le asignaba una tarea, que cumplía sin
rechistar. Unos arrancaban la hierba, otros cavaban las zanjas y les pasaban la tierra extraída
a los que levantaban el terraplén.
Para realizar estas excavaciones utilizaban picos y capachos de mimbre. La caravana
de intendencia se instalaba tras las fortificaciones, donde quedaría protegida en caso de
ataque. El foso y el terraplén formaban parte del sistema frontal de defensas del
campamento. Una vez terminados, empezaban a trabajar en las defensas laterales. Cada
legionario llevaba dos estacas puntiagudas, que se clavaban en lo alto del terraplén para
formar una empalizada. Probablemente, las fortificaciones quedaban terminadas en dos
horas. Se ponían centinelas en el terraplén y en los puntos más importantes del campamento.
Una cohorte- unos 500 hombres- se encargaban de la vigilancia fuera del campamento. Los
legionarios empezaban entonces a levantar las tiendas. El campamento estaba diseñado
como un pueblo, y las zonas principales se marcaban con banderas. El punto con más
visibilidad se reservaba para la tienda del general ( praetorium), y todo el resto del
campamento se orientaba con respecto a él. El campamento tenía dos "calles" principales: la
vía praetoria y la vía principalis. La vía praetoria atravesaba el campamento de delante hacia
atrás pasando por el praetorium, como su nombre indica. La vía principal lo atravesaba de
lado a lado, cruzándose con la praetoria delante de la tienda del general. De este modo, el
campamento quedaba dividido en cuatro sectores.
A cada legión se le asignaba una sección del campamento, que los supervisores
dividían mediante una cuadrícula rectangular. Cada centuria disponía de una extensión
aproximada de 36x10 metros. Las posiciones de las centurias eran siempre las mismas, de
modo que los soldados sabían exactamente donde instalar sus tiendas. La tienda del general
se montaba la primera; luego se iban levantando la de los mandos superiores y después las
de los centuriones. Por último, los legionarios montaban sus propias tiendas. A fin podían
descansar y preparar la cena.
II. SU REFLEJO EN LA ROMANIZACIÓN DE LA BÉTICA.
El grado de intensidad de "la romanización" en las distintas zonas de la geografía
hispana fue diferente, dependiendo este hecho de la fecha más o menos temprana en que los
romanos conquistan el territorio y del talante más o menos hostil de los aborígenes. En la
provincia Bética, zona coincidente en gran parte con la actual Andalucía, se produce la
coincidencia de los dos factores que potencian la absorción de la romanidad, ya que no sólo
154
fue una de las zonas conquistadas en época más temprana (la Hispania Ulterior en la
primera división territorial de la primera fase de conquista romana, junto a la Citerior de la
zona levantina), sino que además fue bastante hospitalaria con los invasores romanos
(raramente se produjeron sublevaciones de la población indígena); hasta tal punto era la
Bética territorio romano que fue utilizado como escudo para la contención de los agresivos
lusitanos y como plataforma para la progresiva conquista territorial. Incluso la vida social, la
actividad cultural y las convulsiones políticas y militares de la misma Roma se dejaban
sentir en la población del sur de la Península, como lo demuestran sus importantes obras
arquitectónicas y de ingeniería romanas, las importantes personalidades literarias y políticas
que de esta zona surgieron y, además, el reflejo de los enfrentamientos militares civiles,
tanto el de Sila contra Mario como el de César contra Pompeyo.
Desde distintos enfoques, un factor decisivo de la romanización cultural fue el
ejército, además de ser el instrumento fundamental de control y dominio de las provincias.
En primer lugar, los legionarios fueron el primer y más abundante tipo de romano con que
estuvo en contacto la población indígena durante la época de la conquista.
Sus cuarteles atraían a sectores marginados de la población indígena, las parejas
mixtas eran abundantes y se instalaban alrededor formando ciudades.
También fue un importante factor de romanización las colonias de veteranos de
ejército romano, que, al licenciarse recibían casa y tierras donde establecerse .Éste fue el
caso de las dos grandes ciudades de Hispania: Itálica, para lo veteranos (socii italianos) de la
segunda guerra Púnica, y, Mérida para los de las guerras Cántabras.
El ejército contribuyó más a la asimilación de las zonas más pobres y menos
civilizadas con el reclutamiento de hispanos como mercenarios. Una vez conseguida la
pacificación relativa de la Península, pero sobretodo a partir de las guerras civiles y el
comienzo del Imperio, los contingentes aumentaron, ya que los romanos lo necesitaban para
sus guerras de conquista y para mantener las fronteras del Imperio; y para los hispanos era
una manera de ganarse la vida y obtener la ciudadanía romana. Una vez romanizados, estos
soldados ya veteranos volvían a su tierra y se convertían en focos de romanización.
Soldado romano
155
TEMA4: LA VIDA COTIDIANA DE LOS ROMANOS Y SU REFLEJO EN LA
ROMANIZACIÓN DE LA BÉTICA.
I. LA VIDA COTIDIANA DE LOS ROMANOS.
La familia tradicional romana estaba constituida por el padre, su mujer, dos o tres
hijos o hijas, los esclavos domésticos y los libertos. Se trata de una familia patriarcal donde
el padre controla todo el poder sobre los demás miembros, así como la disponibilidad de los
bienes que poseen; es el que organiza la economía, distribuye los recursos, tiene entidad
jurídica, es el dueño de sus propias cosas y amo de todo lo que procede de su esposa.
El padre tiene también las prerrogativas religiosas de la familia, especialmente en lo
relacionado con el culto doméstico, tres son los elementos que forman este culto:
el culto al hogar (constituido por Lares y Penates),
el culto al Genius (principio de la fertilidad), y
el culto a los Manes (los antepasados).
El papel principal que desempeñaban las mujeres en Roma era el de fiel y abnegada
esposa ya que dependían en todo momento de su marido. Los enlaces matrimoniales solían
ser concertados por las familias y el padre de la joven debía entregar una dote a la
muchacha, si quedaba viuda, el padre, su hermano o su propio hijo mayor tenía potestad
sobre la mujer, en el caso de mujeres con cuatro hijos varones podía disponer de sus bienes.
El papel de la mujer en las casas respetables de Roma es que las matronas pasaban la
mayor parte del tiempo en los trabajos relacionados con la costura y el tejido,
paulatinamente la mujer irá ocupando un papel protagonista en la organización de la familia.
La omnipresencia de los esclavos en las vidas de las clases acomodadas romanas
provocará que las infidelidades fueran públicas la mayor parte de los casos, los emperadores
contaban con un amplio harén de concubinas en palacio, que solían ser mujeres libres.
Los hijos eran considerados aquellos niños y niñas nacidos del matrimonio que eran
aceptados por el padre, si este era aceptado se integraba en la familia al octavo día del
nacimiento cuando se le imponía el nombre individual y se le colgaba una pequeña cápsula
de metal, rellena de sustancias que poseían propiedades favorable. Las criaturas mal
formadas eran expuestas o ahogadas. Dada la elevada mortalidad infantil era bastante
posible que la línea familiar se perdiera a la muerte del padre por carecer de herederos, para
evitar esto se instituyó la adopción.
Diversas familias forman una gens, caracterizada por la posesión de elementos que la
identifican como el ritual funerario o el culto a los antepasados comunes, esta es monógama
y permite el divorcio siempre que se diera a uno de estos tres casos: adulterio femenino, que
la esposa fuera alcahueta o se dedicara a violar tumbas.
Las familias solían vivir en casas que estaban construidas al azar mientras que las
irregularidades del terreno habían motivado que las calles fueran serpenteantes y empinadas,
con vías estrechas y tortuosas. La mayoría de ellas carecían de aceras y su anchura no
pasaba de los cinco metros. También se encontraban pasadizos de dos o tres metros de
anchura casi intransitables que formaban la red viaria de los barrios populosos, estaban
construidas en madera y adobe siendo de diversas alturas, no había agua corriente en los
domicilios, excepto algunos privilegiados, los acueductos llevaban el agua a las fuentes
públicas y los baños. Las ventanas de las casas no tenían cristales, cerrándose con postigos
de madera o rejas de piedra o terracota, siendo lo habitual hacer las necesidades en
recipientes portátiles y arrojar su contenido por estas.
156
La vida era increíblemente barata, los alimentos más baratos que se vendían en las
calles eran salchichas y garbanzos. Para evitar conflictos sociales, el Estado alimentaba a
más de 150.000 familias ya que el alquiler de estas casas era tremendamente caro.
La base de la economía era el sector agrícola y ganadero, el cual sufrió un importante
desarrollo del regadío, de los injertos o de la cría de animales para la ganadería. Los
instrumentos básicos de trabajo serían las azadas, la palas, rudimentario arado, etc.,
distinguiéndose entre pequeñas y grandes explotaciones. Las explotaciones pequeñas
adquieren un mayor auge en el momento de la conquista de Italia, cuando la mayoría de la
ciudadanía se dedica a la agricultura. El olivo y la vid serán los productos más cultivados en
Italia aunque no se dejó de lado el cereal. Las tierras formaban grandes unidades de
explotación en las que se encontraba una casa, zonas de granero, de cultivo y de viviendas
para los esclavos. La terra dominicata (tierra del señor) era trabajada por esclavos dirigidos
por un delegado del señor. Existían otras posesiones que también eran del señor pero eran
trabajadas por colonos que establecían un contacto con el señor. El desarrollo agrícola
permitirá el aumento del sector servicios y de la ingente masa de desarrapados.
El engrandecimiento de Roma y el contacto cultural con Grecia hizo que la educación
fuese cada vez más compleja. Por ello, la mayoría confiaba sus hijos a un maestro,
generalmente griego, acompañados por un esclavo de confianza que les llevaba el material
escolar. La enseñanza comprendía varios grados: en el primero, el niño aprendía a leer,
escribir y hacer operaciones aritméticas. La lección se daba en una habitación alquilada y a
veces en medio de un jardín. Se escribía sobre tablillas recubiertas de cera con un punzón,
que tenía en el extremo opuesto una espátula para borrar. El sistema educativo se basaba
generalmente en el lema "la letra con sangre entra".
El maestro era el ejecutor de los castigos corporales incluso por faltas cometidas
fuera de la escuela. Terminados los estudios elementales, comenzaba la enseñanza que
pudiera llamarse media, en casa, con un profesor griego o en una escuela pública.
Con el grammaticus aprendían la lengua y literatura de Grecia y Roma y Nociones de
Historia, Geografía, Física, etc. Con el rhetor aprendían elocuencia y se preparaban para la
vida pública.
La diversión del mundo romano es el circo o los juegos circenses. En el circo
encontramos deporte, pasión e incluso ideas religiosas o políticas. El espectáculo fue
ganando terreno al rito y se establecieron fechas fijas para su celebración, debiéndose sumar
los espectáculos extraordinarios que habitualmente pagaba un pagaba un particular para
ganarse al pueblo. Los juegos eran regulados por el Senado, estos solían durar entre seis y
ocho días con algunas excepciones como los Ludi Romani que duraban dieciséis. Los
magistrados locales debían responsabilizarse del espectáculo, sufragando los gastos de su
propio bolsillo, a partes iguales con las arcas públicas. La gente se agolpaba en el recinto
antes del amanecer para poder disponer de los mejores lugares, los altos dignatarios, con el
sitio reservado, accedían al recinto cuando ya estaba lleno. Cuando estaba todo preparado se
iniciaba el combate que solía ser a muerte, los gladiadores eran hombres diversa condición
social, para evitar el floreciente mercado de estos, durante el Imperio se crearon centros de
formación estatales. Más pasión que la lucha desataron en Roma las carreras de carros, era
el fútbol del mundo antigua, originalmente las carreras se celebraban en honor del Cónsul.
Junto con las distribuciones gratuitas de alimentos, lo juegos eran la manera más utilizada
para ganarse la simpatía popular.
157
II. SU REFLEJO EN LA ROMANIZACIÓN DE LA BÉTICA.
El grado de intensidad de "la romanización" en las distintas zonas de la geografía
hispana fue diferente, dependiendo este hecho de la fecha más o menos temprana en que los
romanos conquistan el territorio y del talante más o menos hostil de los aborígenes. En la
provincia Bética, zona coincidente en gran parte con la actual Andalucía, se produce la
coincidencia de los dos factores que potencian la absorción de la romanidad, ya que no sólo
fue una de las zonas conquistadas en época más temprana (la Hispania Ulterior en la
primera división territorial de la primera fase de conquista romana, junto a la Citerior de la
zona levantina), sino que además fue bastante hospitalaria con los invasores romanos
(raramente se produjeron sublevaciones de la población indígena); hasta tal punto era la
Bética territorio romano que fue utilizado como escudo para la contención de los agresivos
lusitanos y como plataforma para la progresiva conquista territorial. Incluso la vida social, la
actividad cultural y las convulsiones políticas y militares de la misma Roma se dejaban
sentir en la población del sur de la Península, como lo demuestran sus importantes obras
arquitectónicas y de ingeniería romanas, las importantes personalidades literarias y políticas
que de esta zona surgieron y, además, el reflejo de los enfrentamientos militares civiles,
tanto el de Sila contra Mario como el de César contra Pompeyo.
Familia romana
158
TEMA5: RELIGIÓN ROMANA Y SU REFLEJO EN LA ROMANIZACIÓN DE LA
BÉTICA.
I.1. LA RELIGIÓN ROMANA.
I.1.1. El pueblo romano era un pueblo muy creyente en su religión. Estos invocaban y
daban culto a muchas divinidades, llevadas a cabo con oraciones, ofrendas y sacrificios. La
religión romana se caracterizaba por ser politeísta (muchos dioses), comunitaria (culto
publico y familiar), polidemonista (adoración a seres invocados por sus nombres y
funciones), y ritualista. La religión romana es la religión entre ciudadanos y dioses, en los
que los ciudadanos buscaban el favor divino y mantienen la paz con los dioses.Al comienzo
de la religión romana estaba vinculada a la idea de Numen, la cual era una divinidad que no
tenía representación humana. Entre las divinidades más importantes destacan tres: Marte,
Júpiter y Quirino, los cuales formaron la primera tríada. Esta religión tuvo influencia de
otros pueblos como la etrusca a la cual le debe el antropomorfismo y debido a la conquista
de la Magna Grecia los romanos se asemejaron con los griegos.
I.1.2. Los principales dioses romanos eran:
Nombre Dios del… Nombre Dios del…
Júpiter
Juno
Minerva
Apolo
Diana
Mercurio
Poder
supremo
Matrimonio
Inteligencia
Sol, Artes
Caza, Luna
Comercio
Vulcano
Vesta
Marte
Venus
Ceres
Neptuno
Baco
Fuego
Hogar
Guerra
Amor, Belleza
Agricultura
Mar
Vino, Teatro
I.1.3. Entre los dioses orientales destacan:
1) Cibeles:En un principio se la adoraba bajo la forma de una piedra negra. En sus ritos, sus
sacerdotes llamados galos, llegaban a automutilarse presos de un furor religioso.
2) Isis y Osiris: son de origen egipcio, es un culto de muerte y resurrección. Osiris es el dios
de la fertilidad, e Isis el dios de los muertos.
3) Mitra: en las representaciones aparece como un joven dando muerte a un toro, de cuya
sangre derramada surge toda vida vegetal y animal.
I.1.4. Los cultos. Existen dos tipos de culto:
* Culto Privado: cada familia llevaba a cabo su sacra. Dentro de este los numinas a
destacar son:
I. Lares: protectores de la casa y su culto se llevaba a cabo en el lararium.
II. Penates: protectores de la despensa y de la penuria.
III. Manes: almas de los antepasados.
IV. Lemures: espíritus malévolos.
V. Vesta: protectora del fuego del hogar.
VI. Genius: Dios del Pater familias.
* Culto Domestico: aquí se rinde culto a tres clases de dioses: los Lares, los Penates y los
Manes (forman la parte importante de los ritos religiosos).
I.1.5. Festividades religiosas: Las más destacadas son:
* Los Saturnales: se celebraban en el periodo en el que comienza el solsticio de invierno.
* Los Lupercales: se honraba a Luperco y se celebraba el 15 de Febrero.
159
* La Esquiria: festival en honor de Marte, se celebra el 27 de Febrero y el 14 de Marzo.
* Los Juegos Seculares: incluían espectáculos atléticos y sacrificios, se realizaban solo una
vez en cada saeculum.
I.1.6. Templos Romanos:
Los templos más importantes de Roma son los de Isis y Serapis en el campo de Marte, el
de Júpiter capitolino y el panteón. El panteón se convirtió en iglesia cristiana en el 607, es
ahora un monumento nacional italiano.
I.1.7. Los funerales:
En los funerales se colocaba a la agonizante en tierra y uno de sus familiares allegados.
En los funerales al difunto después de un lavado ungido y de ser vestido con sus trajes de
gala el cadáver se coloca en el atrium. Y posteriormente el cadáver es quemado sobre una
pira, y las cenizas se colocan en una urna y se depositan en un sepulcrum.
I.1.8. La decadencia de la religión romana:
La traslación de las cualidades antropomórficas de los dioses griegos en la religión
romana y el predominio de la filosofía griega entre los romanos cultos, produjo su interés
cada vez mayor por los ritos, hasta tal punto que los oficios sacerdotales antiguos
desaparecieron. Hubo una completa reforma y restauración del sistema antiguo llevada a
cabo por el emperador Augusto, que fue miembro de todas las ordenes sacerdotales. La
decadencia política, social y económica que existió en el imperio estuvo acompañada por el
relajamiento moral y la desintegración religiosa. En la mala situación que se encontraba la
religión romana el Cristianismo se estaba expandiendo, ganando adeptos y se convirtió en la
religión oficial de Roma bajo el poder de Constantino "el grande". Mas tarde en el 380 el
emperador Teodosio el grande convirtió el Cristianismo en la religión oficial del imperio.
II. SU REFLEJO EN LA ROMANIZACIÓN DE LA BÉTICA.
La dominación romana no supuso la ruptura de la tradición espiritual anterior sino que
hubo una asimilación entre los dioses antiguos de la Bética y los propios de Roma, por el
parentesco de ambas culturas ya que al fin y al cabo las dos son del mismo tronco
mediterraneo. La religión se romanizó al ritmo de las demás facetas de la civilización. Salvo
raras excepciones no se documentan en el Levante y en la Bética los nombres de dioses
indígenas que profusamente aparecen en los epígrafes de las tierras del interior. La
romanización se dio en la Bética con el culto a los siguientes dioses: Júpiter Baco, Venus,
Juno, Apolo, Diana, Mercurio, Esculapio, etc. Dentro de la relgión oficial romana conviene
destacar por su , importancia politica, el culto a Roma y al emperador.
Un capitulo fundamental de la religión romana es el relativo a los cultos orientales, la
clave de su éxito estaba en que ofrecian a los devotos ventajas espirituales ausentes en la
religión grecorromana; misticismo, salvación en el más allá, ritos misteriosos. En la corriente
de todas estas religiones extranjeras, llegó a la Bética el Cristianismo. El primer dato seguro
de la presencia del Cristianismo en la Bética lo constituye el martirio de las Santas Justa y
Rufina en Sevilla. La gran difusión del Cristianismo que las actas del Concilio acreditan, se
confirma además por la aparición de numerosos rastros arqueológicos paleocristianos:
sarcófagos, mesas de altar inscripciones funerarias, etc. Son escasos, sin embargo los restos
de iglesias, paleocristianas. Con el triunfo del cristianismo se pone en pie uno de los pilares
básicos del mundo medieval, época que se anuncia con la aurora de los tiempos visigóticos,
ocaso de la Antigüedad que acaba.
160

Latín i.2013

  • 1.
    I.E.S. “EL PALO” DPTO.DE LENGUAS Y CULTURA CLÁSICAS LATÍN I GRAMÁTICA. ETIMOLOGÍAS. CIVILIZACIÓN. 1
  • 2.
    ÍNDICE: GRAMÁTICA. UNIDAD 1. Delindoeuropeo a las lenguas romances. El latín como lengua científica. La escritura en Roma. Características de la lengua latina. 3 UNIDAD 2. El sistema morfosintáctico del latín. La declinación. La conjugación. El orden de las palabras. La concordancia. 8 UNIDAD 3. Primera declinación. El verbo: el tema de presente en voz activa. La oración simple. 12 UNIDAD 4. La segunda declinación. Adjetivos de la primera clase. Oraciones coordinadas. 22 UNIDAD 5. La tercera declinación. Adjetivos de la segunda clase. Complementos de tiempo. 31 UNIDAD 6. La cuarta declinación. La quinta declinación. Los adverbios. El dativo posesivo. El nominativo. 43 UNIDAD 7. Complementos de lugar: Ubi? Unde? Qua? Quo? Preposiciones. El acusativo. 50 UNIDAD 8. Numerales latinos. El tema de perfecto. Sustantivación de adjetivos. El genitivo. 66 UNIDAD 9. Pronombres personales. Posesivos. Grados del adjetivo. El dativo. 75 UNIDAD 10. Los pronombre demostrativos. Las oraciones subordinadas (El infinitivo. La oración de infinitivo. El ablativo. 85 UNIDAD 11. El pronombre relativo. El participio. 100 UNIDAD 12. Pronombre interrogativos. Partículas interrogativas. El imperativo de presente. Expresión de la prohibición. Principales conjunciones subordinantes adverbiales. Los verbos compuestos de sum. 112 UNIDAD 13. Pronombre indefinidos. La voz pasiva: El tema de presente. La oración pasiva. 128 UNIDAD 14. La voz pasiva: El tema de perfecto. La pasiva impersonal y verbos impersonales. Los verbos deponentes y semideponentes. Conjugación de los verbos volo (y sus compuestos), fero y eo. 137 ETIMOLOGÍAS. UNIDAD 15. ETIMOLOGÍAS (I): Etimologías. Palabras patrimoniales, cultismos y semicultismos. 144 UNIDAD 16. ETIMOLOGÍAS (II): Reglas. 146 CIVILIZACIÓN. TEMA 1. El arte romano (arquitectura, escultura, etc.) y su reflejo en la romanización de la Bética. 147 TEMA 2. La organización social y política del pueblo romano y su reflejo en la romanización de la Bética. 150 TEMA 3. La estructura militar romana y su reflejo en la romanización de la Bética. 153 TEMA 4. La vida cotidiana de los romanos y su reflejo en la romanización de la Bética. 156 TEMA 5. La religión romana y su reflejo en la romanización de la Bética. 159 2
  • 3.
    GRAMÁTICA UNIDAD 1 1.1. Delindoeuropeo a las lenguas romances. 1.1.1. Las lenguas indoeuropeas. Se denomina así a las lenguas que derivan del tronco común constituido por una pri- mitiva lengua hablada hace unos 5.000 años por los habitantes de la región centroriental de Europa: el indoeuropeo. Algunas tribus de este antiquísimo pueblo emigraron hasta ocupar territorios situados a orillas del océano indico, del mar Mediterráneo y del océano Atlántico. Estas oleadas de pueblos indoeuropeos difundieron por Europa y parte de Asia su lengua y sus costumbres. El paso del tiempo y la distancia geográfica existente entre los territorios conquistados hicieron surgir diferencias importantes y, hacia el año 1.000 a. de c., a partir de la lengua madre indoeuropea, ya se habían formado otras lenguas nuevas. El indoeuropeo no ha llegado hasta nosotros y solo podemos intuir cómo era comparando las lenguas derivadas de él. Las lenguas y las familias lingüísticas indoeuropeas más importantes se incluyen en esta clasificación: Asia Europa armenio hitita indoiranio: sánscrito, védico, persa. avéstico tocario báltico: lituano, letón, prusiano. eslavo: ruso, polaco, checo, búlgaro, macedonio, serbocroata,eslovaco, esloveno albanés celta: irlandés, galés, bretón, cómico germánico: alemán, inglés, holandés, islandés, sueco, danés, noruego griego: dórico, jónico, koiné (>griego moderno) itálico: osco, umbro, falisco, latín (>lenguas romances) 1.1.2. El latín. El latín pertenece al grupo indoeuropeo llamado itálica, junto con varios dialectos: el falisco, el osco y el umbro. Esta lengua adquirió gran importancia por pertenecer a un pueblo que llegó a dominar el mundo mediterráneo. Su historia comenzó en una región de Italia llamada Latium. En el siglo III a. de C, el latín ya se había extendido por toda la península Itálica y, más tarde, a medida que fue ampliándose el dominio romano, lo hizo por todo el Mediterráneo occidental y Europa central. Es normal que el latín evolucionara y pasara por distintas etapas, en las que las nor- mas gramaticales también iban cambiando. Además, debemos tener en cuenta que la lengua escrita (latín literario) siempre fue diferente de la lengua hablada (latín vulgar): – Latín literario. En el siglo III a. de C., se inició la literatura latina y, con ella, la fijación de una lengua literaria y culta. Cicerón, Virgilio y Horacio, entre otros, legaron obras cuya riqueza lingüística ha llegado a convertirse en ejemplo de perfección y de 3
  • 4.
    clasicismo. El latínliterario fue la lengua de transmisión de la cultura de la Antigüedad (científica, jurídica, filosófica, etc.). – Latín vulgar. La lengua hablada, en evolución continua, mostraba diferencias dialectales entre las regiones y las provincias del Imperio romano. 1.1.3. Las lenguas romances. El latín de los territorios conquistados por los romanos, que llegaron a formar una unidad bajo su Imperio, era el latín que hablaban los soldados, los mercaderes y el personal administrativo enviado por Roma a las diferentes provincias. Esta lengua del pueblo, unida a las distintas lenguas autóctonas con que se encontraba (sustrato) e influida por las lenguas de los pueblos vecinos (adstrato), hizo que, al desmoronarse en el siglo v la estructura política que mantenía unido el imperio, se fueran formando diferentes lenguas, que actualmente conocemos con el nombre de lenguas romances o románicas. Estas son: castellano, catalán, gallego, portugués, francés, italiano, dalmático, rumano, provenzal, retorromano y sardo. 1.2. Períodos de la lengua y la literatura latinas. Se considera el año 240 a. de C. como la fecha del nacimiento de la literatura latina, pues fue cuando se representó en Roma la primera obra de teatro, de Livio Andrónico. No obstante, hay noticias que nos permiten encontrar testimonios literarios anteriores. En la literatura latina se distinguen los siguientes períodos: – Período preliterario (anterior al año 240 a. de C.): se tiene referencia, especialmente, de documentos jurídicos, como la ley de las XII tablas, de libros e himnos religiosos, de oraciones fúnebres y de precedentes del teatro (satura, fabula Atellana). – Período arcaico (siglos III y II a. de C): corresponde a la época de grandes escritores latinos, como: Livio Andrónico, Nevio y Ennio, que sobresalieron en épica, y Plauto y Terencio, dos comediógrafos muy importantes en la literatura universal. – Período clásico: la lengua literaria, cada vez más diferenciada de la lengua hablada, llegó a su máxima perfección: - Época de Cicerón (siglo 1 a. de C): destacan escritores tan ilustres como Lucrecio, Catulo, Nepote, César, Salustio y Cicerón. - Época de Augusto (27 a. de C.-24 d. de C.): en ella vivieron varios de los escritores romanos que más han influido en la literatura universal, como Virgilio, Ovidio, Horacio y Tito Livio. - Período posclásico (siglos I y II d. de C.): destacan, en esta etapa, Lucano, Petronio, Marcial, Séneca el filósofo, Quintiliano, Tácito, Suetonio, Persio, Juvenal y Columela, entre otros. – Período de latín tardío (siglos III-VI d. de C.): aparecieron los primeros escritores cristianos: Tertuliano, san Agustín, san Jerónimo, etc. Boecio, escritor que murió en el año 525, es considerado como el último escritor de la Antigüedad y el primero de la Edad Media. 1.3. El latín como lengua científica. Como hemos visto, la decadencia de la civilización romana favoreció la evolución del latín vulgar hacia un habla cada vez más popular, y la aparición de las lenguas románicas. De este modo, el latín clásico sufrió notables modificaciones. 4
  • 5.
    En la EdadMedia, a partir del Renacimiento carolingio, y gracias a Alcuino de York (735-804), algunos maestros bien instruidos intensificaron el estudio de un latín correcto y lo restauraron como lengua de cultura. En Occidente, se convirtió en la lengua del cristianismo, así como de la cultura y de la civilización. y esto ocurrió incluso en países cuya lengua no era latina, como Irlanda, Gran Bretaña, Alemania, parte de África, etc. Durante los siglos XI y XII se tradujeron al latín numerosas obras árabes de carácter científico. Roberto de Chester tradujo el Álgebra de Al-Kowarizmi; Gerardo de Cremona, el Canon de Avicena, y Miguel Escoto, la Astronomía de Al-Bitruji. Asimismo, en el siglo XIII, Leonardo de Pisa, un gran matemático más conocido como Fibonacci, compuso el Liber abaci, que trata de las cifras hindúes, del cálculo de precios, etc. Más tarde, aparecieron personajes tan brillantes como san Alberto Magno (que escribió De vegetalibus out plantis, obra que presenta una clasificación de las plantas, las flores y los frutos) y Roger Bacon, autor del libro Optica. En el siglo XIV, Petrarca propuso a los autores clásicos como modelos; durante el Renacimiento, y especialmente con Erasmo de Rotterdam, el estudio y el empleo del latín fue indispensable. Toda la filosofía medieval y renacentista fue escrita en latín, por lo que esta lengua abasteció el vocabulario de las lenguas modernas de Europa. Del latín se sirvieron los filósofos, los médicos, los clérigos, los diplomáticos, los científicos ... En resumen, los sabios y los eruditos leían, escribían y se relacionaban entre ellos en esta lengua. Hasta el siglo XVIII, el latín fue la lengua internacional de la sociedad científico- cultural; en latín escribieron algunas de sus mejores obras sabios como: – Descartes (1596-1650), filósofo y matemático francés, autor de Compendium mu- sicae y Principia philosophioe. – Newton (1643-1727), físico, matemático y astrónomo británico, famoso por su teoría de la gravitación universal y autor de la qbra Philosophiae noturalis principia mathematica. – Linneo (1707-1778), botánico sueco que realizó con gran éxito una clasificación de las plantas. Escribió Genera plantarum, Species plantorum, Iter hisponicum, sobre la flora de nuestro país, y Plantae surinamenses, un estudio de la flora sudamericana. 1.4. La escritura en Roma. En Roma, se utilizaban varios soportes para la escritura. Uno de ellos era el papiro, una planta de tallo liso y largo con ramas divididas y colgantes, a partir de la cual se obte- nían unas láminas que se utilizaban para escribir. Los egipcios ya las empleaban, escri- biendo sobre ellas con un cálamo de junco que se empapaba de tinta negra o rojiza. En Roma, existían fábricas que importaban papiro egipcio y lo transformaban para la escritura. También se utilizaba el pergamino, hecho de piel de carnero o de otros animales. Recibió este nombre porque se comenzó a elaborar como soporte de la escritura en la ciudad de Pérgamo. Los monjes copistas de los monasterios medievales escribieron en pergaminos sus copias de las obras clásicas. Los romanos fabricaban las tintas con hollín de resina o de origen animal, como el negro de sepia. Para su empleo, debían ser diluidas. Un libro romano estaba formado por una larga faja de papiro que se conservaba enrollada. Posteriormente, se pensó en cortar los pergaminos y reunirlos en una especie de cuadernos; se consiguió así una forma más 5
  • 6.
    cómoda de leer,y apareció lo que actualmente conocemos como libro. Se pulían los dos extremos del rollo de papiro, o los filos del libro, con piedra pómez para hacerlos más suaves. Había esclavos que se dedicaban a copiar libros, que se destinaban a las bibliotecas de casas particulares. También son importantes los soportes duros empleados para la escritura, como pie- dras, mármoles y metales. Incluso el marfil servía para elaborar elegantes cuadernillos. La paleografía estudia las inscripciones sobre materiales perecederos, como el papi- ro, y la escritura en general. La epigrafía, las inscripciones sobre materiales duros. Se han conservado numerosísimas inscripciones latinas en todas las regiones que constituyeron el Imperio romano. Algunas son dedicatorias de monumentos o de templos, consagrados a un dios; otras son inscripciones honoríficas, en honor de algún personaje benefactor de un lugar concreto, o dedicatorias de algún magistrado que levantó un monumento público para comodidad o embellecimiento del lugar. También destacan los epitafios, es decir, elogios en recuerdo de alguna persona fallecida. La epigrafía estudia las abreviaturas, los nexos y las siglas que presentan estas inscripciones, y se ocupa de datarías, para lo que se vale del análisis de la evolución de la escritura: tipos de letra, materiales empleados, abreviaturas utilizadas, etc.; también analiza los personajes de quien se habla, las alusiones a acontecimientos políticos, etc. Especialmente valiosas son las inscripciones que se encuentran en las monedas. Las inscripciones latinas se caracterizan por la brevedad de su redacción. A veces, de una palabra solo se reproduce la letra inicial, la sigla. Las inscripciones latinas conocidas se hallan en el llamado Corpus inscriptionum Lotinorum. Por ejemplo, S T T L: sit tibi terra levis, '¡ojalá que la tierra te sea leve!'. 1.5. Características de la lengua latina. 1.5.1. El abecedario. El abecedario latino constaba en un principio de 21 letras: mayúsculas A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X minúsculas a b c d e f g h i k l m n o p q r s t u x Hacia finales de la época republicana, se introdujeron tanto la y como la z para poder transcribir palabras de origen griego. La k se fue perdiendo poco a poco y se conservó solo en palabras concretas, como Kal (kalendas). En el siglo XV, se introdujeron la j y la v, que serían la i y la u semiconsonánticas. En este libro usaremos el signo v, aunque no sea una grafía propia del latín clásico. 1.5.2. La pronunciación. Las consonantes: Hay pocas diferencias en relación con nuestras consonantes: Se escribe Se pronuncia ejemplo c k Cicero [Kíkero] g siempre suave Gero [guéro] ll como dos eles Fallacia [fal-lácia] ch k Charta [kárta] 6
  • 7.
    ph f Philosophus[filósofus] qu ku Qualis [kuális] th t Thesaurus [tesáurus] v* u Venire [ueníre] * La v en realidad no era una consonante sino una semiconsonante. Las vocales. El latín clásico tiene 10 vocales y cinco timbres vocálicos: a, e, i, o, u. Cada uno de los timbres vocálicos presenta dos modalidades: una larga y otra breve. La emisión de la vocal larga duraba el doble que la de la vocal breve. Así, reproducir exactamente los sonidos vocálicos del latín clásico nos puede parecer curioso y difícil, ya que nuestra lengua no basa su pronunciación en la cantidad silábica, sino en la intensidad (sílabas tónicas y sílabas átonas). Tradicionalmente, las vocales largas se marcan con una raya horizontal encima de la vocal (-) y las vocales breves, con una curva (u). 1.5.3. La acentuación. El acento gráfico, en latín, no se escribe nunca. Pero, para poder leer correctamente esta lengua, hay que tener en cuenta algunas reglas. – En latín no hay palabras agudas. – El acento recae siempre en la penúltima sílaba, si esta es larga. Son largas las sílabas que llevan una vocal larga, un diptongo (ae, oe, au), y las que presentan una vocal seguida de dos o más consonantes, de doble consonante, de x o de z. – Si la penúltima sílaba es breve, el acento recae en la antepenúltima sílaba. Una sílaba es breve si contiene una vocal breve o si esta vocal va seguida de otra vocal. 7
  • 8.
    UNIDAD 2 2.1. Elsistema morfosintáctico del latín. El latín es una lengua flexiva, es decir, una lengua en la que una misma palabra adopta formas diferentes según la función sintáctica que a través de ella se quiera expresar. Las lenguas románicas han conservado parte de esta característica flexiva en el sistema de conjugación verbal. El procedimiento de construcción de formas verbales es el mismo en latín que en español. A la forma ama- (tema) se le añade una serie de morfemas verbales: latín castellano ama-mus ama-mos ama-ba-mus amá-ba-mos ama-bi-mus ama-re-mos - El morfema final o desinencia -mus/-mos expresa quién realiza la acción, es decir, la persona y el número. - -ba-/-ba- y -bi-/-re- son sufijos temporales modales que expresan el tiempo y el modo. En el ejemplo anterior, hemos propuesto tres formas diferentes (presente, pretérito imperfecto y futuro imperfecto del modo indicativo, voz activa) del verbo amar, que demuestran su flexión o conjugación. De modo similar al verbo, los sustantivos, los adjetivos y los pronombres también se flexionan en latín. A una misma raíz o tema se le añaden diferentes morfemas desinenciales para indicar la función sintáctica y el número. La flexión de sustantivos, adjetivos y pronombres se llama declinación. Las preposiciones, los adverbios, las conjunciones y las interjecciones son palabras invariables, es decir, no se declinan. Veamos un ejemplo del procedimiento de flexión nominal y pronominal: - -m es un morfema desinencial que, añadido al tema de la palabra, hace que esta desempeñe la función de complemento directo. - -s o la ausencia de desinencia indica que la palabra realiza la función de sujeto. Así, la frase latina Catullus Lesbiam amabat, significa 'Catulo amaba a Lesbia'. Como en latín cada palabra de la frase viene marcada por morfemas que indican exactamente cuál es su función en la oración, aunque variemos el orden de las palabras, la frase seguirá teniendo el mismo significado. Lesbiam Catullus amabat. Catullus amabat Lesbiam. 'Catulo amaba a Lesbia', Ahora bien, si cambiamos los morfemas desinencia les de las palabras y construimos la siguiente frase, se producirá un cambio de significado: Lesbia Catullum amabat, significa 'Lesbia amaba a Catulo'. Lesbia y Lesbiam son dos casos diferentes de la misma palabra (la primera forma corresponde al caso del sujeto; la segunda, a la del complemento directo). Lo mismo ocurre con las formas Catullus y Catullum. El sistema de flexión nominal y pronominal del latín no se ha conservado en las len- guas románicas. Solo quedan restos de declinación en los pronombres personales. Por ejemplo, la primera persona del singular del pronombre personal adopta la forma yo cuando 8
  • 9.
    es sujeto, peropara la función de complemento directo o complemento indirecto decimos me o o mí. Si queremos expresar la compañía, no decimos con yo, sino conmigo. Por tanto, podemos afirmar que el pronombre personal de primera persona del singular se declina, porque adopta formas distintas según la función que desempeña en la frase. Sin embargo, a pesar de que las lenguas románicas, exceptuando el rumano, no utilizan el sistema de declinación, existen algunas lenguas modernas, como el alemán o el ruso, que sí lo utilizan. 2.2. La declinación. La declinación latina consta de seis casos, que son los que puedes ver en la tabla si- guiente, junto a la función sintáctica que desempeña cada uno de ellos en la oración: caso función nominativo Sujeto, atributo, complemento predicativo del sujeto vocativo Vocativo o exclamación acusativo Complemento directo, complemento circunstancial, complemento predicativo del complemento directo genitivo Complemento del nombre dativo Complemento indirecto, finalidad ablativo Complemento circunstancial Presta atención a la siguiente tabla. Contiene ejemplos de oraciones latinas en las que se observa la función característica de cada caso, acompañadas de su traducción: caso ejemplo traducción nominativo Lesbia Catulum amabat Lesbia amaba a Catulo vocativo Vivamus, mea Lesbia, atque amemus Vivamos, Lesbia mía, y amemos acusativo Catullus Lesbiam amabat Catullus apud Lesbiam fuit Catulo amaba a Lesbia Catulo estuvo en casa de Lesbia genitivo Lesbiae passer mortuus est Murió el pájaro de Lesbia dativo Catullus mille basia Lesbiae dat Catulo da mil besos a Lesbia ablativo Catullus cum Lesbia vivere amet Catulo desearía vivir con Lesbia En resumen, la declinación de la palabra Lesbia es la siguiente: caso función ejemplo traducción nominativo Sujeto, atributo Lesbia Lesbia vocativo vocativo Lesbia ¡Lesbia! acusativo CD, CC Lesbiam A Lesbia 9
  • 10.
    genitivo CN LesbiaeDe Lesbia dativo CI, finalidad Lesbiae A Lesbia, para lesbia ablativo CC Lesbia Con Lesbia, por Lesbia, etc. Todos los sustantivos latinos se enuncian con los casos nominativo y genitivo singular: rosa, rosae. Es así como aparecen en los vocabularios o diccionarios de latín. De este modo, podemos reconocer la declinación a la que pertenece un sustantivo. Los distintos tipos de flexión nominal que existen en latín (declinaciones) son los siguientes: declinación tema nominativo genitivo 1ª En -a Acabado en -a -ae 2ª En -o/-e Acabado en -us, -er, -um (-ir) -í 3ª En cons./en -i Acabado en consonante, en -o o en -e -is 4ª En -u Acabado en -us, -u -us 5ª En -e Acabado en -es -ei Algunos sustantivos solo se declinan en plural, como armo, armorum ('armas'), o Athenae, Athenarum ('Atenas'). En estos casos, evidentemente, los sustantivos se enuncian con el nominativo y el genitivo plural. 2.3. La conjugación. En latín existen cinco conjugaciones. Son las siguientes: conjugación 1ª persona del presente de indicativo Infinitivo presente 1ª -(i)o -are 2ª -eo -ere 3ª -o -ere 4ª -io -ire 5ª -io -ere Los verbos latinos suelen enunciarse en los diccionarios con tres formas y el número de la conjugación: rego, rexi, rectum (3"). Estas formas corresponden a: - La primera persona del singular del presente de indicativo (rego). - La primera persona del singular del pretérito perfecto de indicativo (rexi). – El supino (rectum). 10
  • 11.
    2.4. El ordende las palabras. Hemos dicho que, en latín, la función sintáctica de un sustantivo está marcada por un morfema desinencial y que, por tanto, el orden de las palabras en una frase no es re- levante para aclarar su significado. Sin embargo, las palabras latinas aparecen en una determinada posición con más frecuencia que en otra. Es lo que llamamos orden frecuente: – El verbo aparece normalmente al final de la frase: Hanc puellam amabo ('amaré a esta chica'). – El sujeto aparece normalmente al principio de la frase: Morituri te salutant ('los que van a morir te saludan'). – Los complementos del sujeto (CS) preceden al sujeto y los complementos del verbo (CV) preceden al verbo: Gemini angues pariter ad litora tendunt, 'Dos serpientes se dirigen a la vez a la playa'. – Las preposiciones generalmente preceden a los sustantivos a los que rigen: per montes ('por los montes') . – Los nexos (pronombres, adverbios, conjunciones) que introducen una subordinación encabezan la oración subordinada: Cum Romam redi, aram senatus consacra- vit ('Cuando volví a Roma, el senado me dedicó un altar). 2.5. La concordancia. Tanto en latín como en castellano existe una relación de dependencia entre algunas partes de la oración. A esta relación la llamamos concordancia. Existe concordancia entre: - Sujeto y verbo: el sujeto y el verbo deben tener el mismo número e idéntica persona. Por ejemplo, si el sujeto es singular, el verbo ha de ir en singular y si el sujeto es una segunda persona, el verbo tiene que estar en segunda persona: Tú amas: amas. Ellos amaban: amabant. Nosotros amamos: amamus. Catulo ama: Catullus amat. Cuando en el sujeto aparecen varias personas, en latín ocurre como en castellano, prevalece la primera persona frente a las demás, y la segunda frente a la tercera: Tú y yo amamos: tu et ego amamus. Catulo y tú amáis: Catullus et tu amatis. Si el verbo tiene varios sujetos, normalmente este está en plural, aunque, a veces, puede ir en singular concertando solo con el sujeto más próximo: Catulo y Lesbia aman: Catu//us et Lesbia amant. Catulo ama y Lesbia también: Catullus et Lesbia amat. Si el sujeto es singular pero lleva implícito un significado de pluralidad o colectividad, el verbo puede ir en plural. A este tipo de concordancia se la llama concordancia ad sensum, es decir, 'concordancia por el sentido' . - Sustantivo y adjetivo: el sustantivo y el adjetivo concuerdan en género, número y caso. Catulo es hermoso: Catullus pulcher est. Lesbia es hermosa: Lesbia pulchra est. Los niños son hermosos: Pueri pulchri sunt. Las niñas son hermosas: Puellae pulchrae sunt. 11
  • 12.
    UNIDAD 3 3.1. PRIMERADECLINACIÓN. Comprende los sustantivos y adjetivos1 de tema en -a (<-ā<-eH2). Se distinguen porque en singular el nominativo acaba en -a y el genitivo en -ae. Las terminaciones de la primera declinación son las siguientes: CASO SING. TERM. PL. TERM. Nominativo rosa la (una) rosa -a rosae las (unas) rosas -ae (<-a+i) Vocativo rosa ¡oh rosa! -a rosae ¡oh rosas! -ae (<-a+i) Acusativo rosam (a) la rosa -am (-a+m) rosas (a) las rosas -as (<-a+ns) Genitivo rosae de la rosa -ae (<-a+i) rosarum de las rosas -arum Dativo rosae a, para la rosa -ae (<-a+i) rosis a, para las rosas -is (<-a+is) Ablativo rosa con, por la rosa -a (<-a+d) rosis con, por las rosas -is (<-a+is) – El género que corresponde a los sustantivos de la primera declinación es el siguiente: – masculinos: los nombres propios de varón, de los ríos y de los oficios de varón. – femeninos: todos los demás. – neutros: no hay. – Las palabras filia y dea tienen los dativos y ablativos plurales filiabus y deabus para evitar la confusión con filiis y deis, dativos y ablativos plurales de las palabras de la segunda declinación filius y deus. – Hay palabras que cambian de significado al pasar de singular a plural; ejs.: copia, -ae (abundancia)/copiae, -arum (tropas), littera, -ae (letra)/litterae, -arum (carta). – También hay palabras que sólo se usan en plural; ejs.: divitiae, -arum (riquezas), nuptiae, -arum (boda), angustiae, -arum (desfiladero), Athenae, -arum (Atenas). – Conserva esta declinación restos de un séptimo caso, el locativo, en el singular de los nombres de ciudades, terminado en -ae (<a+i, ej.: Romae (en Roma). También conserva el caso locativo el sustantivo milita (servicio militar), pero sólo en la expresión usual domi militiaeque (en la paz y en la guerra). EJERCICIO.- Declina incola, -ae (m) y sententia, -ae (f). 1 El femenino de los adjetivos llamados de la primera clase se declina por la primera declinación sin que ofrezca diferencia con la declinación de los sustantivos. 12
  • 13.
    3.2. EL VERBO:EL TEMA DE PRESENTE EN VOZ ACTIVA. El tema de presente del verbo latino comprende cinco tiempos (presente de indicativo, presente de subjuntivo, pretérito imperfecto de indicativo, pretérito imperfecto de subjuntivo y futuro simple) así como las formas nominales de presente (infinitivo, participio y gerundio). 3.2.1. TEMA DE PRESENTE DEL VERBO SUM “SER, ESTAR” Indicativo Subjuntivo Presente sum soy, estoy es est sumus estis sunt Sim sea, esté sis sit simus sitis sint Pretérito imperfecto eram era, estaba eras erat eramus eratis erant essem fuera, fuese, sería esses estuviera, estuviese, esset estaría essemus essetis essent Futura simple ero seré, estaré eris erit erimus eritis erunt EJERCICIO.- Traduce las siguientes formas verbales: a. est: b. erant: c. essetis: d. erimus: e. sit: f. sumus: g. eram: h. esses: i. erunt: j. sitis: 13
  • 14.
    3.2.2. TEMA DEPRESENTE DE LOS VERBOS REGULARES Indicativo Subjuntivo Presente 1ªc. -o -as -at -amus -atis -ant 2ªc. -eo, -es, -et, -emus -etis -ent 3ªc. -o -is -it -imus .itis -unt 4ªc. -io -is -it -imus -itis -iunt 5ªc. -io -is -it -imus -itis -iunt 1ªc. -em -es -et -emus -etis -ent 2ªc. -eam -eas -eat -eamus -eatis -eant 3ªc. -am -as -at -amus -atis -ant 4ªc. -iam -ias -iat -iamus -iatis -iant 5ªc. -iam -ias -iat -iamus -iatis -iant Pretérito imperfecto 1ªc.: a m 2ªc.: e s 3ªc.: e ba t 4ªc.: ie mus 5ªc.: ie tis nt 1ªc.: a m 2ªc.: e s 3ªc.: e re t 4ªc.: i mus 5ªc.: e tis nt Futuro simple 1ªc. -abo -abis -abit -abimus -abitis -abunt 2ªc. -ebo -ebis -ebit -ebimus -ebitis -ebunt 3ªc. -am -es -et -emus -etis -ent 4ªc. -iam -ies -iet -iemus -ietis -ient 5ªc. -iam -ies -iet -iemus -ietis -ient X EJERCICIO.- Conjuga el tema de presente en voz activa de los verbos: – amo (1ª) “amar”; – moneo, monui, monitum (2ª) “aconsejar”; – rego, rexi, rectum (3ª) “gobernar”; – audio, audivi, auditum (4ª) “oír”; – capio, cepi, captum (5ª) “coger”. 3.3. LA ORACIÓN SIMPLE. Llamamos oración simple a aquella en la que solamente hay un verbo y expresa un solo pensamiento. Los elementos esenciales de la oración son el sujeto y el predicado. – Sujeto. – El sujeto puede ser un sustantivo, un pronombre, un adjetivo sustantivado o un infinitivo. – Ejemplos: – Puer scribit (el niño escribe); – Ego amo (yo amo) – Errare humanum est (equivocarse es humano) – Boni sunt beati (los buenos son felices). – El sujeto no suele aparecer cuando el verbo está en primera o segunda persona ya que la terminación lo indica claramente. – Predicado. El predicado puede expresarse: – Por medio de un verbo en forma personal. – Por medio de un verbo copulativo acompañado de un sustantivo o adjetivo en nominativo, al que llamamos atributo. 14
  • 15.
    – Además delsujeto y el verbo pueden aparecer diversos complementos. Sirven para completar la significación de uno de los términos de la oración. – La oración copulativa. Consta de un sujeto, un verbo copulativo (generalmente sum) y un atributo. Ej.: Italia est grata (Italia es agradable). – La oración transitiva y la oración intransitiva. – La oración transitiva consta de un sujeto, un verbo transitivo y un complemento directo; ej.: Puer amat matres (el niño ama a su madre). – La oración intransitiva se compone de sujeto y un verbo intransitivo; ej.: Puer ludit (el niño juega). EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones: a. Poeta pecuniam famamque non optat. b. Cum nauta e portis in viam ambulabam. c. Poena nautarum erat cura reginae. d. Italia grata et clara terra est. e. Sicilia insula famae magnae est. f. Regina pugnare non optat. g. Incolas Hispaniae Barca concitat. h. Dum spiro, spero. VOCABULARIO. Ambulo (1ª): pasear Barca, -ae (m): Barca. Clarus, -a, -um: famoso, claro. Concito (1ª): levantar, inflamar. Cum: prep. De abl., con. Cura, -ae (f): preocupación. Dum: mientras. E: prep. De abl., de, desde. Et: y. Fama, -ae (f): fama, rumor. Gratus, -a, -um: agradable, agradecido. Hispania, -ae (f): Hispania. In: prep. De ac., a, hacia. Incola, -ae (f): habitante. Insula, -ae (f): isla. Italia, -ae (f): Italia. Magnus, -a, -um: grande, gran. Nauta, -ae (m): marinero. Non: no. opto (1ª): elegir, desear. Pecunia, -ae (f): riqueza, dinero. Poena, -ae (f): castigo, compensación. Poeta.-ae (m): poeta. Porta, -ae (f): puerta. Pugnare: infinitivo de pugno. pugno (1ª): luchar. -que. enclítica, y. Regina, -ae (f): reina. Sicilia, -ae (f): Sicilia. Spero (1ª): esperar. spiro (1ª): respirar, vivir. Sum, fui, - (irr.): ser, estar. Terra, -ae (f): tierra. Via, -ae (f): camino, calle, via. EJERCCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones: 1. Prudentiam dominae laudatis. 2. Filiam dominam videmus. 3. Puellae nautas rosis coronant atque nautis rosas dant. 4. Aquila alis volat. 5. Agricolae nautas sagittis vulnerant ac fugant. 6. Puellae insularum incolis sagittas praebent; insularum incolae nautas sagittis necant atque insulas servant; Fortuna incolas saepe iuvat; incolae victoriam obtinent atque puellis 15
  • 16.
    victoriam laetitia magnanuntiant. 7. Agricolae terram arant et saepe casis habitant. 8. Nautae patriam flammis delent. 9. Incolae patriam avaritia delent. 10. Feminae insularum nautis pecuniam praebent; puellae laetitia rident. Nautae hastis pugnant agricolasque terrent, nam agricolae nautas timent. 11. Nautae hastis pugnant agricolasque terrent, nam agricolae nautas timent. 12. Veram amicitiam in adversa fortuna videmus. 13. Iniurias fortunae patientia superamus. VOCABULARIO. ac: y. adversua, -a, -um: adversa, desfavorable. agricola, -ae m.: agricultor. ala, -ae f.: ala. amicitia, -ae f.: amistad. aquila, -ae f.: águila. aro (1ª): arar. atque: y. avaritia, -ae f. avaricia. casa, -ae f.: casa. corono (1ª): coronar. deleo, delevi, deletum (2ª): destruir. do, dedi, datum (1ª): dar. domina, -ae f.: señora. et: y. femina, -ae f.: mujer. filia, -ae f.: hija. flamma, -ae f.: llama, fuego. fortuna, -ae f.: fortuna, suerte. fugo (1ª): ahuyentar, poner en fuga. habito (1ª): habitar, vivir. hasta, -ae f.: lanza. in: en. incola, -ae m.: habitante. iniuria, -ae f.: injusticia, ofensa. insula, -ae f.: isla. iuvo (1ª): ayudar. laetitia, -ae f.: alegría. laudo (1ª): alabar. magnus, -a, -um: grande. nam: pues. nauta, -ae m.: marinero. neco (1ª): matar. nuntio (1ª): anunciar. obtineo, obtinui, obtentum (2ª): obtener. patientia, -ae f.: paciencia. patria, -ae f.: patria. pecunia, -ae f.: dinero. praebeo, praebui, praebitum (2ª): ofrecer. prudentia, -ae f.: prudencia. puella, -ae f.: muchacha. pugno (1ª): luchar. -que: y. rideo, risi, risum (2ª): reír. rosa, -ae f.: rosa. saepe: a menudo. sagitta, -ae f.: flecha. servo (1ª): conservar, proteger. supero (1ª): superar, vencer. terra, -ae f.: tierra. terreo, terrui, territum (2ª): aterrorizar, asustar. timeo, timui, temitum (2ª): temer. verus, -a, -um: verdadeero. victoria, -ae f.: victoria. video, vidi, visum (2ª): ver. volo (1ª): volar. vulnero (1ª): herir. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones: 1. Bona sum; puella, bona es; regina bona est; bonae sumus; puella, bonae estis; puellae bonae sunt. 2. Silva densa et aspera est. Silva viret. Per silvam ferae errant, nam incolae silvarum ferae sunt. In silvis enim ferae habitant. 3. Stella alba nautis viam monstrat. Nautae albam stella, spectant. Incolae insularum spectant quoque stellarum flammas, nam stellae natura flammeae sunt. 4. Musae poetis famam et gloriam dant. 16
  • 17.
    5. Historia estvita memoriae, magistra vitae. 6. Ibi semper est victoria ubi concordia est. 7. Verae amicitiae aeternae sunt et erunt. 8. Divitiae saepe discordiarum causa sunt et fuerunt. Avaritiam atque superbiam non amamus atque veram gloriam non pecunia aut divitiis, sed doctrina atque sapientia paramus. Nam divitiarum et forma gloria parum firma semper fuit atque discordiam saepe creat. Discordiae enim semper fuerunt multarum miseriarum causa. VOCABULARIO. aeternus, -a, -um: eterno. albus, -a, -um: blanco. amicitia, -ae f.: amistad. amo(1ª): amar. asper, -era, -erum: áspero, duro, penoso. atque: y. aut: o. avaritia, -ae f.: avaricia. bonus, -a, -um: bueno. causa, -ae f.: causa, motivo. concordia, concordia. creo (1ª): crear, producir. densus, -a, -um: denso, espeso. discordia, -ae f.: discordia, disputa. divitia, -ae f.: riqueza. do, dedi, datum (1ª): dar. doctrina, -ae f.: estudio, doctrina. enim: pues. erro (1ª): errar, equivocarse. et: y fama, -ae f.: fama. fera, -ae f.: fiera. firmus, -a, -um: firme, constante. flamma, -ae f.: llama, fuego. flammeus, -a, -um: flamígero, inflamable. forma, -ae f.: forma, belleza. gloria, -ae f.: gloria. habito (1ª): habitar, vivir. Historia, -ae f.: la Historia. ibi: allí. in: en. incola, -ae m.: habitante. insula, -ae f.: isla. magistra, -ae f.: maestra. memoria, -ae f.: memoria, recuerdo. miseria, -ae f.: desgracia. monstro (1ª): mostrar. multus, -a, -um: micho. musa, -ae f.: Musa. nam: pues. natura, -ae f.: naturaleza. nauta, -ae m.: marinero. non: no. paro (1ª): preparar, producir. parum: poco. pecunia, -ae f.: dinero. per: por, a través de. poeta, -ae m.: poeta. puella, -ae f.: muchacha. quoque: también. regina, -ae f.: reina. saepe: a menudo. sapientia, -ae f.: sabiduría. sed: pero, sino. semper: siempre. silva, -ae f.: bosque. specto (1ª): mirar. stella, -ae f.: estrella. sum, fui, - (irr.): ser, estar. superbia, -ae f.: soberbia. ubi: donde. verus, -a, -u,m: verdadero. via, -ae f.: vía, camino. victoria, -ae f.: victoria. vireo, virui, - (2ª): ser verde, verdear. vita, -ae f.: vida. EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto: Minerva y Diana Minervam, sapientiae deam, amamus. Poetae prudentiam Minervae laudant et statuam aramque Minervae rosis ornant, atque gloriam Minervae saepe laudant. Aras Dianae, deae lunae et silvarum, rosis ornamus, nam Diana dea feras sagittis saepe vulnerat et captat. Puellae aras Dianae rosis ornant. 17
  • 18.
    VOCABULARIO. amo (1ª): amar. ara,-ae f.: altar. atque: y. capto (1ª): capturar. dea, -ae, f.: diosa. Diana, -ae f.: Diana. et: y. feras, -ae f: fiera. gloria, -ae f.: gloria. laudo (1ª): alabar. Luna, -ae f.: la Luna, Minerva, -ae f.: Minerva. nam: pues. orno (1ª): Adornar. poeta, -ae m.: poeta. prudentia, -ae f.: prudencia. puella, -ae f.: muchacha. -que: y. rosa, -ae f.: rosa. saepe: a menudo. sagitta, -ae f.: flecha. sapientia, -ae f.: sabiduría. silva, -ae f.: bosque. statua, -ae f.: estatua. vulnero (1ª): herir. EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto: Dos grandes diosas Fabulae carae sunt puellis, nam fabulae puellas delectant. Multae fabulae memorant antiquas deas. Minerva dea non solum sapientiae magna dea est, sed etiam pugnas amat atque hastam galeamque habet. Multae erant statuae et arae Minervae, regina incolarum Graeciae. Graecae puellae magna cura Minervae aras rosis ornant. Diana, Lunae silvarumque dea, sagittas portat atque sagittis feras vulnerat et necat. VOCABULARIO. amo (1ª): amar. antiquus, -a, -um: antiguo. ara, -ae f.: altar. atque: y. carus, -a, -um: querido, deseado. cura, -ae f.: cuidado, preocupación. dea, -ae f.: diosa. delecto (1ª): agradar. Diana, -ae f.: Diana. et: y. etiam: también. fabula, -ae f.: fabula, leyenda, mito. fera, -ae f.: fiera. galea, -ae f.: casco. Graecia, -ae f.: Grecia. graecus, -a, -um: griego. habeo, habui, habitum (2ª): tener. hasta, -ae f.: lanza. incola, -ae f.: habitante. Luna, -ae f.: la Luna. magnus, -a, -um: grande. memoro (1ª): recordar. Minerva, -ae f.: Minerva. multus, -a, -um: mucho. nam: pues. neco (1ª): matar. non: no. orno (1ª): adornar. porto (1ª): portar, llevar. puella, -ae f.: muchacha. pugna, -ae f.: pelea. -que: y. regina, -ae f.: reina. rosa, -ae f.: rosa. sagitta, -ae f.: flecha. sapientia, -ae f.: sabiduría. sed: pero, sino. silva, -ae f.: bosue. solum: solo. statua, -ae f.: estatua. sum, fui, - (irr.): ser, estar. vulnero (1ª): herir. 18
  • 19.
    EJERCICIO.- Analiza ytraduce el siguiente texto: Europa Europa magna est atque multas insulas paeninsulasque habet. Hispania, Italia et Graecia non insulae, sed magnae Europae paeninsulae sunt. Germania et Gallia neque insulae neque paeninsulae sunt. Britannia, Maiorica, Sardinia, Corsica, Creta, Siciliaque magnae insulae sunt. Minorica autem insula parva est. Maiorica et Minorica Hispaniae pulchrae insulae sunt. Agricolae insularum terram magna diligentia arant. Multae villae in insulis sunt. Inslarum oras nautis patent. In Italia Roma est. Roma gloria sua terras complet, atque in ultimas terrarum oras pervenit. Romae fortuna magna fuit. Avaritia gloriae magnam fiduciam Romae incolis dat atque pro patria semper pugnant victoriamque obtinent. Audacia enim victoriam dat. Roma antiqua parva fuit (fue), sed Albam delet. Deinde multis pugnis Etruriam et Campaniam vincit. Non divitiis, sed prudentia et patientia Roma superat, atque Italiam coloniis complet. Postea multas magnasque provincias in Europa Roma habet magnaque diligentia administrat. Sicilia Romanarum provinciarum prima est atque magnas divitias habet. In insula Sicilia multae coloniae Graecae fuerunt (hubo). In insula Aetna est. Siciliae incolae Aetnam timent, nam Aetnae flammae Siciliae terras saepe vastant. Sed incolae Siciliam amant, nam est pulchra amoenaque insula. Graeciae incolae paucas vias habent, sed in undis navigant. Nautae Graeciae in oris Asiae atque Africae, Italiae, Siciliae, Galliae Hispaniaque multas clarasque colonias condunt. Syracusae Massiliaque clarae coloniae Graecae fuerunt (fueron). In Graecia autem multae Romae provinciae fuerunt (hubo): Thessalia, Aetolia, Boeotia, Attica, Achaia... In Attica erant Athenae, litterarum scientiarumque patria. Athenis litterae florent, Spartae bellica constantia. In Attica olivae semper incolis pretiosae fuerunt (fueron), nam parva aridaque terra est. Olea erat grata Minervae deae. Graecia Romae magistra fuit (fue). Roma et Graecia magna gloria florent. Romae poetae litteras graecas discunt et musas Graecas colunt. Multae statuae dearum Romae, Athenis, Syracusis atque in Italia fuerunt (hubo). Hispania patria nostra est. Roma Hispaniae incolis bonas vias praebet atque provinciae magnas divitias auget. Hispaniae incolae Romae gratiam habent nam Roma Hispaniae magistra fuit Hispaniamque linguam Latinam et litteras docet. Hispania autem poetas Romae dat atque magnis divitiis semper Romam adiuvat. Sic Romae Hispania gratiam habet, Hispaniae Roma. Gallia erat quoque provincia Romana. In provincia Gallia densae silvae erant atque in silvis multae saevaeque ferae. Celtae Galliae incolae erant. Galliae nautae procellas non timent, itaque longinquam Britanniam, magnam insulam, saepe in scaphis petunt. In Germania erant quoque magnae densaeque silvae. VOCABULARIO. Achaia, -ae f.: Acaya. adiuvo (1ª): ayudar. administro (1ª): administrar. Aetna, -ae f.: Etna. Aetolia, -ae f.: Etolia. Africa, -ae f.: África. agricola, -ae m.: agricultor. Alba, -ae f.: Alba. amo (1ª): amar. amoenus, -a, -um: ameno, agradable. 19
  • 20.
    antiquus, -a, -um:antiguo. aridus, -a, -um: árido, seco. aro (1ª): arar. Asia, -ae f.: Asia. Athenae, -arum f.pl.: Atenas. atque: y. Attica, -ae f.: Ática. audacia, -ae f.: audacia, atrevimiento. augeo, auci, auctum (2ª): aumentar. autem: pero, en cambio. avaritia, -ae f.: avaricia. bellicus, -a, -um: bélico, guerrero. Boeotia, -ae f.: Beocia. bonus, -a, -um: bueno. Britannia, -ae f.: Bretaña. Campania, -ae f.: la Campania. Celtae, -arum m.pl.: los celtas. clarus, -a, -um: ilustre, famoso. coloo, colui, cultum (3ª): cultivar, venerar. colonia, -ae f.: colonia. compleo, complevi, completum (2ª): llenar. condo, condidi, conditum (3ª): fundar. constantia, -ae f.: constancia, firmeza. Corsica, -ae f.: Córcega. Creta, -ae f.: Creta. dea, -ae f.: diosa. deinde: luego, después. deleo, delevi, deletum (2ª): destruir. densus, -a, -um: denso. diligentia, -ae f.: diligencia, atención. disco, didici, - (3ª): aprender. divitiae, -arum f.pl.: riquezas. do, dedi, datum (1ª): dar. doceo, docui, doctum (2ª): enseñar. enim: pues, en efecto. et: y. Etruria, -ae f.: Etruria. Europa, -ae f.: Europa. fera, -aae f.: fiera, animal. fiducia, -ae f.: confianza. flamma, -ae f.: llama. floreo, florui, - (2ª): florecer. fortuna, -ae f.: fortuna, suerte. Gallia, -ae f.: Galia. Germania, -ae f.: Germania. gloria, -ae f.: gloria. Graecia, -ae f.: Grecia. Graecus, -ae, -um: griego. gratia, -ae f.: gracia, favor. gratus, -a, -um: grato, agradable. habeo, haui, habitum (2ª): tener. Hispania, -ae f.: Hispania. in: prep. de abl., en. incola, -ae m.: habitante. insula, -ae f.: isla. Italia, -ae f.: Italia. itaque: asípues. Latinus, -a, -um: latino. lingua, -ae f.: lengua. litterae, -aerum f.pl.: letras, literatura. longinquus, -a, -um: lejano. magistra, -ae f.: maestra. magnus, -a, -um: grande. Maiorica, -ae f.: Mallorca. Massilia, -ae f.: Marsella. Minerva, -ae f.: Minerva. Minorica, -ae f.: Menorca. multus, -a, -um: mucho. musa, -ae f.: musa. nam: pues. nauta, -ae m.: marinero. navigo (1ª): navegar. neque: ni. non: no. noster, nostra, nostrum: nuestro. obtineo, obtinui, obtentum (2ª): obtener. olea, -ae f.: olivo. oliva, -ae f.: aceituna. ora, -ae f.: costa. paeninsula, -ae f.: peninsula. parvus, -a, -um: pequeño. pateo, patui, - (2ª): estar abierto, extenderse. patientia, -ae f.: paciencia. patria, -ae f.: patria. paucus, -a, -um: poco. pervenio, perveni, perventum (4ª): llegar. peto, peti(v)i, petitum (3ª): dirigirse a. poeta, -ae m.: poeta. postea: después. praebeo, praebui, praebitum (2ª): ofrecer, presentar. pretiosus, -a, -um: precioso. primus, -a, -um: primero. pro: delante de, en favor de. procella, -ae f.: tempestad. provincia, -ae f.: provincia. prudentia, -ae f.: prudencia. pugna, -ae f.: lucha. pugno (1ª): luchar. pulcher, pulchra, pulchrum: hermoso. 20
  • 21.
    -que: y. quoque: también, Roma,-ae f. Roma [Romae, locativo, en Roma]. Romanus, -a, -um: mano. saepe: a menudo, con frecuencia. saevus, -a, -um: enfurecido, cruel. Sardinia, -ae f.: Cerdeña. scapha, -ae f.: barca. scientia, -ae f.: ciencia. sed: pero, sino. semper: siempre. sic: así, de este modo. Sicilia, -ae f.: Sicilia. silva, -ae f.: bosque. Sparta, -ae f.: Esparta. statua, -ae f.: estatua. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. supero (1ª): superar, vencer. suus, sua, suum: su, suyo. Syracusae, -arum f.pl.: Siracusa. terra, -ae f.: tierra. Thessalia, -ae f.: Tesalia. timeo, timui, temitum (2ª): temer. ultimus, -a, -um: último. unda, -ae f.: ola. vasto (1ª): devastar, destruir. via, -ae f.: vía, camino. victoria, -ae f.: victoria. villa, -ae f.: villa, casa. vinco, vici, victum (3ª): vencer. El rapto de Europa de Rubens 21
  • 22.
    UNIDAD 4 4.1. LASEGUNDA DECLINACIÓN. – Pertenecen a esta declinación los sustantivos (y adjetivos) de tema en -o/-e. La segunda declinación también es conocida con el nombre de declinación temática . – Existen dos tipos de palabras que se declinan por esta declinación: las palabras con el nominativo singular acabado en -us, -er o -ir, mayoritariamente de género masculino, y las palabras con el nominativo singular acabado en -um, que son palabras de género neutro. – A continuación puedes ver la declinación de las siguientes palabras: dominus, -i (m) “amo, dueño, señor”; ager, agri (m) “campo”; puer, pueri (m) “niño”; oppidum, -i (n) “ciudad fortificada”. singular singular singular singular nominativo domin-us ager puer oppid-um vocativo domin-e ager puer oppid-um acusativo domin-um agr-um puer-um oppid-um genitivo domin-i agr-i puer-i oppid-i dativo domin-o agr-o puer-o oppid-o ablativo domin-o agr-o puer-o oppid-o plural plural plural plural nominativo domin-i agr-i puer-i oppid-a vocativo domin-i agr-i puer-i oppid-a acusativo domin-os agr-os puer-os oppid-a genitivo domin-orum agr-orum puer-orum oppid-orum dativo domin-is agr-is puer-is oppid-is ablativo domin-is agr-is puer-is oppid-is – Características de la segunda declinación: – Las palabras con el nominativo singular en -us presentan el vocativo singular en -e. Pero si delante de -us hay una e o una i, el vocativo singular acaba en -i. Por ejemplo, el vocativo singular de dominus es domine, pero el de filius es fili y el de meus es mi. Las palabras que acaban en -er o en -ir tienen el vocativo singular igual al nominativo singular. Ej.: Tu quoque Brute, fili mi? (¿Tú también Bruto, hijo mío?) – Las palabras acabadas en -er en el nominativo singular no suelen llevar esta e en el resto de los casos, si delante de ella hay una consonante oclusiva como p, b o g; ejs.: aper, apri (jabalí); faber, fabri (artesano). – Las palabras neutras – y es ésta una característica común a todas ellas independientemente de la declinación a que pertenezcan – tienen una única forma para nominativo, vocativo y acusativo; en la segunda declinación, en singular estos tres casos acaban en -um y en plural en -a. 22
  • 23.
    – Los sustantivosque acaban en -er o en -ir son de género masculino; ej.: vir, viri (hombre, varón). – La mayoría de los sustantivos que acaban en -us son de género masculino. Son excepciones los nombres de plantas y árboles, que son femeninos; ej.: pinus alta (pino alto). EJERCICIO.- Declina los siguientes sustantivos: – servus, -i (m). – liber, libri (m). – saeculum, -i (n). 4.2. ADJETIVOS DE LA PRIMERA CLASE. Se llaman adjetivos de primera clase a aquellos que se declinan el género masculino como la segunda declinación con el nominativo singular acabado en -us o en -er, el género femenino como la primera declinación con el nominativo singular acabado en -a y el género neutro como la segunda declinación con el nominativo singular acabado en -um. Todos los adjetivos latinos se enuncian – y así aparecen en los diccionarios y vocabularios de latín – con su nominativo singular en todos los géneros. Paradigma de los adjetivos: albus, -a, -um (blanco, blanca) y niger, nigra, nigrum (negro, negra): singular plural masc. fem. neutro masc. fem. neutro nominativo alb-us alb-a alb-um alb-i alb-ae alb-a vocativo alb-e alb-a alb-um alb-i alb-ae alb-a acusativo alb-um alb-am alb-um alb-os alb-as alb-a genitivo alb-i alb-ae alb-i alb-orum alb-arum alb-orum dativo alb-o alb-ae alb-o alb-is alb-is alb-is ablativo alb-o alb-a alb-o alb-is alb-is alb--is singular plural masc. fem. neutro masc. fem. neutro nominativo niger nigr-a nigr-um nigr-i nigr-ae nigr-a vocativo niger nigr-a nigr-um nigr-i nigr-ae nigr-a acusativo nigr-um nigr-am nigr-um nigr-os nigr-as nigr-a genitivo nigr-i nigr-ae nigr-i nigr-orum nigr-arum nigr-orum dativo nigr-o nigr-ae nigr-o nigr-is nigr-is nigr-is ablativo nigr-o nigr-a nigr-o nigr-is nigr-is nigr-is EJERCICIO.- Declina los siguientes adjetivos: 23
  • 24.
    – magnus, -a,-um: grande; – pulcher, pulchra, pulchrum: hermoso. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones: a. Strenui nautae silentium nocturnum non timebant. b. Philosophus Athenodorus clarorum poetarum libros habebat. c. Plinius idolorum historiam in epistulis suis narrat. VOCABULARIO. Athenodorus, -i (m): Atenodoro clarus, -a, -um: famoso, ilustre. epistula, -ae (f): carta. habeo, habui, habitum (2ª): tener. historia, -ae (f): historia. idolus, -i (m): imagen, fantasma. in: prep. de abl., en. liber, libri (m): libro. narro (1ª): narrar, contar. nauta, -ae (m): marinero. nocturnuss, -a, -um: nocturno, de la noche. non: no. Philosophus, -i (m): filosofo. Plinius, -i (m): Plinio. poeta, -ae (m): poeta. silentium, -ii (n): silencio. strenuus, -a, um: valiente. suus, -a, -um: su, suyo. timeo, timui, - (2ª): temer. 4.3. ORACIONES COORDINADAS. En latín las conjunciones de coordinación más frecuentes son: – Copulativas: et, atque y -que. Unen dos elementos afirmativos. La posición de las conjunciones et y atque coincide con la de la conjunción copulativa castellana <<y>>, es decir, se intercala entre los dos elementos que han de unirse; en cambio, la conjunción -que, denominada enclítica porque nunca se escribe sola sino unida a una palabra, se coloca tras el segundo elemento de la unión. Las conjunciones nec y neque aparecen cuando el segundo elemento de la unión es negativo. Por ejemplo, la unión de los términos <<el senado>> y <<el pueblo romano>> en latín podía hacerse de estas tres formas: Senatus et populus Romanus, Senatus atque populus Romanus, Senatus populusque Romanus; sin embargo, la más frecuente fue la última expresión y, por eso, para abreviarla los romanos escribían SPQR, que era el emblema que las legiones romanas llevaban en sus estandartes. – Adversativas: sed, at, autem y tamen significan “pero, sin embargo, en cambio, no obstante”. La más frecuente es sed, que también aparece en oraciones negativas con el significado de “sino”; autem siempre se encuentra en segundo lugar en una oración. Ejs.: Dominus non idolum sed silentium timebat (el señor no temía al fantasma, sino al silencio); Viri canebant, feminae autem libros legebant (los hombres cantaban, las mujeres, sin embargo, leían libros). – Disyuntivas: aut, vel y -ve se traducen por <<o>>. La última conjunción es enclítica como -que. En latín, la expresión <<el senado o el pueblo romano>> podía expresarse de la siguiente forma: Senatus aut populus Romanus; Senatus vel populus Romanus; Senatus populusve Romanus. – Ilativas: ergo, igitur y itaque significan “luego, por tanto, así pues”; ej.: cogito ergo sum (pienso luego existo). – Causales: nam y enim se traducen como “pues, en efecto, ya que”. 24
  • 25.
    EJERCICIO.- Analiza ytraduce las siguientes oraciones: a. Per silentium nocturnum sonus ferri et strepitus vinculorum resonabant. b. Venditabat tamen vel locabat dominus domum istam. VOCABULARIO. Athenaae, -arum (f): Atenas. Athenodorus, -i (m): Atenodoro. dominus, -is (m): señor, amo, propietario. domus, -i (f): casa. et. y. ferrum, -i (n): hierro. iste, ista, istud: ese, esa, eso. loco (1ª): alquilar. nocturnus, -a, -um: nocturno, de la noche. per: prep. de ac., por, a través de. philosophus, -is (m): filósofo. resono (1ª): resonar. silentium, -ii (n): silencio. sonus, -i (m): sonido. strepitus, -us (m): estrépito, ruido. tamen: sin embargo. vel: o. vendito (1ª): intentar vender, poner a la venta. venio, veni, ventum (4ª): llegar, venir. vinculum, -i (n): cadena, grillete. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones: 1.- Dominus servos amabat. 2.- Veros amicos in adversa fortuna videbamus. 3.- Medicus servorum morbos curabat. 4.- Servus rivi aqua hortum rigabat. 5.- Romanorum socii gladiis barbaros fugabant. 6.- Ventus horti muros vastabat et altae mali ramos agitabat. 7.- Ludus discipulorum animos delectabat. 8.- Alta populus et lata fagus gratam umbram asino et equo agricolae dabant; populi altae fluvii ripas saepe ornant. 9.- Dominus servos bonos liberabat. 10.- Agricola in silvis lupos gladio vulnerabat. 11.- Veri amici ignavos amicos vituperabant, sed bonos amicos laudant. 12.- Scopulos periti nautae vitabant. 13.- Agricola tauros in campis domabat, nam agricolae tauris campos arant. 14.- Caesar socer Pompeii erat, sed socer generum non amabat. 15.- Magister pigros pueros non laudat, sed impigris pueris libros pulchros dat; diligentiam puerorum magister semper amat, nam pueri impigri boni sunt. 16.- Miser puer oculos nigros habebat. 17.- Piger agricola numquam agrum frugiferum colit. 18.- Hispania liberorum virorum patria est. 19.- Bonus agricola vir bonus est, agros frugiferos arat, pulchras malos et bonas piros colit. 20.- Virorum improborum vita misera est. 21.- Aegyptus in Europa non est, sed in Africa est. Nilus fluvius in Aegypto est. Nilus fluvius magnus est. Nilus et Rhenus magni fluvii sunt. Danubius quoque magnus fluvius est. 22.- Agnus lupum timet, nam lupus agnum devorat; aquila lupo agnum eripuit; lupi audacia magna est; lupi agnos vorant; viri lupos fugant; in silvis lupis plenis eramus atque luporum vestigia videbamus; agni lupos fugiunt; lupi praeda agnus saepe est. 25
  • 26.
    VOCABULARIO. adversus, -a, -um:adverso, contrario, desfavorable. Aegyptus, -i m.: Egipto. Africa, -ae f.: África. ager, agri m.: campo. agito (1ª): agitar, remover. agnus, -i m.: cordero. agricola, -ae m.: agricultor. altus, -a, -um: alto. amicus, -a, -um: amigo. amo (1ª): amar, querer. animus, -i m.: ánimo, espíritu. aqua, -ae f.: agua. aquila, -ae f.: águila. aro (1ª): arar, cultivar. asinus, -i m.: asno. atque: y audacia, -ae f.: audacia, atrevimiento. barbarus, -a, -um: bárbaro, extranjero. bonus, -a, -um: bueno. Caesar, -aris m.: César. campus, -i m.: campo. colo, colui, cultum (3ª): cultivar. curo (1ª): curar. Danubius, -i m.: Danubio. delecto (1ª): agradar. devoro (1ª): devorar. diligentia, -ae f.: diligencia, esfuerzo. discipulus, -i m.: discípulo, alumno. do, dedi, datum (1ª): dar, entregar. dominus, -i m.: dueño, señor. domo (1ª): domar. equus, -i m.: caballo. eripio, eripui, ereptum ((5ª): arrebatar. et: y. Europa, -ae f.: Europa. fagus, -i f.: haya. fluvius, -ii m.: río. fortuna, -ae f.: fortuna, suerte. frugifer, frugifera, frugiferum: fértil. fugio, fugi, fugituris (5ª): huir, rehuir. fugo (1ª): ahuyentar, poner en fuga. gener, generis m.: yerno. gladius, -ii m.: espada. gratus, -a, -um: grato, agradable. habeo, habui, habitum (2ª): tener. Hispania, -ae f.: Hispania. hortus, -i m.: huerto. ignavus, -a, -um: perezoso, cobarde. impiger, impigra, impigrum: activo, trabajador. improbus, -a, -um: malo. in: prep. de abl. en. latus, -a, -um: ancho. laudo (1ª): alabar. liber, libera, liberum: libre. liber, libri m.: libro. libero (1ª): liberar. ludus, -i m.: juego. lupus, -i m.: lobo. magister, -tri m.: maestro. Magnus, -a, -um: grande. malus, -i f.: manzano. medicus, -i m.: médico. miser, misera, miserum: desgraciado. morbus, -i m.: enfermedad. murus, -i m.: muro. nam: pues. nauta, -ae m.: marinero. niger, nigra, nigrum: negro. Nilus, -i m.: Nilo. non: no. numquam: nunca. oculus, -i m.: ojo. orno (1ª): adornar. patria, -ae f.: patria. peritus, -a, -um: experto. piger, pigra, pigrum: perezoso, vago. pirus, -i f.: peral. plenus, -a, -um: lleno. Pompeius, -ii m.: Pompeyo. populus, -i f.: chopo. praeda, -aae f.: presa, botín. puer, pueri m.: niño. pulcher, pulchra, pulchrum: hermoso. quoque: también. ramus, -i m.: ramo. Rhenus, -i m.: Rin. rigo (1ª): regar. ripa, -ae f.: orilla, ribera. rivus, -i m.: río. romanus, -a, -um: romano. saepe: a menudo, con frecuencia. scopulus, -i m.: escollo. sed: pero, sino. semper: siempre. servus, -i m.: siervo, esclavo. silva, -ae f.: bosque, selva. socer, soceri m.: suegro. 26
  • 27.
    socius, -a, -um:socio, aliado. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. taurus, -i m.: toro. timeo, timui, temitum (2ª): temer. umbra, -ae f.: sombra. vasto (1ª): devastar, destruir. ventus, -i m.: viento. verus, -a, -um: verdadero. vestigium, -ii n.: vestigio, huella. video, vidi, visum (2ª): ver. vir, viri m.: hombre, varón. vita, -ae f.: vida. vito (1ª): evitar. vitupero (1ª): vituperar, insultar. voro (1ª): devorar, comer. vulnero (1ª): herir. EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto: El lobo y el cordero Lupus et agnus in fluvii ripa aquam potabant. Superior (en la parte de arriba) stabat lupus longeque inferior (mucho más abajo) agnus. Agnus parvus et innoxius erat, at lupi audacia magna erat. Agni et cervi lupos timent, nam lupi agnos saepe devorant. Agnus lupum videt et fugam temptat, sed lupus videt etiam agnum et causam iniuriae quaerit. Tua causa, dicit, aqua turbida est. At agnus respondet: tu potas superior et aqua decurrit a te (desde ti). Tamen lupus iniustus timidum agnum vulnerat et devorat. Sic viri iniusti fictis (fingidas) causis viros infirmos et innoxios saepe opprimunt. VOCABULARIO. a te: desde ti. agnus, -i m.: cordero. aqua, a-e f.: agua. at: pero. audacia, -ae f.: audacia, atrevimiento. causa, -ae f.: causa, motivo. cervus, -i m.: ciervo. decurro, decurri, decursum (3ª): descender. devoro (1ª): devorar, comer. dico, dixi, dictum (3ª): decir. et: y. etiam: también, incluso. fictis: fingidas. fluvius, -ii m.: río. fuga, -ae f.: fuga, huida. in: prep. de abl. en. infirmus, -a, -um: débil. iniuria, -ae f.: injuria, ofensa. iniustus, -a, -um: injusto. innoxius, -a, -um: inofensivo, inocente. longe inferior: mucho más abajo. lupus, -i m.: lobo. magnus, -a, -um: grande. nam: pues. opprimo, opressi, opressum (3ª): oprimir. parvus, -a, -um: pequeño. poto (1ª): beber. quaero, quaesivi, quaesitum (3ª): buscar. -que: y. respondeo, respondi, responsum (2ª): responder. ripa, -ae f.: orilla, ribera. saepe: a menudo, con frecuencia. sed: pero, sino. sic: así. sto, steti, statum (1ª): estar (de pie). sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir: superior: en la parte de arriba. tamen: sin embargo, no obstante. tempto (1ª): intentar. timeo, timui, temitum (2ª): temer. timidus, -a, -um: tímido. tu: tu. turbidus, -a, -um: turbia. tuus, -a, -um: tu, tuyo. video, vidi, visum (2ª): ver. vir, viri m.: hombre, varón. vulnero (1ª): herir. 27
  • 28.
    EJERCICIO.- Analiza ytraduce el siguiente texto: Dédalo e Ícaro Daedalus, vir magni ingenii, in insula Creta exsulabat. Ibi Cretae tyrannus Daedalo hospitium praebuit (ofreció), atque Daedalus magnum Labyrinthum tyranno aedificavit (construyó). Sed postea tyrannus Daedalum cum filio in Labyrintho inclusit (encerró). Tunc Daedalus alas pinnis et cera fecit (hizo) et umeris aptavit (ató). Deinde cum filio evolavit (salió volando). Puer alas in caelo agitabat, sed alarum cera liquescit et miser puer in undas cadit. Interea Daedalus in Italiam venit et in pulchro templo alas deis dedicavit (dedicó). VOCABULARIO. aedificavit: 3ª sg. pretérito perfecto de indicativo en voz activa, construyó. gito (1ª): agitar, mover. ala, -ae f.: ala. aptavit: 3ª sg. pretérito perfecto de indicativo en voz activa, ató. atque: y. cado, cecidi, casum (3ª): caer. caelum, -i n.: cielo. cera, -ae f.: cera. Creta, -ae f.: Creta. cum: preposición de ablativo, con. Daedalus, -i m.: Dédalo. dedicavit: 3ª sg. pretérito perfecto de indicativo en voz activa, dedicó. deinde: luego, después. deus, -i m.: dios. et: y. evolavit: 3ª sg. pretérito perfecto de indicativo en voz activa, salió volando. exsulo (1ª): estar desterrado. fecit: 3ª sg. pretérito perfecto de indicativo en voz activa, hizo. filius, -ii m.: hijo. hospitium, -ii n.: hospitalidad. ibi: adv. allí. in: preposición de acusativo, a, hacia, contra; de ablativo, en. inclusit: 3ª sg. pretérito perfecto de indicativo en voz activa, encerró. ingenium, -ii n.: inteligencia. insula, -ae f.: isla. interea: adv. entretanto, mientras. Italia, -ae f.: Italia. labyrinthus, -i m.: laberinto. liquesco, - , - (3ª): volverse líquido, fundirse. magnus, -a, -um: grande. miser, -a, -um: desdichado, desgraciado. pinna, -ae f.: pluma. postea: luego, enseguida, después. praebuit: 3ª sg. pretérito perfecto de indicativo en voz activa, ofreció. puer, pueri m.: niño. pulcher, -chra, -chrum: hermoso, bello. sed: pero. templum, -i n.: templo. tunc: entonces. tyrannus, -i m.: tirano, monarca. umerus, -i m.: hombro. unda, -ae f.: ola, agua. venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar. vir, viri m.: hombre. EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto: Orfeo y Eurídice Orpheus poeta feras etiam cantu (con el canto) suo domabat atque magna saxa lyrae suavitate (con la dulzura) movebat. Eurydicam, pulchram feminam, in matrimonio habebat multumque amabat. Orpheus beatus erat, sed vipera Eurudicam in prato mordet suoque veneno propere necat. Eurydica in Inferos, mortuorum magna regna, descendit. Orpheus in Inferos venit atque inter mortuorum umbras quaerebat Eurydicam suam. Postremo etiam Proserpinam, Inferorum deam regiamque, suis verbis canoris movit. Proserpina dea Eurydicam Orpheo reddit. Iam Orpheus Eurydicam ex Inferis in terras secum ducebat laetusque erat. Orpheus ad Inferos respicere non debebat, sed, magna cura motus (movido), ad Inferos respexit (se volvió a mirar). Tunc Eurydica in Inferos rursus descendit atque in 28
  • 29.
    Inferis perpetuo mansit(permaneció). Orpheus in terras ex Inferis venit atque in terris maestus errabat atque Eurydicam cum multis lacrimis maestisque verbis diu appellabat. VOCABULARIO. ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a. amo (1ª): amar. appello (1ª): llamar. atque: y. beatus, -a, -um: feliz. canorus, -a, -um: melodioso. cantu: con el canto. cum: preposición de ablativo, con. cura, -ae f.: cuidado, preocupación. dea, -ae f.: diosa. debeo, debui, debitum (2ª): deber. descendo, descendi, descensum (3ª): descender. diu: adv. largo tiempo. domo, domui, domitum (1ª): domar, domesticar. duco, duxi, ductum (3ª): conducir, llevar. ego: yo. erro (1ª): vagar, andar errante. etiam: todavía, además, también. Eurudica, -ae f.: Eurídice. ex: preposición de ablativo, de, desde. femina, -ae f.: mujer. fera, -ae f.: fiera, animal (salvaje). habeo, habui, habitum (2ª): tener. iam: adv. ya. in: preposición de acusativo, a, hacia, contra; de ablativo, en. Inferi, -orum m.pl.: los infiernos. inter: preposición de acusativo, entre. lacrima, -ae f.: lágrima. laetus, -a, -um: alegre, contento. lyra, -ae f.: lira. maestus, -a, -um: triste, afligido. magnus, -a, -um: grande. mansit: 3ª sg. pretérito perfecto de indicativo en voz activa, permaneció. matrimonium, -ii n.: matrimonio. mordeo, momordi, morsum (2ª): morder. mortuus, -a, -um: muerto. motus: movido. moveo, movi, motum (2ª): mover, conmover. multum: adv. mucho. multus, -a, -um: mucho. neco (1ª): matar. non: no. Orpheus, -i m.: Orfeo. perpetuo: perpetuamente, eternamente. poeta, -ae m.: poeta. postremo: adv. finalmente. pratum, -i: padro. propere: adv. apresuradamente, con prisa. Proserpina, -ae f.: Proserpina. pulcher, -chra, -chrum: hermoso, bello. quaero, quaesivi, quaesitum (3ª): buscar, pedir. -que: y. reddo, -ii, -itum (irr. 4ª): volver, regresar. regius, -a, -um: real. regnum, -i n.: reino. respexit: 3ª sg. pretérito perfecto de indicativo en voz activa, se volvió a mirar. respicio, respexi, respectum (5ª): volverse a mirar. rursus: adv. de nuevo. saxum, -i n.: roca. se: ablativo de ego. sed: conj. Pero. suavitas, -atis f.: suavidad; suavitate: con la dulzura. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. suus, -a, -um: su, suyo. terra, -ae f.: tierra. tunc: adv. entonces. umbra, -ae f.: sombra. venenum, -i n.: veneno. venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar. verbum, -i n.: palabra. vipera, -ae f.: víbora, serpiente. EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto: La guerra de Troya Clarum oppidum Asiae Troia erat. Troiani oppidum incolebant atque cum Graecis pugnabant, nam Graeci Troiam obsidebant. Belli causa Priami filius est, nam pulchram Graeciae feminam raptat et secum (con él) vehit. Multi dei Graecos iuvabant. Multi populi 29
  • 30.
    deique Troianos quoqueiuvabant. Graeci Troianique varia fortuna in latis Troiae campis strenue pugnabant. Tandem Graeci Troiam dolo expugnant atque praeclaram victoriam obtinent. Viros, feminas et pueros interficiunt aut capiunt. Oppidi tecta templaque ferro flammaque impie delent. VOCABULARIO. Asia, -ae f.: Asia. atque: y. aut: o. bellum, -i n.: guerra. campus, -i m.: campo. capio, cepi, captum (5ª): coger, conquistar. causa, -ae f.: causa, motivo. clarus, -a, -um: famoso. cum: preposición de ablativo, con. deleo, delevi, deletum (2ª): destruir. deus, -i m.: dios. dolus, -i m.: engaño. et: y. expugno (1ª): tomar por asalto, vencer. femina, -ae f.: mujer. ferrum, -i n.: hierro, arma. filius, -ii m.: hijo. flamma, -ae f.: fuego, llama. fortuna, -ae f.: fortuna, suerte. Graeci, -orum m.pl.: los griegos. Graecia, -ae f.: Grecia. impie: adv. impíamente. in: preposición de acusativo, a, hacia, contra; de ablativo, en. incolo, incolui, incultum (3ª): habitar, vivir en. interficio, interfeci, interfectum (5ª): matar. iuvo (1ª): ayudar. latus, -a, -um: ancho. multus, -a, -um: muchos. nam: conj. pues. obsideo, obsedi, obsessum (2ª): asediar. obtineo, obtinui, obtentum (2ª): obtener, poseer. oppidum, -i n.: ciudad. populus, -i m.: pueblo. praeclarus, -a, -um: ilustre. Priamus, -i m.: Príamo. puer, pueri m.: niño. pugno (1ª): luchar. pulcher, -chra, -chrum: hermoso, bello. -que: y. quoque: también. rapto (1ª): raptar. secum: con él. strenue: adv. valientemente. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. tandem: finalmente. tectum, -i n.: techo, edificio. templum, -i n.: templo. Troia, -ae f.: Troya. Troiani, -orum m.pl.: los trpyanos. varius, -a, -um: variable, cambiante. veho, vexi, vectum (3ª): llevar(se). victoria, -ae f.: victoria. vir, viri m.: hombre. 30
  • 31.
    UNIDAD 5 5.1. LATERCERA DECLINACIÓN. Pertenecen a la tercera declinación los sustantivos (y adjetivos) cuyo genitivo singular termina en -is. Los nombres de esta declinación se dividen en dos grandes grupos: nombres de tema en consonante y nombres de tema en -i: – Nombres de tema en consonante: suelen ser imparisílabos, es decir, tienen en el genitivo singular una sílaba más que en el nominativo singular, ejs.: consul, consulis (cónsul); rex, regis (rey); mos, moris (costumbre). – Nombres de tema en -i: suelen ser parisílabos, es decir, el genitivo singular y el nominativo singular tienen el mismo número de sílabas, ejs.: civis, civis (ciudadano), canis, canis (perro), navis, navis (nave). La tercera declinación presenta nombres de los tres géneros: masculinos (rex, regis “rey”), femenino (salus, salutis “salud”) y neutro (flumen, fluminis “río”). Temas en consonante Temas en -i Singular Nominativo-Vocativo cero o -s -s Acusativo -em (-im)/-em Genitivo -is Dativo -i Ablativo -e (-i)/-e Plural Nominativo-Vocativo -es Acusativo -es (-is)/-es Genitivo -um -ium Dativo-Ablativo ibus – Las terminaciones -im, -i e -is han desaparecido casi por completo en favor de -em, -e y -es respectivamente. 5.1.1. Nombres de tema en consonante o imparisílabos (genitivo plural -um). Podemos dividirlos a su vez en dos grupos según que presenten en el nominativo singular la desinencia -s o no. La consonante final del tema aparece generalmente ante la terminación -is del genitivo singular: – Forman el nominativo singular sin -s: – Los temas en líquida (r, l), ejs.: mulier, mulieris (mujer), consul, consulis (cónsul). – Los temas en nasal, ej.: flumen, fluminis (río). – Los temas terminados en -on no llevan -s y pierden la -n, ejs.: homo, hominis (hombre); praedo, praedonis (pirata). – Sólo hay un tema en nasal -m que lleva la -s: hiems, hiemis (invierno). – Los temas en silbante (s): estos nombres pueden conservar la -s del tema en el nominativo y en el vocativo singular (y en el acusativo singular cuando son 31
  • 32.
    neutros), pero estaconsonante se convierte en -r en los demás casos, ejs.: flos, floris (flor); genus, generis (estirpe, raza); honos, honoris (honor). – Forman el nominativo singular con -s: – Los temas en oclusiva. Cuando a una consonante oclusiva se le añade una -s ocurren los siguientes cambios: – labiales p, b + s > ps, bs, ejs.: princeps, principis (principal, príncipe). – dentales t, d + s > s, ejs.: miles (<milets), militis2 (soldado); merces (<merceds), mercedis (salario, paga). – Guturales c, g + s > x, ejs.: dux (<ducs), ducis; lex (<legs), legis. – Los paradigmas de estos tipos son los siguientes: masculino masculino singular plural singular plural nominativo consul consul-es homo homin-es vocativo consul consul-es homo homin-es acusativo consul-em consul-es homin-em homin-es genitivo consul-is consul-um homin-is homin-um dativo consul-i consul-ibus homin-i homin-ibus ablativo consul-e consul-ibus homin-e homin-ibus masculino masculino singular plural singular plural nominativo honos honor-es pes ped-es vocativo honos honor-es pes ped-es acusativo honor-em honor-es ped-em ped-es genitivo honor-is honor-um ped-is ped-um dativo honor-i honor-ibus ped-i ped-ibus ablativo honor-e honor-ibus ped-e ped-ibus femenino masculino singular plural singular plural nominativo lex leg-es princep-s princip-es vocativo lex leg-es princep-s princip-es acusativo leg-em leg-es princip-em princip-es genitivo leg-is leg-um princip-is princip-um dativo leg-i leg-ibus princip-i princip-ibus ablativo leg-e leg-ibus princip-e princip-ibus 2 En los temas consonánticos cuya consonante va precedida de una vocal breve, al uníseles las desinencias de todos los casos, excepto la del nominativo singular, dicha vocal se transforma en -i. Así, del tema milet, el genitivo singular es milit-is y, por tanto, todas las desinencias de los diferentes casos se unen a milit- 32
  • 33.
    neutro singular plural singularplural nominativo carmen carmin-a tempus tempor-a vocativo carmen carmin-a tempus tempor-a acusativo carmen carmin-a tempus tempor-a genitivo carmin-is carmin-um tempor-is tempor-um dativo carmin-i carmin-ibus tempor-i tempor-ibus ablativo carmin-e carmin-ibus tempor-e tempos-ibus 5.1.2. Nombres de tema en -i o parisílabos3 . – Pertenecen a este grupo los sustantivos y adjetivos masculinos o femeninos que hacen el nominativo singular en -is (ejs.: hostis; brevis), los sustantivos terminados en -es (ej.: fames) y algunos sustantivos y adjetivos masculinos acabados en -er (ejs.: imber, celer). También los sustantivos neutros finalizados en -e, -al, -ar y los adjetivos neutros terminados en -e. – Primitivamente el ablativo singular terminaba en -i, pero alternó después con la desinencia -e por influencia de los temas en consonante. Se mantuvo siempre la -i en los sustantivos neutros y en los adjetivos. – En el acusativo singular alternaron las formas acabadas en -im y en -em. Algunos sustantivos en -is sólo conservaron el acusativo singular en in, por ej.: turrim, Tiberim, El acusativo plural acababa en -is o en -es. masculino neutro singular plural singular plural nominativo civ-is civ-es mare mar-ia vocativo civ-is civ-es mare mar-ia acusativo civ-em/civ-im civ-es/civ-is mare mar-ia genitivo civ-is civ-ium mar-is mar-ium dativo civ-i civ-ibus mar-i mar-ibus ablativo civ-e/civ-i civ-ibus marí mar-ibus 5.1.3. Observaciones. – Temas mixtos. Hay algunos sustantivos y adjetivos cuyo singular se declina como los temas en consonante, y cuyo plural sigue la declinación de los temas en -i. Presentan, pues, el genitivo plural en -ium. Entre ellos encontramos: – Los que, siendo monosílabos en el nominativo singular tienen dos consonantes antes de la terminación -is del genitivo singular, ejs.: fons, fontis (fuente); urbs, urbis (ciudad); etc. 3 La principal característica que distingue los nombres de tema en -i de los consonánticos es el genitivo plural, que termina en -ium. 33
  • 34.
    singular plural nominativo urb-surb-es vocativo urb-s urb-es acusativo urb-em urb-es genitivo urb-is urb-ium dativo urb-i urb-ibus ablativo urb-e urb-ibus – Los sustantivos y adjetivos cuyo nominativo singular acaba en -a, -is, -tas, ej.: civitas, civitatis (ciudad) – La mayoría de los adjetivos imparisílabos, ejs.: audax, audacis (audaz); felix, felicis (feliz); etc. – Los participios de presente, ej.: amans, amantis (amante). Éstos, además, tienen el ablativo singular terminado en -i cuando presentan valor de adjetivo. – Hay siete parisílabos que presentan el genitivo plural en -um: – mater, matris (madre); – pater, patris (padre); – frater, fratris (hermano); – iuvenis, iuvenis (joven); – senex, senis (anciano); – canis, canis (perro); – vates, vatis (poeta). – Algunos nombres pueden presentar las dos formas en el genitivo plural, por ej.: mensis, mensis (mes), genitivo plural mensium/mensum. – Algunos sustantivos cambian de significado al pasar del singular al plural: finis, finis (en singular: frontera; en plural: territorio); aedis, aedis en singular: templo; en plural: residencia). 5.2. ADJETIVOS DE LA SEGUNDA CLASE. Llamamos así a los adjetivos que se declinan por la tercera declinación. Se clasifican según el número de terminaciones que presentan en el nominativo singular: – Adjetivos de tres terminaciones: es decir, una para el masculino, otra para el femenino y otra para el neutro, ej.: acer, acris, acre (agudo). singular plural masc. fem. neutro masc. fem. neutro nominativo acer acr-is acr-e acr-es acr-es acr-ia vocativo acer acr-is acr-e acr-es acr-es acr-ia acusativo acr-em acr-em acr-e acr-es acr-es acr-ia genitivo acr-is acr-is acr-is acr-ium acr-ium acr-ium dativo acr-i acr-i acr-i acr-ibus acr-ibus acr-ibus ablativo acr-i acr-i acr-i acr-ibus acr-ibus acr-ibus 34
  • 35.
    – Adjetivos dedos terminaciones, de las que una sirve para el masculino y el femenino, y la otra para el neutro, ej.: fortis, forte (fuerte, valiente)- singular plural masc./fem. neutro masc./fem. neutro nominativo fort-is fort-e fort-es fort-ia vocativo fort-is fort-e fort-es fort-ia acusativo fort-em fort-e fort-es fort-ia genitivo fort-is fort-ium dativo fort-i fort-ibus ablativo fort-i fort-ibus – Adjetivos de una terminación para los tres géneros, ej.: felix, felicis (feliz). Se dividen en dos clases: – Los terminados en -ns, -ntis y en -x, -cis siguen la declincación de los temas en -i (genitivo plural en -ium, neutro plural en -ai, ablativo singular generalmente en -i), ejs.: prudens, prudentis (prudente); felix, felicis (feliz). singular plural masc./fem. neutro masc./fem. neutro nominativo ingen-s ingen-s ingent-es ingent-ia vocativo ingen-s ingen-s ingent-es ingent-ia acusativo ingent-em ingen-s ingent-es ingent-ia genitivo ingent-is ingent-is ingentium dativo ingent-i ingent-i ingent-ibus ablativo Ingent-i/ingent-e ingent-i ingentibus – Los que siguen la declinación de los temas en consonante (ablativo singular en -e, genitivo plural en -um, neutro plural en -a), ej.: vetus, veteris (anciano). singular plural masc./fem. neutro masc./fem. neutro nominativo vetus vetus veter-es veter-a vocativo vetus vetus veter-es veter-a acusativo veter-em vetus veter-es veter-a genitivo veter-is veterum dativo veter-i veter-ibus ablativo veter-e veter-ibus 35
  • 36.
    EJERCICIO.- Analiza ytraduce las siguientes oraciones: a. Eques comitem culpa liberat. b. Agricolarum vita salubris est. c. Milites primae cohortis hostibus multis terga dant. d. Patres laeti bonas divitias filiis dabant. e. Apollo cum agrestibus Nymphis in nemoribus habitabat. VOCABULARIO. agrestis, -e: silvestre. agricola, -ae (m): campesino. Apollo, -onis (m): Apolo. bonus, -a, -um: bueno. cohorts, cohortis (f): cohorte. comes, comitis (m): compañero. culpa, -ae (f): culpa. cum: prep. de abl., con. divitiae, -arum (f.pl.): riquezas. do, dedi, datum (1ª): dar. eques, quitis (m): jinete. filius, -ii (m): hijo. habito (1ª): habitar. hostis, -is (m): enemigo. in: prep. de abl., en. laetus, -a, -um: contento. libero (1ª): liberar. miles, militis (m): soldado. multus, -a, -um: mucho- nemus, nemoris (n): bosque. Nympha, -ae (f): Ninfa. pater, patris (m): padre. primus, -a, -um: primero. salubris, -e: saludable. sum, fui, - (irr.): ser, estar. tergum, -i (n): espalda. vita, -ae (f): vida. 5.3. COMPLEMENTOS DE TIEMPO. Para expresar el tiempo los latinos seguían las siguientes normas: – A las preguntas cuánto tiempo o durante cuánto tiempo se contesta en acusativo, ejs.: Totam noctem dormire solet (suele dormir toda la noche); quinque horas pugnatum est (se luchó durante cinco horas). – A la pregunta cuándo se contesta con ablativo, ej.: Noste dormire non potest (no puede dormir de noche). EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones: 1.- Voluptas est inimica virtutis. 2.- Virtutem militum laudamus, nam pedites equitesque strenue pugnant. Milites ducem laudant, nam dux milites ad victoriam ducit. 3.- Utilitas saepe cum honestate certat, at ego virtuti ducum confido. 4.- Reges antiqui sacerdotes et iudices custodesque legum saepe erant. 5.- Dux bello pacem parabat; ducis vox milites ad oppidum ducit, sed militum voces oppidi custodes excitant atque custodes oppidum strenue defendunt. 6.- Celeritas virtusque saepe militibus victoriam dat. 7.- Iudices, inter arma silent leges. 8.- Claros viros antiquae civitates magna laude honorabant. 9.- Milites deo Marti spolia dabant, nam deus Mars victoriam militibus concedebat. 10.- Milites pila timent, nam milites pila necant. 11.- Iustitia virtutum regina est. 12.- Dei custodes urbis sunt. 13.- Virtuti tuae confido. 36
  • 37.
    14.- Militum ducesleges pacemque defenderunt, atque ducum vox ad victoriam milites saepe duxit; nunc dux, motus (movido) cupiditate, caeca animi dominatrice, nec legis utilitatem nec dignitatem pacis intellegit. 15.- Milites duces laudaverunt, nam duces milites ad victoriam duxerunt. 16.- Vox saepe index stultitiae est; oculi animi indices sunt. 17.- Pacem aequis legibus Romani fecerunt. 18.- Deus artifex mundi est. 19.- Reus supplex iudicibus fuit, sed iudices supplicia verba non audiverunt. 20.- Auctoritas ducum magna erat inter equites peditesque. 21.- Mala iuventus miseram senectutem gignit. 22.- Voluptas est inimica virtuti. 23.- Pax est tranquilla libertas. 24.- Legum interpretes iudices sunt. VOCABULARIO. ad: a, hacia, para. aequus, -a, -um: igual, justo. animus, -i m.: ánimo, espíritu. antiquus, -a, -um: antiguo. arma, -orum n.pl.: las armas. artifex, -icis m.: artífice, constructor. at: pero. atque: y. auctoritas, -atis f.: autoridad. audio, audivi, suditum (4ª): oir. bellum, -i n.: guerra. caecus, -a, -um: ciego. celeritas, -atis f.: rapidez. certo (1ª): luchar, rivalizar. civitas, -atis f.: ciudad. clarus, -a, -um: concedo, concessi, concessum (3ª): conceder. confido, confisus sum (3ª semidep.): confiar en (+dat.). cum: con. cupiditas, -atis f.: deseo, placer. custos, custodis m.: guardián. defendo, deefendi, defunsum (3ª): defender. deus, -i m.: dios. Deus, -i m.: Dios. dignitas, -atis f: dignidad. do, dedi, datum (1ª): dar. dominatrix, -icis f.: dominadora. duco, duxi, ductum (3ª): conducir. dux, ducis m.: general, jefe. ego: yo. eques, -itis m.: jinete. et: y. excito (1ª): excitar, provocar. facio, feci, factum (5ª): hacer. gigno, genui, genitum (3ª): engendrar, crear. honestas, -atis f.: honestidad. honoro (1ª): honrar. index, -icis m.: indicador. inimicus, -a, -um: enemigo. intelligo, intellegi, intellectum (3ª): comprender. inter: entre. interpres, -etis m/f.: intérprete. iudex, -icis m.: juez. iustitia, -ae f.: justicia. iuventus, -utis f.: juventud. laudo (1ª): alabar. laus, laudis f.: alabanza. lex, legis f.: ley. libertas, -atis f.: libertad. magnus, -a, -um: grande. malus, -a, -um: malo. Mars, Martis m.: Marte, el dios. miles, -itis m.: soldado. miser, misera, miserum: desgraciado. motus: movido. mundus, -i m.: mundo. nam: pues. nec: ni, y no. neco (1ª): matar. non: no. nunc: ahora. oculus, -i m.: ojo. oppidum, -i n.: ciudad, fortaleza. paro (1ª): preparar. pax, pacis f.: paz. pedes, -itis m.: soldado de infanteria. pilum, -i n.: flecha. 37
  • 38.
    pugno (1ª): har -que:y. regina, -ae f.: reina. reus, -i m.: reo, prisionero. rex, regis m.: rey. Romani, -orum m.pl.: los romanos. sacerdos, -otis m.: sacedote. Saepe: a menudo, con frecuendia. Sed: pero, sino. senectus, -utis f.: vejez. sileo, silui, - (2ª): callar. spolium, -ii n.: despojo, botín. strenue: valientemente. stultitia, -ae f.: estupidez. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. supplex, -icis m/f.: suplicante. timeo, timui, temitum (2ª): temer. tranquillus, -a, -um: tranquilo. tuus, -a, -um: tu, tuyo. urbs, urbis f.: ciudad. utilitas, -atis f.: utilidad. verbum, -i n.: palabra. victoria, -ae f.: victoria. vir, viri m.: hombre, varón. virtus, -utis f.: virtud, valor. voluptas, -atis f.: deseo, palcer. vox, vocis f.: voz. EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto: La espada de Damocles Quondam vir stultus, cui Damocles nomen erat4 , in regiam Dionysii tyranni venit atque regiarum aedium magnificentiam spectavit. Magna admiratione captus beatam tyranni vitam magnopere laudabat. Tunc Dionysius tyrannus hominem stultum ad se vocavit atque ei dixit: Visne5 igitur, o Damocle, quando6 mea vita tibi grata est, fortunam meam temptare ac vitam beatam vivere? Damocles laetus annuit. Tyrannus hominem in aureo lecto collocavit. Deinde servi delecti omnia7 , quae Damocles cupiebat, diligenter ei8 praebebant: unguenta, odores, coronas. In mensa ante Damoclem epulas exquisitas ponebant. Damocles beatus erat. Sed in magno gaudio subito fulgentem gladium, de tecto pendentem atque capiti suo immminentem conspexit. Itaque, magno timore captus, nec pulchros servos, nec argentea vasa adspiciebat. Ne quidem9 cibos exquisitos tangere audebat10 . Tandem tyrannum rogavit, ut11 abire liceret, quoniam iam non beatus erat. Etenim is, qui12 mortem perpetuo timet, nullo modo beatus esse potest. VOCABULARIO. abeo, abii, abitum (4ª, irr.): marcharse. abire: infinitivo presente de abeo. ac: y. ad: prep. de acus., a, hacia, junto a. admiratio, -onis f.: admiración. adspicio, aspexi, aspectum (5ª): mirar. aedes, -is f.: templo, mansión. annuo, annui, anutum (3ª): asentir, decir sí. ante: prep. de acus., ante, delante de. argenteus, -a, -um: de plata. atque: y. audeo, ausus sum (2ª, semidep.): osar, atreverse a. aureus, -a, -um: de oro. beatus, -a, -um: feliz, contento. captus, -a, -um: sobrecogido. caput, -itis n.: cabeza. cibus, -i m.:comida, alimento. colloco (1ª) colocar. conspicio, conspexi, conspectum (5ª): mirar, 4 Dativo posesivo. 5 ¿quieres?, -ne, partícula enclítica interrogativa; vis, 2ª pers. sg. presente de indicativo de volo, querer. 6 Puesto que, oración casual. 7 Omnia, quae.... cupiebat, todo lo que quería, oración de relativo. 8 ei... praebebant, le proporcionaban, ei, dat. sg. del pronombres is, ea, id. 9 Ne quidem, ni siquiera. 10 Tangere audebat, osaba tocar. 11 ut … liceret, que le fuera permitido irse de allí. 12 Is, qui, el que, oración de relativo. 38
  • 39.
    observar. corona, -ae f.:corona, guirnalda. cui: dativo de qui, quae, quod. cupio, cupivi (cupii), cupitum (5ª): desear. Damocles, -is m.: Damocles. de: prep. de ablat., de, desde, acerca de. deinde: luego, después. delectus, -a, -um: escogido. dico, dixi, dictum (3ª): decir. diligenter: atentamente, puntualmente. Dionysius, -ii m.: Dionisio. ei: dat. sg. de is, ea, id. epulae, -arum f.pl.: alimentos, banquete. esse: infinitivo presente de sum. etenim: y en efecto. exquisitus, -a, -um: escogido, distinguido. fortuna, -ae f.: fortuna, suerte. fulgens, -entis: reluciente, brillante. gladium, -ii n.: gozo, satisfacción, alegría. gratus, -a, -um: grato, agradable. homo, -inis m.: hombre. iam: ya. igitur: así pues. immminens, -entis: suspendido sobre. in: prep. de ablat., en. is, ea, id: él, la, lo; éste, ésta, esto. itaque:por consiguiente. laetus, -a, -um: contento, felis. laudo (1ª): alabar. lectus, -i m.: lecho, cama. licet (2ª, impers.): estar permitido. magnificentia, -ae f.: esplendor, magnificencia. magnopere: con insistencia, grandem. magnus, -a, -um: grande. mensa, -ae f.: mesa. meus, -a, -um: mi, mío. modus, -i m.: modo, manera. mors, mortis f.: muerte. ne quidem: ni siquiera. nec: ni, y no. nomen, nominis n.: nombre. non: no. nullus, -a, -um: ningún, ninguno. o: ¡oh...!. odor, odoris m.: olor, perfume. omnis, -e: todo. pendens, -entis: colgante. perpetuo: continuamente. pono, posui, positum (3ª): poner. possum, potui, potitum (irr.): poder. potest: 3ª pers. Sig. presente de indicativo de possum. praebeo, praebui, praebitum (2ª): presentar, ofrecer. pulcher, -chra, -chrum: hermoso. quando: puesto que. qui, quae, quod: que, quien, cual. quondam: en otro tiempo, una vez. quoniam: porque, ya que. regius, -a, -um: real. rogo (1ª): rogar, pedir. se: acust. Del pronombre de tercera persona. sed: pero. servus, -i m.: siervo, esclavo. specto (1ª): ver, mirar. stultus, -a, -um: necio, loco, insensato. subito: repentinamente. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. suus, -a, -um: su, suyo. tandem: finalmente. tango, tetigi, tactum (3ª): tocar. tectum, -i n.: techo. tempto (1ª): probar. tibi: dat. de tu. timeo, timui, temitum (2ª): temer. timor, -oris m.: temor, miedo. tu: tu. tunc: entonces. tyrannus, -i m.: tirano. unguentum, -i n.: ungüento, aceite perfumado. ut: que. vasa, -orum n.: vaso, vajilla. venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar. vir, viri m.: hombre. visne: ¿quieres... ? vita, -ae f.: vida. vivo, vixi, victum (3ª): vivir. voco (1ª): llamar. 39
  • 40.
    EJERCICIO.- Analiza ytraduce el siguiente texto: (pág. 71) Teseo y el Minotauro de Creta Antiquis temporibus erat in insula Creta horrendum monstrum, Minotaurus nomine. Monstrum habebat caput tauri in humano corpore atque in labyrintho habitabat. Labyrinthus erat magnum aedificium unde homines exire nesciebant, nam multae viae flexae faciebant errorem. In labyrintho rex Minos Minotaurum hominibus vivis alebat. Itaque Athenienses multos pueros multasque puellas quottannis in Cretam mittere debebant atque monstrum saevum omnes avide vorabat. Minos Cretae rex atque Minotauri pater, paucis annis antea magno bello Athenas vicerat (=había vencido). Victor non solum magnam pecuniam, sed etiam multos obsides ab Atheniensibus quottanis flagitabat atque obsidibus Minotaurum alebat. Sed Theseus, Athenarum regis filius, Minotaurum occidere constituit. Itaque cum obsidibus in Cretam pervenit. Cretae rex filiam pulchram quoque habebat, Ariadna nomine. Ariadna, magno amore Thesei capta, Theseum servare constituit. Itaque Theseo longum filum dedit, ut (=para que) certam viam ad portam labyrinthi invenire posset (=pudiera). Theseus in labyrinthum intravit atque Minotaurum post longam pugnam gladio occidit. Deinde auxilio fili ad portam labyrinthi facile pervenit atque e labyrintho evasit. Itaque Athenienses obsides a saevitia monstri liberavit. Ariadna cum Theseo e Creta, patria sua, evasit, sed Theseus nocte in insula Naxo Ariadnam reliquit atque in patriam suam navigavit. Mane Ariadna, e somno excitata, Theseum in litore frustra quaesivit, multisque cum lacrimis frustra vocabat, dum capillos vestemque scindebat maesta atque magna aegritudine afflicta. Tunc Bacchus deus in insulam Naxum venit atque Ariadnam a solitudine ac periculis liberavit. Postquam Theseus Ariadnam in litore deseruit ad patriam vento secundo laetus navigabat. Egeus, Thesei pater Athenarumque rex, de altis saxis in mare prospiciebat, nam filium suum anxius opperiebatur. Iam Theseus patriae suae litoribus appropinquabat, cum pater Aegeus atra vela navigii conspexit. Theseus enim non mutaverat atra vela candidis velis ut victoriam nuntiarent (=anunciaran). Itaque Aegeus pater mortem filii ex atro colore velorum putavit atque dolore amens statim de alto saxo in mare se proiecit. Ex eo tempore Graeci mare, ubi Aegeus mortem invenit, <<mare Aegeum>> nominaverunt. Post Aegei mortem, Theseus rex Athenarum fuit multosque per annos magna sapientia patriam suam rexit. VOCABULARIO. -que: y. a: ver ab. a(b): preposición de ablativo, de, desde; por. ac: y. ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a. aedificium, -ii n.: edificio. Aegeus, -i m.: Egeo. aegritudo, -inis f.: enfermedad, tristeza. afflictus, -a, -um: participio de pasado de affligo; afligido. alo, alui, altum/alitum (3ª): alimentar. altus, -a, -um: alto. amens, amentis: loco, fuera de sí. amor, -oris m.: amor. annus, -i m.: año. antea: adv. Antes. antiquus, -a, -um: antiguo. anxius, -a, -um: ansioso, inquieto. appropinquo (1ª): acercarse. Ariadna, -ae f.: Ariadna. ater, atra, atrum: negro. Athenae, -arum f.pl.: Atenas. Athenienses, -ium m.pl.: los atenienses. atque: y. auxilium, -ii n.: auxilio, ayuda. avide: adv. Ávidamente. Bacchus, -i m.: Baco. bellum, -i n.: guerra. 40
  • 41.
    candidus, -a, -um:blanco. capillus, -i m.: cabello. captus, -a, -um: participio de pasado de capio; cogido, sobrecogido. caput, -itis n.: cabeza. certus, -a, -um: cierto, decidido. color, -oris m.: color. conspicio, conspexi, conspectum (5ª): ver. constitui, constitui, constitutum (3ª): colocar, decidir. corpus, -oris n.: cuerpo. Creta, -ae f.: Creta. cum: preposición de ablativo, con; conjunción, cuando, para que, aunque, el verbo se traduce en gerundio. de: preposición de ablativo, de, desde. debeo, debui, debitum (2ª): deber, deinde: adv. Luego, después. desero, deserui, desertum (3ª): separarse, abandonar. deus, -i m.: dios. do, dedi, datum (1ª): dar. dolor, -oris m.: dolor. dum: conj. Mientras. e: ver ex. e(x): preposición de ablativo, de, desde. Egeus, -i m.: Egeo. enim: conj. pues. eo: abl. sg. n. de is, ea, id. error, -oris m.: error, extravío. etiam: adv. además, también, todavía. evado, evasi, evasum (3ª): salir, escapar. excitatus, -a, -um: part. pasado de excito. excito (1ª): e somno, despertar. exeo, exii, exitum (4ª irr.): salir. exire: infinitivo presente de exeo facile: adv. facilmente. facio, feci, factum (5ª): hacer. filia, -ae f.: hija filius, -ii m.: hijo. filum, -i n.: hilo. flagito (1ª): pedir, reclamar. flecto, flexi,flexum (3ª): doblar. flexus, -a, -um: participio de pasado de flecto. frustra: adv. en vano, inútilmente. gladius, -ii m.: espada. Graecus, -a, -um: griego. habeo, habui, habitum (2ª): tener. habito (1ª): habitar. homo, -inis m.: hombre. horrendus, -a, -um: horrible. humanus, -a, -um: humano, de hombre. iam: adv.: ya. in: preposición de acusativo, a, hacia, contra; preposición de ablativo, en. insula, -ae f.: isla. intro (1ª): entrar. invenio, inveni, inventum (4ª): encontrar. invenire: infinitivo presente de invenio. is, ea, id: éste, él. itaque: así pues. labyrinthus, -i m.: laberinto. lacrima, -ae f.: lágrima. laetus, -a, -um: contento, alegre. libero (1ª): liberar. litus, -oris n.: litoral, costa, playa. longus, -a, -um: largo. maestus, -a, -um: triste, afligido. magnus, -a, -um: grande. mane: adv. por la mañana. mare, maris n.: mar. Minos, -ois m.: Minos. Minotaurus, -i m.: Minotauro. mittere: infinitivo de mitto. mitto, misi, missum (3ª): enviar. monstrum, -i n.: monstruo. mors, mortis f.: muerte. multus, -a, -um: mucho. muto (1ª): mudar, cambiar. nam: conj. pues. navigium, -ii n.: navío, nave. navigo (1ª): navegar. Naxus, -i f.: Naxos. nescio, nescii/nescivi, nescitum (4ª irr.): no saber. nomen, -inis n.: nombre; nomine, por nombre. nomino (1ª): llamar. non: no. nox, noctis f.: noche. nuntiarent: anunciaran. obses, obsidis m.: rehén. occido, occidi, occisum (3ª): matar. omnis, -e: todo. opperior, oppertus sum (dep. 4ª): esperar. pater, patris m.: padre. patria, -ae f.: patria. paucus, -a, -um: poco. pecunia, -ae f.: riqueza, dinero. 41
  • 42.
    per: preposición deacuativo, por, a través de. periculum, -i n.: peligro. pervenio, perveni, perventum (4ª): llegar. porta, -ae f.: puerta. posset: pudiera. post: adv. después; preposición de acusativo, después de. postquam: conj. después que. proicio, proieci, proiectum (3ª): arrojar. prospicio, prospexi, prospectum (3ª): mirar, ver. puella, -aae f.: muchacha. puer, pueri m.: muchacho. pugna, -ae f.: lucha. pulcher, -chra, -chrum: hermoso, bello. puto (1ª): pensar. quaero, quaesivi, quaesitum (3ª): buscar. quoque: también. quottanis: adv. todos los años. rego, rexi, rectum (3ª): gobernar. relinquo, reliqui, relictum (3ª): dejar, abandonar. rex, regis m.: rey. saevitia, -ae f.: crueldad. saevus, -a, -um: cruel. sapientia, -ae f.: sabiduría. saxum, -i n.: roca. scindo, scidi scissum (3ª): desgarrar. se: acusativo del pronombre personal de tercera persona. secundus, -a, -um: favorable. sed: pero. servo (1ª): guardar, proteger. solitudo, -inis f.: soledad, abandono. solum: adv. solo. somnus, -i m.: sueño. statim: adv. al instante. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. suus, -a, -um: su, suyo. taurus, -i m.: toro. tempus, -oris n.: tiempo. Theseus, -i m.: Teseo. tunc: adv. entonces. ubi: adv. donde. unde: adv. de donde. ut: conj. Como, cuando, que, para que. velum, -i n.: vela. venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar. ventus, -i m.: viento. vestis, -is f.: vestido. via, -ae f.: camino. vicerat: había vencido. victor, -oris m.: vencedor. victoria, -ae f.: victoria. vivus, -a, -um: vivo. voco (1ª): llamar. voro (1ª): devorar, comer. 42
  • 43.
    UNIDAD 6 6.1. LACUARTA DECLINACIÓN. – Pertenecen a esta declinación los sustantivos de tema en -u que presentan el nominativo singular acabado en -us (masculinos y femeninos) y en -u (neutros) y el genitivo singular acabado en -us. – Paradigma de las palabras fructus, -us (m. “fruto”) y cornu, -us (n. “cuerno”): singular plural singular plural nominativo fruct-us fruct-us corn-u corn-ua vocativo fruct-us fruct-us corn-u corn-ua acusativo fruct-um fruct-us corn-u corn-ua genitivo fruct-us fruct-uum corn-us corn-uum dativo fruct-ui fruct-ibus corn-ui corn-ibus ablativo fruct-u fruct-ibus corn-u corn-ibus – Los sustantivos que se rigen por esta declinación representan un grupo muy reducido de palabras, entre las que se encuentran nombres relacionados con las instituciones o el ejército, como por ejemplo: senatus, -us (senado); magistratus, -us (magistratura, magistrado); exercitus, -us (ejército); y también sustantivos verbales, como exitus, -us (salida) y adventus, -us (llegada) de exeo (salir) y advenio (llegar) respectivamente. 6.2. LA QUINTA DECLINCACIÓN. – Pertenecen a esta declinación los sustantivos de tema en -e, cuyo nominativo singular acaba en -es y presentan genitivo singular acabado en -ei. Es el caso de res, rei (cosa, situación, hecho, circunstancia). – Los sustantivos de esta declinación son de género femenino, a excepción de dies, -ei (día), que es masculino y femenino, y meridies, -ei (mediodía), que es masculino. singular plural nominativo di-es di-es vocativo di-es di-es acusativo di-em di-es genitivo di-ei di-erum dativo di-ei di-ebus ablativo di-e di-ebus – No hay palabras de género neutro, Son muy pocos los términos que se declinan por este modelo. 43
  • 44.
    6.3. LOS ADVERBIOS. –En latín, los adverbios pertenecen a la categoría de palabras invariables, es decir, no tienen flexión. – La función principal de un adverbio es la de complementar al verbo, aunque también puede modificar a un adjetivo o a otros adverbios: Complemento del verbo Memini saepe illum (lo recuerdo a menudo) Complemento del adjetivo Maxime memorabilis C. Laeli et P. Scipionis familiaritas fuit (la amistad entre Cayo Lelio y Publio escipión fue muy memorable) Complemento del adverbio Scipio factus est consul rei publcia paene sero (Escipión fue nombrado cóncul casi demasiado tarde para la República) – Existen varios tipos de adverbios, que se agrupan normalmente atendiendo a su significado. Así, podemos encontrar adverbios de modo, de cantidad, de lugar, de tiempo, de negación, etc. 6.3.1. La formación de los adverbios de modo. – Adverbios de modo acabados en -e, derivados de adjetivos de primera clase, o procedentes de la fosilización del acusativo singular neutro de adjetivos de segunda clase. adjetivo adverbio longus, -a, -um (largo) longe (largamente) miser, misera, miserum (desgraciado) misere (desgraciadamente) pulcher, pulchra, pulchrum (hermoso) pulchre (hermosamente) facilis, -e (fácil) facile (fácilmente) dulcis, -e (dulce) dulce (dulcemente) – Adverbios acabados en -ter, derivados de adjetivos que se declinan por la tercera declinación consonántica o vocálica, por ejemplo: adjetivo adverbio fortis, -e (fuerte) fortiter (fuertemente) constans, -ntis (constante) constanter (constantemente) felix, -icis (feliz) feliciter (felizmente) – Adverbios acabados en -o, procedentes de la fosilización de ablativos singulares neutros de adjetivos de la primera clase, por ejemplo: 44
  • 45.
    adjetivo adverbio rarus, -a,-um (raro) raro (raramente) serius, -a, -um serio) serio (seriamente) necessarius, -a, -um necessario (necesariamente) – Adverbios acabados en -tim, procedentes de sustantivos o d verbos, por ejemplo: Sustantivos / verbos adverbios pars, partis (parte) partim (en parte) certo (1ª, luchar) certatim (con empeño) dubito (1ª, dudar) dubitatim (dudosamente) turma, -ae (escuadrón) turmatim (en escuadrones) 6.4. EL DATIVO POSESIVO. Para expresar la posesión, en castellano se emplea el verbo tener: el poseedor es el sujeto del verbo y lo que se posee es el complemento directo, por ejemplo, Antonio tiene una casa espaciosa. El poseedor es el sujeto (Antonio) y lo que se posee es el complemento directo (una casa espaciosa). Esta estructura sintáctica también existe en latín: Antonius spatiosam domum habet. Pero la posesión también podía indicarse con otra estructura sintáctica, en la que el verbo utilizado era sum, el poseedor se expresaba en dativo y lo que se poseía en nominativo. A este dativo que expresa la posesión se le llama dativo posesivo: Antonio spatiosa domus est. EJERCICIO.- Analiza, traduce y transforma en estructuras de dativo posesivo las siguientes oraciones: a. Acies munimenta castrorum non habent. b. Philosophi domus pretium non habebat. c. Laelius et Scipio magnam familiaritatem habent. d. Res publica egregios consules habet. e. Rei publicae senatus magnum nomen habet. f. Exercitus Romani multas victorias habebant. VOCABULARIO. acies, -ei (f): linea de combate, campo de batalla. castra, -orum (n.pl.): campamento. consul, -is (m): cónsul. domus, -i (f): casa. egregius, -a, -um: egregio, ilustre. Ito. et: y. exercitus, -us (m): ejérc familiaritas, -atis (f): amistad. habeo, habui, habitum (2ª): tener. Laelius, -i (m): Lelio. magnus, -a, -um: grande. multus, -a, -um: mucho. munimentum, -i (n): fortificación, protección, defensa. nomen, nominis (n): nombre. non: no. philosophus, -i (m): filósofo. pretium, -ii (n): precio. publicus, -a, -um: público. 45
  • 46.
    res, rei: cosa,asunto. Res publica: República- Romanus, -a, -um: romano- Scipio, Scipionis (m): Escipión. senatus, -us (m): Senado. victoria, -ae (f): victoria. 6.5. EL NOMINATIVO. 6.5.1. De acuerdo con su nombre, ería el que sirve para <<nombrar>>. De ahí que vayan en nominativo las palabras que quedan de algún modo al margen de la oración y de la declinación, por ejemplo, cuando se cita o se alude a una palabra que en español exige normalmente comillas: Cum dico princeps... (Cuando digo “príncipe”...), o en los títulos de los libros: el Bellum Iugurthinum de Salustio, el Orator de Cicerón, etc. 6.5.2. Pero ya dentro de los contextos oracionales, el nominativo es el caso propio del sujeto de las formas verbales personales; ejs.: Ego laboro (Yo trabajo); Milites pugnant (os soldados combaten); Puer lidot (El niño juega). 6.5.3. Asimismo, el nominativo es el caso del predicado no verbal y del predicativo del sujeto; ejs.: Omnia praeclara rara (Todo lo excelente (es) raro; Iberus fluvius est (El Ebro es un río). Suelen llevar predicativo del sujeto los verbos que significan existir, nacer, permanecer, resultar, parecer, etc.; y las formas pasivas de los verbos nombrar, elegir, considerar, etc., ejs.: Superior stabat lupus (El lobo estaba situado más arriba); Nemo nascitur spiens (Nadie nace sabio); Puer tristis videtur, puella felix (El niño parece triste, la niña feliz); Consul declaratur M. Tulius (M. Tulio es proclamado cónsul). EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones: 1. Pater venit. 2. Pater est bonus. 3. Pater est bonus agricola. 4. Improbus numquam vivet beatus. 5. Cogidumnus rex ad nostram usque aetatem fidissimus mansit. VOCABULARIO. ad: a, hacia; usque ad: hasta. aetas, -atis f.: edad, época. agricola, -ae m. agricultor. beatus, -a, -um: feliz, contento. bonus, -a, -um: bueno. Cogidumnus, -i m.: Cogidumno, rey fidissimus: superlativo de fidus. fidus, -a, -um: fiel. improbus, -a, -um: malvado. maneo, mansi, mansum (2ª): quedarse, permanecer. noster, -tra, -trum: nuestro. numquam: nunca. pater, -tris m.: padre. rex, regis m.: rey. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. usque: ver ad. veni, veni, ventum (4ª): venir, llegar. vivo, vixi, victum (3ª): vivir. 46
  • 47.
    EJERCICIO.- Analiza ytraduce el siguiente texto Corpus humanum Humanum corpus membra quattuor habet: duo bracchia duoque crura. In brachiis13 manus sunt, atque in manibus14 digiti decem; in cruribus15 sunt duo pedes. In manibus pedibusque sunt ungues. Duo pedes et duae manus in corpore humano sunt. In hominis corpore16 unum caput est atque in capite17 duo oculi et duae aures, unus nasus et unum os. In ore18 lingua et dentes sunt. Capillus supra caput est et supra oculos frontem habemus. Caput est supra collum et infra collum est pectus. In pectore cor est atque sanguis in cor per venas fluit. In pectore sunt quoque pulmones atque infra pulmones est venter. Homines flectunt bracchia cubitis et crura genibus, nam cubitus est in bracchio atque genu in crure est. Color sanguinis ruber est, dentes albi sunt; plerumque homines Romani oculis nigris brevique statura sunt atque nigrum capillum habent. Post frontem cerebrum est atque in cerebro sedem rationis cogitationisque habemus. Sensus interpretes ac nuntii rerum, in capite19 tamquam in arce20 mirifice ad usus21 necessarios collocati sunt. Nam oculi, tamquam speculatores, altissimum locum obtienent, ex quo22 plurima23 conspiciunt. Et aures, cum24 sonum percipere25 debeant, in altis corporum partibus26 collocatae sunt. Itemque nares, quod27 omnis odor ad supera28 fertur29 , recte sursum sunt; et, quod30 cibi et potionis iudicium habent, non sine causa vicinae oris sunt. Gustus, qui31 sentire32 ea, quibus33 vescimur, debet, habitat in ea parte34 oris, qua35 esculentis36 et potulentis37 iter natura patefecit.Tactus autem toto corpore aequabiliter fusus est, ut38 omnes ictus sentire possimus. 13 Ablativo de lugar <<en dónde>>. 14 Idem. 15 Idem. 16 Idem. 17 Idem. 18 Idem. 19 Idem. 20 Ver nota 1. 21 Acusativo. 22 Oración de relativo; ex quo: desde el cual, desde donde. 23 Acusativo. 24 Oración causal puesto que, ya que, porque. 25 Infinitivo complemento directo. 26 Ver nota 1. 27 Ver nota 12. 28 Ver nota 9. 29 Fertur: se dirige. 30 Ver nota 12. 31 Ver nota 10. 32 Ver nota 13. 33 Ver nota 10. 34 Ver nota 1. 35 Qua: por donde. 36 Dat., a las comidas. 37 Dat., a las bebidas. 38 Oración final; ut... possimus, para que podamos. 47
  • 48.
    VOCABULARIO. ac: y. ad: prep.de acusativo, a, hacia, junto a. aequabiliter: con igualdad, uniformemente, regularmente. albus, -a, -um: blanco. altus, -a, -um: alto. arx, arcis f.: fortaleza, cumbre. atque: y. auris, -is f.: oreja, oído. autem: pero, en cambio. bracchium, -ii n.: braazo. brevis, -e: breve, corto, pequeño. capillus, -i m.: cabello. caput, -itis n.: cabeza. causa, -ae f.: causa, motivo. cerebrum, -i n.: cerebro. cibus, -i m.: comida, alimento. cogitatio, -onis f.: pensamiento. collocatae sunt: han sido colocadas. collocati sunt han sido colocados. collum, -i n.: cuello. color, -oris m.: color. conspicio, conspexi, conspectum (5ª): ver, mirar. cor, cordis n.: corazón. corpus, -oris n.: cuerpo. crus, cruris n: pierna. cubitus, -i m.: codo. cum: puesto que, ya que, porque. debeo, debui, debitum (2ª): deber. decem: diez. dens, dentis m.: diente. digitus, -i m.: dedo. duo, duae, duo: dos. 48
  • 49.
    esculenta, -orum n.pl.:alimentos. et: y. ex: prep. de abl., de, desde. fertur: se dirige. flecto, flexi, flexum (3ª): doblar. fluo, fluxi, fluxum (3ª): fluir, deslizarse. frons, frontis f.: frente. fusus est: está esparcido. genu, -us n.: rodilla. gustus, -us m.: gusto, sabor. habeo, habui, habitum (2ª): tener. habito (1ª): habitar. homo, hominis m.: hombre. humanus, -a, -um: humano. ictus, -us m.: golpe, herida. in: prep. de ablativo, en. infra: debajo, más abajo. interpres, -etis m./f.: intérprete, intermediaario. is, ea, id: el, éste. item: igualmente, asimismo. iter, itineris n.: camino, viaje. iudicium, -ii n.: juicio. lingua, -ae f.: lengua. locus, -i m.: lugar. manus, -us f.: mano. membrum, -i n.: miembro. mirifice: maravillosamente. nam: pues. naris, -is f. (úsase especialmente en plural): nariz. nasus, -i m.: nariz, olfato. natura, -ae f.: naturaleza. necessarius, -a, -um: necesario. niger, nigra, nigrum: negro. non: no. nuntius, -a, -um: anunciador, mensajero obtieneo, obtinui, obtentum (2ª): obtener. oculus, -i m.: ojo. odor, odoris m.: olor. omnis, -e: todo. os, oris n.: boca. pars, partis f.: parte. patefacio, patefeci, patefactum (5ª): abrir. pectus, -oris n.: pecho. per: prep. de acusativo, por, a través de. percipio, percepi, perceptum (5ª): percibir, sentir. pes, pedis m.: pie. plerumque: generalmente, a menudo. plurimus, -a, -um: en gran número. possimus: podamos. post: prerp. de acusativo, detrás de- potio, -onis f.: bebida. potulenta, -orum n.pl.: bebidas. pulmo, -onis m.: pulmón. qua: por donde. quattuor: cuatro. -que: y. qui, quae, quod: que, quien cual. quod: porque, ya que, puesto que. quoque: también. ratio, -onis f.: razón. recte: rectamente, acertadamente. res, rei f.: cosa. Romani, -orum m.pl.: los romanos. ruber, rubra, rubrum: rojo. sanguis, sanguinis m.: sangre. sedes, sedis f.: sede, asiento. sensus, -us m.: sentido. sentio, sensi, sensum (4ª): sentir. sine: prep. de ablativo, sin. sonus, -i m.: sonido, ruido. speculator, -oris m.: observador. statura, -ae f.: estatura. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. superus, -a, -um: de arriba, superior. supra: arriba, encima. sursum: arriba, en lo alto. tactus, -us m.: tacto. tamquam: como, igual que. totus, -a, -um: todo. unguis, -is m.: uña. unus, -a, -um: uno. usus, -us m.: uso, empleo. ut: para que. vena, -aae f.: vena. venter, ventris m. vientre. vescor, - (3ª, dep.): alimentarse. vicinus, -a, -um: vecino. 49
  • 50.
    UNIDAD 7 7.1. COMPLEMENTOSDE LUGAR: UBI?, UNDE?, QUA?, QUO? ubi? (¿en dónde?) locativo39 Nombres de ciudades de la priemra y segunda declinaciones en singular y algunos nombres comunes: domus (cassa), humus (tierra), rus (campo). Hannibal erat Romae (Aníbal estaba en Roma). ablativo Con nombres de ciudades e islas pequeñas no pertenecientes al singular de la primera o segunda declinaciones. Milites pugnabant Carthagine (Los soldados luchaban en Cartago). in + ablativo Con nombres de países y nombres comunes. Hannibal in Italia erat (Aníbal estaba en Italia). Sum in agro (Estoy en el campo). ad/apud + acusativo Se utiliza esta estructura cuando la acción no sucede en un lugar sino en sus proximidades. Romanos vincerunt apud Cannas (Vencieron a los romanos cerca de Cannas). apud + acusativo Cuando el lugar se expresa con un nombre de persona. Cenaban apud patrem (Cenaba en casa de mi padre). unde? (¿de dónde?) ablativo Se una con nombres de ciudades e islas pequeñas, domus, humus y rus. Hannibal Roma venit (Aníbal vino de Roma). e(x)40 /a(b)/de + abl. Con nombres de países y nombres comunes. Venio ex urbe (Vengo de la ciudad). Venio ab urbe (Vengo de los alrededores de la ciudad). qua? (por dónde?) ablativo Nombres como porta, via, itinere, ponte, vado, etc., que indican un medio para la comunicación. Via Augusta iter faciebant (Hacían el camino por la vía Augusta). per + acusativo Todos los demás lugares. Hannibal per Hispaniam venit (Aníbal vino a través de Hispania). 39 El locativo es un antiguo caso del indoeuropeo que presenta la terminación en -ae si es un sustantivo de la primera declinación y en -i si es de la segunda o tercera, ejs.: Caesaraugustae (en Zaragoza), Tarenti (en tarento). 40 Se utilizan para expresar la procedencia del interior de un lugar., a(b) expresa la procedencia de la proximidad del lugar. 50
  • 51.
    quo? (¿a dónde) acusativoCon nombres de ciudades e islas pequeñas, domus, humus y rus. Caesar Cordubam venit (César llegó a Córdoba). in41 /ad + acusativo Con nombres de países y nombres comunes. Dux in Hispaniam venit (El general vino a Hispania). Venerunt ad eundem rivum (Llegaron a la orilla del mismo río). 7.2. PREPOSICIONES. Son partes invariables de la oración. Sirven para formar, junto con los sustantivos, los diferentes complementos, de tiempo, de compañía, agente, etc. Las preposiciones pueden regir los siguientes casos: preposiciones que rigen acusativo y ablativo preposición acusativo ablativo in a, hacia, hasta, contra en sub bajo, debajo de bajo, debajo de, al pie de, en tiempo de super sobre, encima de sobre, encima de, acerca de preposiciones que rigen ablativo a/ab/abs de, desde, por coram en presencia de cum con de de, desde lo alto de e/ex de, desde, del interior de prae delante de pro delante de, en favor de sine sin preposiciones que rigen acusativo ad a, hacia. Junto a adversus contra ante antes de, delante de, ante apud junto a, en casa de, ante circa alrededor de, cerca de, aproximadamente 41 In indica entrada efectiva en un lugar, ad, dirección o aproximación. 51
  • 52.
    circum alrededor de,junto a citra del lado de acá, de antes de contra contra, enfrente de, respecto a erga hacia, para con, con respecto a inter entre, en medio de ob por, a causa de, en pago de per por, a través de post después de praeter excepto, fuera de, contra, además de prope cerca de propter cerca de, a causa de secundum según trans al otro lado de, del lado de allá de ultra más allá de, al otro lado de, más allá de EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones: a. Romam via celerrima (muy rápida) venies. b. Igitur postridie Romae cenabimus. c. Darius pontem facit in Istro flumine. d. Erant apud Caesarem in equitum numero duo fratres. VOCABULARIO. apud: prep. de ac., junto a, entre. Caesar, -is (m): César. celerrima: muy rápida. ceno (1ª): cenar. Darius, -i (m): Darío. duo, duae, duo: dos. eques, -itis (m): jinete. sum, fui, - : ser, estar. facio, feci, factum (5ª): hacer. flumen, -inis (n): río frater, fratris (m): hermano. igitur: así pues. in: prep. de ac., a, hacia; de abl., en. Ister, Istri (m): Istro. numerus, -i (m): número- pons, pontis (m): puente postridie: al día siguiente. Roma, -ae (f): Roma. venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar. via, -ae (f): vía, camino. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con complemento de lugar ubi: 1.- Vergilius poeta natus est in parvo vico, apud Mantuam. 2.- In Italia et in Africa acriter pugnabatur. 3.- Quid est in animo tuo, amice? 4.- In Italia nullus erat exercitus, nam Cn. Pompeius in extremis terris bellum gerebat. 5.- Dux terra marique bellum gerebat. 6.- In terra prosperum proelium fuerat. 7.- Caesar in urbe sua deus est. 8.- Uno tempore quattuor locis pugnabatur: in Italia, in Hispania, in Macedonia atque in Sardinia. 9.- Cato maluit ruri quam in urbe vitam agere. 10.- Romae domi tuae an Rhodi aut Athenis vives? 11.- Ruri pauca scribo, domi multa. 12.- Procumbit humi bos. 13.- Carthagine reges, Romae quotannis consules erant; Spartae quinque ephori rem publicam administrabant; in Creta 52
  • 53.
    autem decem cosmoecontra vim regiam cives suos defendebant. 14.- Thebis in templo Herculis arma, quae in parietibus fuerant, humi invenerunt. 15.- Antiqui Romani domi militiaeque mores semper colebant. 16.- In insula Melita, quam latum mare a Sicilia disiungit, est eodem nomine oppidum, quo advenae raro accedunt. Haud procul ab eo oppido Iunionis fanum est. Quondam nautae ad eum locum appulerunt atque ibi dentes eburneos e fano rapuerunt eosque inde in Africam ad regem suum asportaverunt. Sed rex ex Africa ad fanum eos statim remisit. 17.- E corporis vinculis, tamquam e carcere, supremo die animus evolat; itaque e vita laeti discidamus. 18.- Mago, Hamilcaris filius, a minore Baliarium insula, ubi hiemaverat, in Italiam traiecit. VOCABULARIO. a: véase ab. ab: preposición de ablativo, de, desde, por. accedo, accessi, accessum (3ª): acercarse. acriter: adv. agudamente, cruelmente. ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a. administro (1ª): administrar, dirigir. advena, -ae m.: forastero, extranjero. Africa, -ae f.: África. ago, egi, actum (3ª): conducir, llevar; vitam agere vivir. amicus, -i m.: amigo. an: partícula interrogativa, acaso, o. animus, -i m.: ánimo, espíritu. antiquus, -a, -um: antiguo. appello, appuli, appulsum (3ª): empujar, arribar. appuli: perfecto de appello. apud: preposición de acusativo, junto a, en. arma, -orum n.pl.: armas. asporto (1ª): llevar, transportar. Athenae. -arum f.pl.: Atenas. atque: y. aut: o. autem: pero, en cambio. Baliares, -ium f.pl.: las islas Baleare. bellum, -i n.: guerra. bos, bovis m./f.: buey, vaca. Caesar, -aris m.: César. carcer, -eris m.: cárcel, prisión. Carthago, -inis f.: Cartago. Cato, -onis m.: Catón. cives, -is m.: ciudadano. Cn.: Cneus, Cneo. colo, colui, cultum (3ª): cultivar, venerar. consul, -is m.: cóncul. contra: preposición de acusativo, contra. corpus, -oris n.: cuerpo. cosmoe, -orum m.pl.: cosmos, magistrados de Creta. Creta, -ae f.: Creta. decem: diez. defendo, defendi, defensum (3ª): defender. dens, dentis m.: diente. deus, -i m.: dios. dies, diei m./f.: día. discido, - , - (3ª): separar. disiungo, disiunxi, disiunctum (3ª): separar, distinguir. domi: locativo de domus, -us/-i f.: casa. dux, ducis m.: jefe, general. e: ver ex. eburneus, -a, -um: de marfil. ephorus, -i m.: éforo, magistrado espartano. et: y. evolo (1ª): volar, salir volando. ex: preposición de ablativo, de, desde. exercitus, -us m.: ejército. extremus, -a, -um: extremo, último. fanum, -i n.: templo. filius, -i m.: hijo. gero, gessi, gestum (3ª): llevar; bellum gerere dirigir las operaciones militares, dirigir la guerra. Hamilcar, -is m.: Amílcar. haud: no. Hercules, -is m.: Hércules. hiemo (1ª): pasar el invierno. Hispania, -ae f.: Hispania. humi: locativo de humus, i f.: tierra, suelo. ibi: adv. aquí, allí. idem, eadem, idem: el mismo. in: preposición de acusativo, a, hacia, contra; de ablativo, en. inde: adv. de allí, desde entonces. insula, -ae f.: isla. invenio, inveni, inventum (4ª): encontrar. 53
  • 54.
    is, ea, id:éste, él. Italia, -ae f.: Italia. itaque: conj. pues, por consiguiente. Iunio, -onis f.: Juno. latus, -a, -um: ancho. locus, -i m.: lugar. Macedonia, -ae f.: Macedonia. Mago, -onis m.: Magón. malo, malui, - (3ª): querer más, preferir. malui: perfecto de malo. Mantua, -ae f.: Mantua. mare, -is n.: mar. Melita, -ae f.: Malta. militiae: locativo de militia, -ae f.: milicia; domi militiaeque en la paz y en la guerra. minor, -oris: menor. mos, moris f.: costumbre. multus, -a, -um: mucho. nam: conj. pues. natus est: 3ªsg.pretér.perf. de nascor; nació. nauta, -ae m. marinero. nomen, -inis n.: nombre. nullus, -a, -um: ninguno. oppidum, -i n.: ciudad. paries, -etis f.: pared. parvus, -a, -um: pequeño. paucus, -a, -um: poco. poeta, -ae m.: poeta. Pompeius, -i m.: Pompeyo. procul: adv. lejos. procumbo, procubui, procubitum (3ª): echarse, caer. proelium, -ii n.: combate. prosperus, -a, -um: próspera, favorable. publicus, -a, -um: público. pugno (1ª): luchar, combatir. quam: conj. que. quattuor: cuatro. -que: y. qui, quae, quod: que, quien, el cual. quinque: cinco. quis/qui, quae/qua, quod/quid: ¿qué? quo: adv. a donde. quondam: adv. en otro tiempo, una vez. quotannis: cada año. rapio, rapui, raptum (5ª): arrebatar, raptar. raro: adv. raramente, rara vez. regius, -a, -um: real, del rey. remitto, remisi, remisum (3ª): devolver. res, rei f.: cosa, hecho; res publica el Estado. rex, regis m.: rey. Rhodus, -i f.: Rodas. Roma, -ae f.: Roma. Romae: locativo de Roma, -ae f.: Roma. Romanus, -a, -um: romano. ruri: locativo de rus, ruris n.: campo. Sardinia, -ae f.: Cerdeña. scribo, scripsi, scriptum (3ª): escribit. sed: pero. semper: siempre. Sicilia, -ae f.: Sicilia. Sparta, -ae f.: esparta. statim: al instante. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. supremus, -a, -um: supremo. suus, -a, -um: su, suyo. tamquam: conj. como, igual que. templum, -i n.: templo. tempus, -oris n.: tiempo. terra, -ae f.: tierra. Thebae, -arum f.pl.: Tebas. traicio, traieci, traiectum (3ª): atravesar, pasar a. tuus, -a, -um: tu, tuyo. ubi: adv. donde. unus, -a, -um: un. Uno. urbs, urbis f.: ciudad. Vergilius, -ii m.: Virgilio. vicus, -i m.: barrio, aldea, pueblo. vinculum, -i n.: atadura, cadena, vínculo. vis, vis f.: violencia, fuerza. vita, -ae f.: vida. vivo, vixi, victum (3ª): vivir. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con complemento de lugar quo: 1.- Socii legatos Athenas miserunt. 2.- Hostes crebras legationes Romam ad senatum miserunt. 3.- Romae tum eram; postea Neapolim veni. 4.- Galli victores Romam contenderunt. Mox in urbem pervenerunt ibique manebant. Iuventus Romana in arcem confugit, at senes domi manserunt. 5.- Ad te confugimus. 6.- Catilina in castra ad Manlium contendit. 7.- Profugit in provinciam atque inde Romam contendit. 8.- Marius ad Zamam pervenit. 9.- Ego rus ibo (iré), et ibi manebo. 10.- Caesar magnis itineribus in hostium fines 54
  • 55.
    venit. 11.- Consulad hostem accessit. 12.- Consul in oppidum pervenit. 13.- Hostes se in densissimas silvas abdiderunt. 14.- Hic domum se abdidit. 15.- Pompeius venit Canusium atque inde Brundisium. VOCABULARIO. abdo, abdidi, abditum (3ª): alejar, retirar, aesconder. accedo, acessi, accessum (3ª): acercarse, aentrar. ad: a, hacia, junto a. arx, arcis f.: ciudadela, fortaleza. at: pero. Athenae, -arum f.pl.: Atenas. atque: y. Brundisium, -ii n.: Brindis. Caesar, -aris m.: César. Canusium, -ii n.: Canosa. castra, -orum n.pl.: campamento. Catilina, -ae m.: Catilina. confugio, confugi, - (5ª): refugiarse. consul, -is m.: cónsul. contendo, contendi, contentum (3ª): dirigirse. creber, crebra, crebrum: espeso, abundante, numeroso. densus, -a, -um: denso, espeso, apretado. domi: locativo de domus, -us/-i: casa. domus, -us/-i: casa. ego: yo. et: y. finis, -is m./f.: límite; en plural territorio, país. Galli, -orum m.pl.: los galos. hic, haec, hoc: éste, ésta, esto. hostis, -is m.: enemigo. ibi: aquí, allí. ibo: iré. in: preposición de acusativo, a, hacia, contra; de ablativo, en. inde: adv. de allí. iter, itineris n.: viaje, camino; magnis itineribus a marchas forzadas. iuventus, -utis f.: juventud. legatio, -onis f.: embajada. legatus, -i n.: embajador, legado. magnus, -a, -um: grande. maneo, mansi, mansum (2ª): permanecer, quedarse. Manlius, -ii m.: Manlio. Marius, -ii m.: Mario. mitto, misi, missum (3ª): enviar. mox: adv. luego, enseguida. Neapolis, -is f.: Nápoles. oppidum, -i n.: ciudad. pervenio, perveni, perventum (4ª): llegar. Pompeius, -ii m.: Pompeyo. postea: adv. después, luego. profugio, profugi, - (5ª): huir, escaparse. provincia, -ae f.: provincia. -que: y. Roma, -ae f.: Roma. Romanus, -a, -um: romano. rus, ruris n.: campo. se: acusativo y ablativo del pronombre personal de 3ª persona. senatus, -us m.: el Senado. senex, -is: vuejo, anciano. silva, -ae f.: bosque. socius, -a, -um: aliado. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. te: acusativo y ablativo de tu. tu: tú. tum: adv. entonces. urbs, urbis f.: ciudad. venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar. victor, -oris: vencedor. Zama, -ae f.: Zama. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con complemento de lugar unde: 1.- Classis e portu exiit. 2.- Catilina ex curia domum venit. 3.- Dux ex Sardinia in Africa profugit. 4.- Mago, Hamilcaris filius, a minore Baliarium insula, ubi hibernaverat, in Italiam traiecit. 5.- Hoc verbum <<unde>> utrumque declarat, et ex quo loco et a quo loco. Unde deiectus est Cinna? Ex urbe. Unde Telesinus? Ab urbe. Unde deiecti sunt Galli? A Capitolio. Unde, qui cum Graccho fuerunt? Ex Capitolio. Igitur hoc verbum <<unde>> duas res significat, et ex quo et a quo. 6.- Sidera ab orto ad occasum suum cursum efficiunt. 7.- De foro discessimus. 8.- Delo proficiscitur. 9.- Syracusis profugit. 10.- Cum rure redieris, te 55
  • 56.
    libenter domi meaeexspectabo. 11.- Consul domo ad senatum venit. 12.- Litteras Athenis Romam misi. 13.- Exercitus duo hostium, unus ab urbe, alter a Gallia, obstant. VOCABULARIO. a: véase ab. ab: preposición de ablativo, de, desde, por. ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a. Africa, -ae f.: África. alter, altera, alterum: el otro (de dos). Athenae, -arum f.pl.: Atenas. Baliares, -ium f.pl.: las islas Baleares. Capitolium, -ii n.: Capitolio. Catilina, -ae m.: Catilina. Cinna, -ae m.: Cinna. classis, -is f.: flota. consul, -is m.: cóncul. cum: preposición de ablativo, con; conj. cuando, como, porque, aunque o verbo en gerundio. curia, -ae f.: curia, asamblea. cursus, -us m.:carrera, recorrido. de: preposición de ablativo, de, desde, acerca de, sobre. declaro (1ª): anunciar, proclamar mostrar. deiecti sunt: han sido desalojados. deiectus est: ha sido desalojado. Delos, -i m.: la isla de Delos. discedo, discessi, discessum (3ª): marcharse, alejarse. domi: locativo de domus. domus, -us/-i f.: casa. duo, duae, duo: dos. dux, ducis m.: general, jefe. e: ver ex. efficio, effeci, effectum (5ª): llevar a cabo. et: y. ex: preposición de ablativo, de, desde. exeo, exii, xitum (4ª irr.): salir. exercitus, -us m.: ejército. exspecto (1ª): esperar. filius, -ii m.: hijo. forum, -i n.: foro, plaza, mercado. Galli, -orum m.pl.: los galos. Gallia, -ae f.: la Galia. Gracchus, -i m.: Graco. Hamilcar, -is m.: Amílcar. hiberno (1ª): pasar el invierno. hic, haec, hoc: éste, ésta, esto. hostis, -is m.: enemigo. igitur: conj. así pues. in: preposición de acusativo, a, hacia, contra; de ablativo, en. insula, -ae f.: isla. Italia, -ae f.: Italia. libenter: adv. de buena gana, con gusto. litterae, -arum f.pl.: carta. locus, -i m.: lugar. Mago, -onis m.: Magón. meus, -a, -um: mi, mío. minor, -oris: menor. mitto, misi, missum (3ª): enviar. obsto, obstiti, obstaturum (1ª): obstaculizar, cerrar el paso. occasus, -us m.: ocaso, occidente. ortus, -us/-i m.: salida, oriente. portus, -us m.: puerto. proficiscor, profectus sum (3ª dep.): partir, marcharse. profugio, profugi, - (5ª): huir, escaparse. qui, quae, quod: que, quien, el cual. quo: adv. a donde. redieris: has regresado. res, rei f.: cosa, hecho. Roma, -ae f.: Roma. rus, ruris n.: campo. Sardinia, -ae f.: Cerdeña. senatus, -us m.: el Senado. sidus, -eris n.: estrella, astro. significo (1ª): significar. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. suus, -a, -um: su, suyo. Syracusae, -arum f.pl.: Siracusa. te: acusativo y ablativo de tu. Telesinus, -i m.: Telesino. traicio, traieci, traiectum (5ª): atravesar. tu: tú. ubi: adv. donde. unde: adv. de donde. unus, -a, -um: un, uno. urbs, urbis f.: ciudad. uterque, utraque, utrumque: uno y otro, ambos. venio, veni, ventum (4ª): venir, ir, llegar. verbum, -i n.: palabra. 56
  • 57.
    EJERCICIO.- Analiza ytraduce las siguientes oraciones con complemento de lugar qua: 1.- Aurelia via Roma profectus est (salió, partió) atque per Etruriam in Galliam Cisalpinam pervenit. 2.- Multa itinera sunt per maria et terras, 3.- Pauci milites incertis itineribus per silvas ad Titum Labienum in hiberna perveniunt. 4.- Rex per Achaiam Boeotiamque et Euboeam in Thessaliam pervenit. 5.- Dux copias ponte traduxit. 6.- Milites eodem ponte in castra revertuntur. 7.- Lupus, cum Collina porta intrasset, per Esquilinam evasit. 8.- Duabus portis eruptionem faciunt. 9.- Amnem vado traiecit. 10.- Breviore via in castra venerunt. 11.- Itinere pedestri Pelusium advenit. 12.- Caesar in Italiam magnis itineribus (a marchas forzadas) contendit duasque ibi legiones conscribit et tres, quae circum Aquileiam hiemabant, ex hibernis educit et, qua proximum iter in Ulteriorem Galliam per Alpes erat, ire contendit. VOCABULARIO. Achaia, -ae f.: Acaya. ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a. advenio, adveni, adventum (4ª): llegar. Alpes, -ium f.pl.: los Alpes. amnis, -is m.: río. Aquileia, -ae f.: Aquileia. atque: y. Aurelia, -ae f.: Aurelia. Boeotia, -ae f.: Beocia. brevis, -e: breve, corto. Caesar, -aris m.: César. castra, -orum n.pl.: campamento. circum: preposición de acusativo, alrededor de. Cisalpina, -ae f.: Cisalpina. Collina, -ae f.: Colina. conscribo, conscripsi, conscriptum (3ª): alistar, inscribir. contendo, contendi, contentum (3ª): dirigirse. copiae, -arum f.pl.: tropas. cum: preposición de ablativo, con; conjunción: cuando, porque, aunque o verbo en gerundio. duo, -ae, -o: dos. dux, ducis m.: general, jefe. educo, eduxi, eductum (3ª): sacar. eo, ii/ivi, itum (4ª irr.): ir. eruptio, -onis f.:salida brusca, erupción. Esquilina, -ae f.: Esquilina. et: y Etruria, -ae f.: Etruria. Euboea, -ae f.: Eubea. evado, evasi, evasum (3ª): salir, escapar. ex: preposición de ablativo, de, desde. facio, feci, factum (5ª): hacer. Gallia, -ae f.: la Galia. hiberna, -orum n.pl.: campamentos de invierno. hiemo (1ª): pasar el invierno. ibi: adv. allí. idem, eadem, idem: el mismo. in: preposición de acusativo, a, hacia, contra; de ablativo, en. incertus, -a, -um: incierto, poco seguro. intrasset: intravisset, 3ªsg pret.plusc. de subj. ire: infinitivo presente de eo. Italia, -ae f.: Italia. iter, -ineris n.: camino, viaje. Labienus, -i m.: Labieno. legio, -onis f.: legión. lupus, -i m.: lobo. magnis itineribus: a marchas forzadas. mare, -is n.: mar. miles, -itis m.: soldado. multus, -a, -um. Mucho. paucus, -a, -um: poco. pedester, -tris, -tre: pedestre, a pie. Pelusium, -ii n.: Pelusa. per: preposición de acusativo, por, a través de. pervenio, perveni, perventum (4ª): llegar. pons, pontis m.: puente. porta, -ae f.: puerta. profectus est: salió, partió. proximus, -a, -um: próximo, vecino. pua: adv. por donde. -que: y. qui, quae, quod: que, quien, el cual. revertor, reversus sum (3ª dep.): volver. rex, regis m.: rey. Roma, -ae f.: Roma. silva, -ae f.: bosque. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. terra, -ae f.: tierra. 57
  • 58.
    Thessalia, -ae f.:Tesalia. Titus, -i m.: Tito. traduco, traduxi, traductum (3ª): atravaesar, pasar al otro lado. traicio, traieci, traiectum (5ª): atravesar. tres, tria: tres. ulterior, -oris: Ulterior (que está más allá). vadum, -i n.: vado. venio, veni, ventum (4ª): venir, ir, llegar. via, -ae f.: vía, camino. 7.3. EL ACUSATIVO. 7.3.1. Objeto directo. Es el valor fundamental del acusativo, mediante el cual se expresa que la acción de un verbo transitivo recae directamente del sujeto al objeto, ejs.: Dux urbem cepit (El general conquistó la ciudad); Aves nidos faciunt (Las aves construyen nidos). 7.3.2. Acusativo de dirección. Es el otro valor fundamental del acusativo, valor local, frente a su función de objeto directo, valor gramatical. Se emplean sin preposición o con las preposciones ad, in (a, hacia), ejs.: a) Sin preposición: con los nombres de ciudades e islas pequeñas y con domus (casa) y rus (campo), ej.: Ire Romam, Athenas, Rhodum, domus, rus (Ir a Roma, Etenas, a Rodas, a casa, al campo). b) Con preposición: con todos los demás nombres, ej.: Ira in Africam, in Italiam, in urbem, in aulam, ad Caesarem (Ira a África, a Italia, a la ciudad, al aula, hacia (en presencia de) César). La diferencia de empleo de las preposiciones in y ad estriba en el hecho de que in significa dirección hacia el interior de un lugar y aad hacia las proximidaddes, empleándose esta última incluso con los nombres del apartado a) cuando se quiere poner de relieve este matiz, ej.: Ire ad Romam (Ir hacia los alrededores de Roma). Los historiadores utilizaban con frecuencia la expresión ire in hostes con el significado de “ir hacia el interior de las filas enemigas”, en son de guerra, para deshacerlas y abrirse camino con las armas, de donde pasó a utilizarse in con nombres de persona cuando existe un matiz de hostilidad o agresión, ej.: Ire in Caesarem (Ir contra César). 7.3.3. Acusativo de extensión. El acusativo sirve a veces para precisar, con ciertos verbos o adjetivos, la extensión en el espacio o en el tiempo: a) El acusativo de extensión en el espacio puede indicar según el contexto: – Espacio recorrido, ej.: Ducentos passus ambulavit (Anduvo doscientos pasos). – Distancia entre dos puntos, ej.: Urbs a flumine pedes trecentos aberat (La ciudad distaba del río trescientos pies). – Dimensión de un objeto, con adjetivos del tipo longus, latus, etc., ej.: Milites aggerem latum pedes trecentos et triginta, altum pedes octaginta exstruxerunt (Los soldados construyeeron un terraplén de trescientos treinta pies de ancho y ochenta pies de alto). b) El acusativo de extensión en el tiempo o de duración responde a la pregunta ¿durante ánto tiempo?, ej.: Multos annos annos vixit (Vivió (durante) muchos años). A veces este acusativo va precedido de per, ej.: Per decem annos regnavit (Reinó durante diez años). Con el participio natus (nacido) mas acusativo se expresa con frecuencia la edad, ej.: Puer tres annos natus (Niño de tres años de edad (nacido hace tres años)). 58
  • 59.
    7.3.4. Acusativo exclamativo:Es corriente el uso del acusativo en las exclamaciones, solo o precedido de partícula, ejs.: Me miserum! (¡Desgraciado de mí!; O fortunatos agricolas! (Felices labradores!). 7.3.5. Acusativo adverbial. Un gran número de adjetivos y de pronombres se emplean en acusativo neutro singular con valor adverbial, ejs.: multum (mucho), tantum (solamente), paulum (poco), nimium (demasiado), minimum (de ningún modo), aliquid (un poco) summum (en el más alto grado), ceterum (por lo demás), etc. 7.3.6. Acusativo de relación. Lo utilizan sobre todo los poetas de la época de Augusto, por influencia griega. Depende fundamentalmente de adjetivos y participios, y designa la parte de una persona o cosa afectada por la acción verbal. Hay que traducirlo libremente, ejs.: Lacrimis perfusa genas (Con las mejillas inundadas de lágrimas; literal: inundada de lágrimas con relación a las mejillas); Virides terga lacerti (Los lagartos de verdes espaldas; verdes en cuanto a las espaldas). 7.3.7. Doble acusativo. a) Objeto directo de persona y de cosa. Algunos verbos latinos expresan con un segundo acusativo lo quqe en español sería objeto indirecto. Así, los verbos docere (enseñar) y celare (ocultar), ejs.: Iuventutem mala facinora edocebat (Enseñaba a los jóvenes malas acciones); Regis mortem omnes celavit (Ocultó a todos la muerte del rey). Y con menos frecuencia los verbos de reguego, petición y pregunta (rogo, posco, oro, interrogo, flagito, etc.), ej.: Senatum sententiam rogavit (Preguntó su parecer al Senado). Pero, generalmente, con estos verbos la persona preguntada, rogada, etc., suele ir, más que en acusativo, en ablativo con preposición, ej.: Pacem a Romanis petiit (Pidió la paz a los romanos, literal: de los romanos). b) Objeto directo y predicativo. Una serie numerosa de verbos llevan junto al objeto directo un predicativo que concuerda con él; entre los verbos más usuales pueden citarse los que significan “hacer” (facere, efficere, etc.), “nombrar, llamar, designar” (dicere, appellare, vocare, nominare, creare, designare, etc.), “juzgar, estimar, considerar, tener por” (existimaare, iudicare, arbitrari, censere, habere, etc.), ejs.: Ancum Martium regem populus creavit (El pueblo nombró rey a Anco Marcio), Malitiam sapientiam iudicant (A la malicia la califican de sabiduría), Homines caecos reddit cupiditas (La ambición vuelve ciegos a los hombres). El predicativo puede ser un sustantivo o un adjetivo. Si es adjetivo, concuerda con el objeto directo en género, número y caso; si es sustantivo, sólo en caso. c) Objeto directo y complemento de lugar. Algunos verbos simples transitivos, cuando entran en composición, sobre todo con el preverbio trans-, suelen llevar, además del objeto directo, un acusativo que es en realidad un complemento de lugar dependiendo del preverbio. Así los verbos traducere, traicere o transportare, ej.: Exercitum Iberum traduxit = Exercitum duxit trans Iberum (Hizo pasar al ejército al otro lado del Ebro). 59
  • 60.
    EJERCICIO.- Analiza ytraduce las siguientes oraciones: 1. Amo Deum. 2. Scipio Hannibalem vicit. 3. Doceo pueros grammaticam. 4. Eo Romam. 5. Me infelicem!. 6. Germani multum equitatu valebant. 7. Hannibal femur ictus cecidit. 8. Numam Pompilum Romani regem creaverunt. 9. Iustitiam erga parentes pietatem nominamus. 10. Brutum milites imperatorem salutaverunt. VOCABILARIO. amo (1ª): amar. Brutus, -i m. Bruto. cado, cecidi, casum (3ª): caer, morir. creo (1ª): nombrer. Deus, -i m.: Dios. doceo, docui, doctum (2ª): enseñar. ego: yo. eo, ii (ivi), itum (4ª irr.): ir. equitatus, -us f.: caballería. erga: hacia, para con. femur, -oris n.: muslo. Germani, -orum m.pl.: los germanos. grammatica, -ae f.: Gramática. Hannibal, -alis m.: Aníbal. ic[i]o, ici, ictum (3ª): herir. ictus: participio de pasado de icio. imperator, -oris m: emperador. infelix, -icis: infeliz, desgraciado. iustitia, -ae f.: justicia, equidad. me: acusativo de ego. miles, -itis m.: soldado. multum: mucho. nomino (1ª): llamar Numa, -ae m.: Numa. parentes, -um m.pl.: los padres, los antepasados. pietas, -atis f.: piedad, amor. Pompilus, -ii m. Pompilio. puer, pueri m.: niño. rex, regis m.: rey. Roma, -ae f.: Roma. Romani, -orum m.pl.: los Romanos. saluto (1ª): saludar. Scipio, -onis m.: Escipión. valeo, valui, - (2ª): valer, ser fuerte. vinco, vici, victum (3ª): vencer. EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto: Los viajes de Eneas Ver mapa. (1) Aeneas dux, Troiae natus, pro patria bello Troiano fortiter in acie pugnavit. Ex eo bello incolumis evasit, sed Graeci Troiam ceperunt atque Aeneas ex ea urbe cum patre filioque aufugit. (2) Primum Troia in Thraciam navibus venit. (3) Deinde ventus naves eius e Thracia in Cretam impulit, sed mox ex ea insula excessit, quia ibi saeviebat gravis pestilentia. (4) Aeneas vento secundo e Creta in Siciliam cum sociis pervenit. (5) Ibi rex amicus hospitium benignum eis praebuit. (6) At Iuno dea, Troianis infesta, Aeneam ab Italia arcebat tempestatemque movit saevissimam, quae Aeneam eiusque socios ab Italiae oris in Africae litora reiecit. Ita Aeneas ex insula Sicilia Carthaginem ad reginam Didonem invitus advenit. (7) Carthagine non diu mansit, nam deorum iussu Carthagine, ubi regina Dido eum benigne acceperat, mox excessit, atque in Siciliam rursus pervenit. 60
  • 61.
    (8) Ex eainsula ad Italiam navigavit. Tandem vento secundo in Italiam pervenit, (9) ubi urbem in Latio, haud procul a Tiberis ripis, condidit. Postea in proelio apud Numicum flumen pugnans cecidit. VOCABULARIO. a(b): prep. de ablativo, de, desde. accipio, acce`pi, acceptum (5ª): recibir, acoger. acies, -ei f.: ejército (en formación de combate). ad: prep. de acusativo, a, hacia, junto a. advenio, adveni, adventum (4ª): llegar, sobrevenir. Aeneas, -ae m.: Eneas. Africa, -ae f.: África. amicus, -a, -um: amigo. apud: prep. de acus., junto a. arceo, arcui, - (2ª): retener, alejar. at: pero. atque: y. aufugio, aufugi, - (5ª): huir, escaparse. bellum, -i n.: guerra. benigne: benignamente, con bondad. benignus, -a, -um: benigno, favorable. cado, cecidi, casum (3ª): caer, morir. capio, cepi, captum (5ª): coger, acoger. Carthago, -inis f.: Cartago (ciudad de África). condo, condidi, conditum (3ª): fundar. Creta, -ae f.: Creta (isla). cum: prep. de ablat., con. dea, -ae f.: diosa. deinde: luego. deus, -i m.: dios. Dido, Didonis f.: Dido, reina de Cartago. diu: mucho tiempo. dux, ducis m.: jefe, general caudillo. e: prep. de ablativo, de, desde. evado, evasi, evasum (3ª): salair, librarse, escapar. ex: ver e. excedo, excessi, excessum (3ª): irse, abandonar. filius, -ii m.: hijo. flumen, -inis n.: río. fortiter: fuertemente. Graeci, -orum m.pl.: los griegos. gravis, -e: grave, duro. haud: no. hospitium, -ii n.: hospitalidad- ibi: allí. impello, impuli, impulsum (3ª): golpear, empujar. in: prep. de acustivo, a, hacia, contra. incolumis, -e: incólume, sano. 61
  • 62.
    infestus, -a, -um:hostil, enemigo, contrario. insula, -ae f.: isla. invitus, -a, -um: obligado, forzado. is, ea, id: éste, ésta, esto. ita: así. Italia, -aee f.: Italia. Iuno, Iunonis f.: Juno (diosa). iussu: ablat. de iussum, por mandato. Latium, -ii n.: Lcio, región de Italia.litus, -oris n.: litoral, costa. maneo, mansi, mansum (2ª): permanecer. moveo, movi, motum (2ª): mover, provocar. mox: luego, en seguida. nam: pues. natus, -a, -um: nacido. navigo (1ª): navegar. navis, -is f.: nave. non: no. Numicus, -i m.: Pequeño (río del Lacio). ora, -ae f.: costa, ribera. pater, patris m.: padre. patria, -ae f.: patria. pervenio, perveni, perventum (4ª): arribar, llegar. pestilentia, -ae f.: peste, epidemia. postea: luego, enseguida, después. praebeo, praebui, praebitum (2ª): presentar, ofrecer. primum: primeramente. pro: prep. de ablativo, delante de, en favor de. procul: lejos. proelium, -ii n.: combate. pugno (1ª): luchar. -que: y. qui, quae, quod: que, quien, cual. quia: porque. regina, -ae f.: reina. reicio, reiecit, reiectum (5ª): arrojar, rechazar. rex, regis m.: rey. ripa, -ae f.: ribera, costa. rursus; de nuevo. saevio, saevi(v)i, -itum (4ª): enfurecerse, mostrarse cruel. saevus, -a, -um: enfurecido, cruel. secundus, -a, -um: que sigue a otro, favorable. sed: pero. Sicilia, -ae f.: Sicilia. socius, -a, -um: aliado, compañero. tandem: finalmente. Tempestas, -atis f.: tempestad. Thracia, -ae f.: Tracia, región al norte de Grecia. Tiberis, Tiberi m.: Tiber. Troia, -ae f.: Troya. Troianus, -a, -um: troyano. ubi: donde. urbs, urbis f.: ciudad. venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar. ventus, -i m.: viento. EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto: (190-191) Itinerario de Aníbal (1) Hannibal ex Africa in Hispaniam freto traiecit. In Hispania Saguntum, validum oppidum haud procul ab Hibero flumine situm, vi et armis post longam obsidionem cepit. Deinde Carthaginem Novam in hiberna discessit ibique hiemavit. Postea per Hispaniam Galliamque magnis itineribus in Italiam infesto exercitu contendit. (2) In Gallia Rhodanum amnem, latissimum atque altissimum, non pontibus aut navibus, sed ratibus traiecit. Deinde ab Druentia flumine, quod in Rhodanum influit, campestri itinere ad Alpes pervenit. Tunc, priusquam in primos Alpium clivos agmen duceret, castra inter montes in lata valle locavit, ibique totum diem mansit. Postero die hostes fraude ex montibus in valles elicuit, atque in iis ipsis montibus, ubi antea fuerant, consedit. (3) Ita per montes sibi viam aperuit. In Italiam per Alpium iuga pervenit. (4) Cum primum in Italia castra posuit, statim Romam contendit, iter faciens non Aurelia via aliove noto itinere, sed incedens nunc per agros silvasque, nunc etiam per paludes aut per ignotos montes incertisque itineribus. (5) Romanum exercitum multis proeliis vicit atque Italiae maximam partem ferro flammaque multos per annos passim vastavit. At Romani adversae fortunae nusquam 62
  • 63.
    cesserunt, sed patriamlibertatemque incredibili virtute ab impio hoste defenderunt. Itaque mari terraque fortiter pugnantes, hostem totiens victorem tandem ex Italia eiecerunt. (6) Etenim Hannibal, qui bellum in Italia per annos sedecim gesserat, in Africam freto traiecit, nam ipsi cives eum ex Italia in suam patriam revocaverant. (7) Postea Romani apud Zamam, haud procul ab ipsa Carthagine, Hannibalem in acie plane devicerunt. Hannibal ipse cum paucis equitibus ex acie Carthaginem evasit, sed non diu Carthagine mansit, sed Carthagine in exilium statim discedit. VOCABULARIO. ab: preposición de ablativo, de, desde, por. acies, -ei f.: línea de batalla. ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a. adversus, -a, -um: adverso, contrario. Africa, -ae f.: África. ager, agri m.: campo. agmen, -inis n.: ejército en marcha, columna. alius, alia, aliud: otro. Alpes, -ium f.pl.: los Alpes. altus, -a, -um: alto, profundo. amnis, -is m.: río. annus, -i m.: año. antea: adv. antes. aperio, aperui, apertum (4ª): abrir. apud: preposición de acusativo, junto a, en. arma, -orum n.pl.: las armas. at: conj. pero. atque: conj. y. Aurelia, -ae f.: Aurelia. aut: conj. o. bellum, -i n.: guerra. campester, -tris, -tre: llano. capio, cepi, captum (5ª): coger, conquistar. Carthago, -inis f.: Cartago; Carthago Nova Cartagena. castra, -orum n.pl.: campamento. cedo, cessi, cessum (3ª): irse, retirarse. cessi: perf. de cedo. civis, -is m.: ciudadano. clivus, -i m.: colina. consedi: perfecto de consido. consido, consedi, consessun 83ª): sentarse, establecerse. contendo, contendi, contentum (3ª): dirigirse. cum: preposición de ablativo, con; conj. cuando, como, porque, aunque o verbo en gerundio. defendo, defendi, defensum (3ª): defender. deinde: adv. luego, después. devinco, devici, devictum (3ª): vencer, someter. dies, diei m./f.: día. discedo, discessi, discessum 83ª): separarse, alejarse. 63
  • 64.
    diu: adv. largotiempo. Druentia, -ae f.: Druentia. duco, duxi, ductum (3ª): conducir, llevar. eicio, eieci, eiectum (5ª): expulsar, rechazar. elicio, elicui, elicitum (5ª): sacar. eques, -itis m.: jinete. et: conj. y. etenim: conj. y en efecto, verdaderamente. etiam: adv. aún, todavía, además. evado, evasi, evasum (3ª): escapar, huir. ex: preposición de ablativo, de, desde. exercitus, -us m.: ejército. exilium, -ii n.: exilio. facio, feci, factum (5ª): hacer. ferrum, -i n.: hierro, espada. flamma, -ae f.: llama, fuego. flumen, -inis n.: río. fortiter: fuertemente, valerosamente. fortuna, -ae f.: fortuna, suerte. fraus, fraudis f.: engaño. fretum, -i n.: estrecho, mar. Gallia, -ae f.: la Galia. gero, gessi, gestum (3ª): realizar, llevar a cabo. gessi: perfecto de gero. Hannibal, -alis m.: Aníbal. haud: no. hiberna, -orum n.pl.: cuarteles de invierno. Hiberus, -i m.: Ebro. hiemo (1ª): pasar el invierno. Hispania, -ae f.: Hispania. hostis, -is m.: enemigo. ibi: adv. allí. ignotus, -a, -um: part.pasado de ignosco; desconocido. impius, -a, -um: impío, malvado, perverso. in: preposición de acusativo, a, hacia, contra; de ablativo, en. incedo, incessi, incessum (3ª): avanzar. incertus, -a, -um: incierto, poco seguro. incredibilis, -e: increíble. infestus, -a, -um: hostil, enemigo, contrario. influo, influxi, influctum (3ª): desembocar. inter: preposición de acusativo, entre. ipse, ipsa, ipsum: él mismo, en persona. is, ea, id: éste, él. ita: adv. así. Italia, -ae f.: Italia. itaque: conj. así pues. iter, itineris n.: camino, viaje. iugum, -i n.: yugo, cima. latus, -a, -um: ancho. libertas, -atis f.: libertad. loco (1ª): colocar. longus, -a, -um: largo magnis itineribus: a marchas forzadas. laneo, mansi, mansum (3ª): permanecer, quedarse. mare, maris n.: mar. maximus, -a, -um: máximo, el mayor. mons, montis m.: monte. multus, -a, -um: mucho. nam: conj. pues. navis, -is f.: nave, barco. non: no. notus, -a, -um: part.pasado de nosco; conocido, acostumbrado. nunc: ahora; nunc... nunc..., ahora... ahora... . nusquam: en ninguna parte. obsidio, -onis f.: asedio. oppidum, -i n.: ciudad. palus, -udis f.: pantano. pars, partis f.: parte. passim: adv. por todas partes, desordenamente. patria, -ae f.: patria. paucus, -a, -um: poco. per: preposición de acusativo, por, a través de. pervenio, perveni, perventum (4ª): llegar. plane: adv. claramente, completamente. pono, posui, positum (3ª): poner. pons, pontis m.: puente. post: preposición de acusativo, después de. postea: adv. después. posterus, -a, -um: siguiente. primum: adv. primeramente. primus, -a, -um: primero. priusquam: conj, antes que. procul: adv. lejos. proelium, -ii n.: combate. pugno (1ª): luchar. -que: y. qui, quae, quod: que, quien el cual. ratis, -is f.: balsa, barca. revoco (1ª): llamar. Rhodanus, -i m.: Ródano. Roma, -ae f.: Roma. Romani, -orum m.pl.: los romanos. Saguntum, -i n.: Sagunto. sed: conj. pero. 64
  • 65.
    sedecim: indecl. dieciséis. sibi:dativo del pronombre personal de 3ª persona. silva, -ae f.: bosque. situs, -a, -um: situado, colocado. statim: al instante. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. suus, -a, -um: su, suyo. tandem: adv. finalmente. terra, -ae f.: tierra. totiens: tantas veces. totus, -a, -um: todo. traicio, traieci, traiectum (5ª): pasar, atravesar. tunc: adv. entonces. ubi: adv. donde. validus, -a, -um: fuerte. vallis/valles, -is f.: valle. vasto (1ª): devastar, destruir, asolar. ve: o. via, -ae f.: vía, camino. victor, -oris: vencedor. vinco, vici, cistum (3ª): vencer. virtus, -utis f.: virtud, valor. vis, vis f.: fuerza, violencia. Zama, -ae f.: Zama. Enear y Turno de Lucas Giordano 65
  • 66.
    UNIDAD 8 8.1. NUMERALESLATINOS. 8.1.1. Cardinales y ordinales. cifras árabes cifras romanas cardinales ordinales 1 I unus, -a, -um primus, -a, -um 2 II duo, -ae, -o secundus, -a, -um 3 III tres, tria tertius, -a, -um 4 IV, IIII quattuor quartus, -a, -um 5 V quinque quintus, -a, -um 6 VI Sex sextus, -a, -um 7 VII septem septimus, -a, -um 8 VIII octo octavus, -a, -um 9 IX, VIIII novem nonus, -a, -um 10 X decem decimus, -a, -um 11 XI undecim undecimus, -a, -um 12 XII duodecim duodeecimus, -a, -um 13 XIII tredecim tredecimus, -a, -um 14 XIV, XIIII quattuordecim quartus decimus 15 XV quindecim quintus decimus 16 XVI sedecim sextus decimus 17 XVII septendecim septimus decimus 18 XVIII duodeviginti duodevicesimus 19 XIX, XVIIII undeviginti undevicesimus 20 XX viginti vicesimus, -a, -um 21 XXI viginti unus vicesimus primus 22 XXII viginti duo vicesimus secundus 23 XXIII viginti tres vicesimus tertius 24 XXIV, XXIIII viginti quattuot vicesimus quartus 25 XXV viginti quinque vicesimus quintus 26 XXVI viginti sex vicesimus sextus 27 XXVII viginti septem vicesimus septimus 28 XXVIII duodetriginta duodetricesimus 29 XXIX, XXVIIII undetriginta undetricesimus 66
  • 67.
    30 XXX trigintatricesimus, -a, -um 40 XL quadraginta quadragesimus, -a, -um 50 L quinquaginta quinquagesimus, -a, -um 60 LX sexaginta Sexagesimus, -a, -um 70 LXX septuaginta septuagesimus, -a, -um 80 LXXX octoginta octogesimus, -a, -um 90 XC, LXXXX nonaginta nonagesimus, -a, -um 100 C centum centesimus, -a, -um 200 CC ducenti, -ae, -a ducentesimus, -a, -um 300 CCC trecenti trecentesimus, -a, -um 400 CCCC quadringenti quadrigentesimus, -a, -um 500 D quingenti quingentesimus, -a, -um 600 DC sescenti sescentesimus, -a, -um 700 DCC eptingenti septingentesimus, -a, -um 800 DCCC octingenti octingentesimus, -a, -um 900 DCCCC nongenti nongentesimus, -a, -um 1000 M mille millesimus, -a, -um 2000 MM duo milia bis millesimus, -a, -um 3000 MMM tria milia ter millesimus, -a, -u – Particularidades: – De los cardinales se declinan el 1, 2 y 3. Los demás son indeclinables hasta ducenti, -ae, -a, a partir del cual los cardinales hasta nonagenti se declinan como boni, -ae, -a. – Se expresan cantidades como veintidós de dos forma duo et viginti, obien viginti duo. – Los ordinales se declinan como bonus, -a, -um. Para decir un millón se emplea la perífrasis: decies centena milia. – Las cifras IV y IX solían aparecer como IIII y VIIII. masc. fem. neutro masc. fem. neutro m./f. neutro nom. unus una unum duo duae duo tres tria acus. unum unam unum duos duas duo tres tria gen. unius unius unius duorum duarum duorum trium trium dat. uni uni uni duobus duabus duobus tribus tribus abl. uno una uno duobus duabus duobus tribus tribus 67
  • 68.
    8.1.2. Distributivos yadverbiales multiplicativos. Existen numerales distributivos que se declinan como boni, -ae, -a. Se traducen: “de uno en uno”, “de dos en dos”, etc. También hay numerales adverbiales, son indeclinables y se traducen por: “una vez”, dos veces”, etc. Cifras árabes Cifras romanas distributivos adverbisles-multiplicativos 1 I singuli, -ae, -a semel 2 II bini, -ae, -a bis 3 III terni, -ae, -a ter 4 IV quateni, -ae, -a quater 5 V quini, -ae, -a quinquies 6 VI seni, -ae, -a sexies 7 VII septeni, -ae, -a septies 8 VIII octoni, -ae, -a octies 9 IX noveni, -ae, -a novies 10 X deni, -ae, -a decies 11 XI undeni, -ae, -a undecies 12 XII duodeni, -ae, -a duodecies 13 XIII terni deni, -ae, -a tredecies 14 XIV quaterni deni, -aae, -a quattuordecies 15 XV qini deni, -ae, -a quindecies 16 XVI seni deni, -ae, -a sedecies 17 XVII septeni deni, -ae, -a setendecies 18 XVIII duodeviceni, -ae, -a duodevicies 19 XIX undeviceni, -ae, -a undevicies 20 XX viceni, -ae, -a vicies 8.2. EL TEMA DE PEERFECTO. Los tiempos de perfecto se forman con el tema que encontramos en la forma del enunciado terminada en -i, una vez separada esta desinencia, ejs.: amo, amavi, amatum, tema de perfecto es amav-; do, dedi, datum, tema de perfecto ded-; facio, feci, factum, tema de perfecto fec-. Paradigma de los tiempos de perfecto: 68
  • 69.
    Indicativo Subjuntivo Pretérito perfecto-i -isti Tema de perfecto + -it -imus -istis -erunt/ere -m -s Tema de Perfecto + eri + -t -mus -tis -nt Pretérito pluscuamperfecto -m -s Tema de perfecto + era + -t -mus -tis -nt -m -s Tema de Perfecto + isse + -t -mus -tis -nt Futuro perfecto ero-m eri -s Tema de Perfecto + eri -t eri -mus eri -tis eri -nt EJERCICIO.- Conjuga el tema de perfecto de los siguientes verbos – amo, amavi, amatum (amar), – moneo, monui, monitum (aconsejar), – rego, rexi, rectum (gobernar), – audio, audivi, auditum (oír), – facio, feci, factum (hacer). y traduce la primera persona de cada tiempo. 8.3. SUSTANTIVACIÓN DE ADJETIVOS. En latín, igual que en castellano, el adjetivo puede usarse con la función de un sustantivo. – La forma masculina indica la persona dotada de una determinada cualidad y pueden sobreentenderse los sustantivos hombre o gente; ejs.: bonus (el bueno), sapiens (el sabio). – La forma femenina s sustantiva con menos frecuencia y el sustantivo sobreentendido es variable; ej.: dextra (la [mano] derecha). – Las formas adjetivas neutra se emplean también como sustantivos y expresan en abstracto la cualidad indicada por el adjetivo; ejs: bonum (el bien), bona (los bienes, las cosas buenas). 69
  • 70.
    EJERCICIO.- Analiza ytraduce las siguientes oraciones: a. Deus creavit caelum et terra intra sex dies. b. Primo die fecit lucem; secundo die fecit firmamentum. c. Tertio die coegit aquas in unum locum, et eduxit e terra plantas et arbores. d. Deus finxit corpus hominis e limo terrae et nominavit Adamum. e. Nomen primae mulieris fuit Eva. VOCABULARIO. Adamus, -i (m):a. Adán. aqua, -ae (f): agua. arbor, -is (f): árbol. caelum, -i (n): cielo. cogo, coegi, coactum (3ª): reunir. corpus, -oris (n): cuerpo. creo (1ª): crear. Deus, .i (m): Dios. dies, -ei (m): día. e: prep. de abl., de, desde. educo, eduxi, eductum (3ª):hacer salir. et: y. Eva, -ae (f): Eva. facio, feci, factum (5ª): hacer. fingo, finxi, fictum (3ª): formar, modelar. firmamentum, -i (n): firmamento. homo, hominis (m): hombre. in: prep. de ac., a, hacia, en. intra: prep. de ac., en, dentro de. limus, -i (m): barro. locus, -i (m): lugar. lux, lucis (f): luz. mulier, -is (f): mujer. nomen, nominis (n): nombre. nomino (1ª): llamar. planta, -ae (f): planta. primus, -a, -um: primero. secundus, -a, um: segundo. sex: seis. sum, fui, - (irr.): seer, estar. terra, -ae (f): tierra. tertius, -a, um: tercero. unus, -a, um: uno. 8.4. EL GENITIVO. Ante todo es el caso del modificador directo del sustantivo; raramente modifica verbos. La relación sintáctica del genitivo con el sustantivo al que determina es una relación puramente <<general>>. La especificación del tipo de relación en cada situación concreta viene dada por el contexto y por el sentido común. Las acepciones más usuales, con su denominación tradicional, son las siguientes: 8.4.1. Genitivo posesivo. Expresa el poseedor o dueño de algo, ej.: liber pueri (el libro del niño). Por extensión, designa igualmente al padre y al esposo, prescindiendo con frecuencia de los términos “hijo” y “esposa”, ejs.: Marcus Metelli (Marco (hijo) de Metelo); Marcia Catonis (Marcia (esposa) de Catón). También es posesivo el genitivo que depende directamente del verbo sum, ej.: Hominis est errare (Es propio del hombre equivocarse). 8.4.2. Genitivo de cualidad. Expresa la cualidad en su más amplio sentido, incluyendo la clase o especie de un ser, ejs.: Homines magnae virtutis (Hombres de gran valor); Hominis generis Graeci (Hombres de raza griega). En la expresión de la cualidad alternan el genitivo y el ablativo, ej.: Vir magni ingenii summaque prudentia (Hombre de gran inteligencia natural y de la más alta sabiduría). 8.4.3. Genitivo explicativo. Es el que precisa y concreta el sentido general del sustantivo al que determina. Su función es parecida a la de la aposición: Nomen amicitiae 70
  • 71.
    (El nombre (mismo)de amistad), virtus iustitiae (la virtud de la justicia), frugum alimenta (alimentos (consistentes en) frutos de la tierra). 8.4.4. Genitivo partitivo. Indica el “todo” o el conjunto del que la paralabra determinada por el genitivo constituye una parte. Se emplea sobre todo: – con sustantivos con idea de parte o medida: pars, multitudo, copia, munerus, etc., ejs.: pars militum (parte de los soldados), multitudo hostium (una multitud de enemigos). – con pronombre: quis vestrum? (¿quién de vosotros?), nemo vestrum (ninguno de vosotros); – con adverbios, sobre todo de cantidad: multum, parum, satis, etc. En estos casos suele traducirse el adverbio como un adjetivo en concordancia con el sustantivo que aparece en genitivo, ejs.: multum sanguinis (mucha sangre, literal: mucho de sangre), satis eloquentiae (bastante elocuencia), parum sapientiae (poca sabiduría). 8.4.5. Genitivo dependiendo de verbos. Es en latín mucho menos frecuente que el genitivo determinante de nombres; aparece sobre todo con los siguientes verbos: – Verbos de memoria y olvido: meminisse, recordari, reminisci (recordar), oblivisci (olvidar), ej.: Vivorum memini, nec tamen Epicuri oblivisci (Me acuerdo de los vivos, pero, sin embargo, no me olvido de Epicuro. – Verbos judiciales: accusare, arguere (acusar), damnare, condemnare (condenar). absolvere, liberare (absolver), ej.: Proditionis accusatus et capitis damnatus est (Fue acusado de traición y condenado a muerte). – Verbos impersonales de sentimiento: miseret (commpadecerse), piget (dolerse, disgustarse) pudet (avergonzarse), paenitet (arrepentirse), taedet (estar hastiado) llevan en acusativo la persona que esperimenta el sentimiento y en genitivo la causa de dicho sentimiento, ejs.: Me civitatis morum piget taedetque (Me duelo y estoy hastiado de las costumbres de la ciudad), eso peccatorum maxime paeniitet (Ellos se arrepienten muy mucho de sus faltas). – Verbos de estimar, apreciar, valorar: aestimare, existimare, pendere (estimar); ducere, putare, habere (considerar); facere (hacer caso); esse (valer). Estos verbos se emplean con frecuencia con genitivos de adjetivos que indican cantidad o grado: magni, maximi, parvi, pluris, plurimi, minoris, minimi, tanti, quanti, nihili. Es el llamado genitivo de estimación o valor, ejs.: Si prata magni aestimant, quanti est aestimanda virtus? (Si valoran los prados a gran precio, ¿a qué precio ha de valorarse la virtud?); Voluptatem virtus minime facit (La virtud no hace ningún caso del placer); Hic homo parvi est (Este hombre vale poco). – Los verbos que significan comprar (emere), vender (vendere), costar (constare, satre, esse), arrendar (locare), etc., construyen en ablativo el precio pagado o recibido: es el ablativo de precio. Pero, cuando dicho precio va expresado por las formas tanti, quanti, pluris, minoris, éstas aparecen en genitivo (genitivo de precio), ejs.: Servum emi,- Quanti?- Viginti minis (He comprado un esclavo.- ¿En cuánto?- En veinte minas; Minoris vendidit quam emerat (Lo vendió a menor precio del que lo había comprado). 71
  • 72.
    EJERCICIO.- Analiza ytraduce el siguiente texto: La jornada de un niño romano (pág. 119) (1) Prima hora puer adhuc dormit, sed gallus puerum dormientem cantu suo excitat. (2) Secunda hora puer e lecto surgit, atque tunicam induit. (3) Tertia hora ad ludum cum pedagogo properat. (4) Quarta hora in ludo in tabellis stilo scribit, aut librum legit. (5) Quinta hora apud magistrum lectionem recitat. (6) Sexta hora puer domum (a casa) redit. (7) Septima hora puer domi (en casa) sedet atque prandium captat. (8) Post meridiem in horto cum amicis ludit. (9) Hora duodecima puer domi (en casa) cenat. (10) Nocte puer in lecto requiescit. 72
  • 73.
    VOCABULARIO. ad: preposición deacusativo, a, hacia, junto a. adhuc: todavía, aún. amicus, -a, -um: amigo. apud: preposición de acusativo, junto a. atque: conj. y. aut: conj. o. cantus, -us m. canto. capto (1ª): captar, tomar. ceno (1ª): cenar. cum: preposición de ablativo, con. domi: locativo de domus. domus, -i/-us f.: casa. dormio (4ª): dormir. duodecimus, -a, -um: duodécimo. e: preposición de ablativo, de, desde. excito (1ª): excitar; e somno despertar. gallus, -i m.: gallo. hora, -ae f.: hora. hortus, -i m.: huerto, jardín. in: preposición de acusativo, a, hacia, contra; de ablativo, en. induo, indui, indutum (3ª): poner, vestir. lectio, -onis f.: lección. lectus, -i m.: lecho, cama. lego, legi, lectum (3ª): leer. liber, libri m.: libro. ludo, lusi, lusum (3ª): jugar. ludus, -i m.: juego, escuela. magister, -trum m.: maestro. meridies, -ei m.: mediodía. nox, noctis f.: noche. pedagogus, -i m.: pedagogo, preceptor. post: preposición de acusativo, después de. prandium, -ii n.: almuerzo. primus, -a, -um: primero. propero (1ª): apresurarse, dirigirse rápidamente. puer, pueri, m.: niño. quartus, -a, -um: cuarto. quintus, -a, -um: quinto. recito (1ª): leer en voz alta. redeo, redii, reditum (4ª irr.): volver, regresar. requiesco, requievi, requietum (3ª): descansar. scribo, scipsit, scriptum (3ª): escribir. secundus, -a, -um: segundo. sed: conj. pero. sedeo, sedi, sessum (2ª): estar sentado. septimus, -a, -um: séptimo. sextus, -a, -um: sexto. stilus, -i m.: punzón. surgo, surrexi, surrectum (3ª): levantarse. suus, -a, -um: su, suyo. tabella, -ae f.: tablilla. tertius, -a, -um: tercero. tunica, -ae f.: túnica, vestido. EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto: Tusci reges Deinde regnum Tarquinius Priscus accepit. Hic numerum patrum42 duplicat, magnum circum Romae43 aedificat, ludos Romanos instituit; vincit etiam Sabinos primusque triumphat44 . Muros facit et cloacas. Trigesimo octavo anno45 imperii Anci filii hunc occidunt. Post hunc Servius Tullius suscepit imperium, hic captivae filius erat. Hic quoque Sabinos subigit, Quirinalem, Viminalem et Esquilinum Romae adiungit, fossas circum46 murum ducit. Primus censum ordinat. Hunc occidit Tarquinius Superbus, gener47 suus, qui48 septimus atque ultimus regnat, Volscos49 vincit Aterisque populis subigit, cum Tuscis pacem facit et templum deo Iovi50 in Capitolio aedificat. Postea, Ardea oppugnata51 , imperium 42 Patrum: “de senadores”. 43 “en Roma”. 44 Primusque triumphat: “es el primero en celebrar un triunfo”. 45 Trigesimo octavo anno; “a los treinta y ocho años”. 46 Circum: preposición, “alrededor de”. 47 Gener: “yerno”. 48 Qui: “que”. 49 Volscos: “los volscos”, pueblo del Lacio. 50 Deo Iovi: “para/en honor del dios Júpiter”. 51 Ardea oppugnata: “asediada Árdea/tras el asedio de Árdea”. 73
  • 74.
    perdit. VOCABULARIO. accipio, accepi, acceptum(5ª): recibir, tomar adiungo, adiunxi, adiunctum (3ª): unir, anexionar. aedifico (1ª): edificar, construir. Ancus, -i m.: Anco. annus, -i m.: año. Ardea, -ae f.: Ardea. ater, atra, atrum: negro. atque: y. Capitolium, -ii n.: Capitolio. captiva, -ae f: prisionera. census, -us m.: censo, empadronamiento. circum: preposición de acusativo, alrededor de. circus, -i m.: circo. cloaca, -ae f.: cloaca. cum: preposición de ablativo, con. deinde: luego. deus, -i m.: dios. duco, duxi, ductum (3ª): llevar, conducir. duplico (1ª): duplicar. Esquilinum, -i n.: Esquilino. et: y. etiam: aún todavía; además, también. facio, feci, factum (5ª): hacer. filius, -ii m.: hijo. fossa, -ae f.: foso. gener, generis m: yerno. hic, haec, hoc: éste, ésta, esto. imperium, -ii n.: mando, poder. in: preposición de ablativo, en. instituo, institui, institutum (3ª): establecer. Iuppiter, Iovis m.: Júpiter ludus, -i m.: juego. magnus, -a, -um: grande. murus, -i m.: muro. numerus, -i m.: número. occido, occidi, occisum (3ª): matar. octavus, -a, -um: octavo. oppugno (1ª): asediar, atacar. ordino (1ª): ordenar. pater, patris m.: padre. pax, pacis f.: paz. perdo, perdidi, perditum (3ª): perder. populus, -i m.: pueblo. post: preposición de acusativo, después de. postea: después. primus, -a, -um: primero. Priscus, -a, -um: antiguo. -que: y. qui, quae, quod: que, quien, el cual. Quirinalis, -is m: Quirinal. quoque: también. regno (1ª): reinar. regnum, -i n.: reino. Roma, -ae f.: Roma. Romanus, -a, -um: Romano. Sabinus, -i m.: Sabino. septimus, -a, -um: séptimo. Servius, -ii m.: Servio. subigo, subegi, subiectum (3ª): someter. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. Superbus, -a, -um: soberbio. suscipio, suscepi, susceptum (5ª): asumir, tomar. suus, -a, -um: su, suyo. Tarquinius, -ii m.: Tarquinio. templum, -i n.: templo. trigesimus, -a, -um: trigésimo. triumpho (1ª): triunfar, obtener los honores del triunfo. Tullius, -ii m.: Tulio. Tusci, -orum m.pl.: los toscanos o etruscos. ultimus, -a, -um: último. Viminalis, -is m.: Viminal. vinco, vici, victum (3ª): vencer. Volsci, -osum m.pl: los Volscos. 74
  • 75.
    UNIDAD 9 9.1. PRONOMBRESPERSONALES. – Existen en latín los siguientes pronombres personales: 1ª p.sg. 2ª p.sg. 1ª p.pl. 2ª p.pl. 3ª p.sg./pl. nominativo ego tu nos vos - acusativo me te nos vos se genitivo mei tui nostri/nostrum vestri/vestrum sui dativo mihi tibi nobis vobis sibi ablativo me (mecum) te (tecum) Nobis (nobiscum) vobis (vobiscum se (secum) – Una de las características de los pronombres personales es que, cuando indican la compañía, posponen la preposición latina cum a la forma de ablativo y se escriben como si se tratara de una misma palabra fónica. Por ejemplo, para decir conmigo en latín no se escribe cum me sino mecum. – Las formas conmigo, contigo y consigo provienen de cum mecum, cum tecum y cum secum, respectivamente, porque en latín vulgar se consideró mecum, tecum y secum como palabras fónicas en las que no se distinguía el componente prepositivo pospuesto al pronombre. 9.2. POSESIVOS. – Los pronombres y adjetivos posesivos latinos derivan de los pronombres personales, son los siguientes: – meus, -a, -um: posesivo de primera persona para un solo poseedor. – tuus, -a, -um: posesivo de segunda persona para un solo poseedor. – noster, -tra, -trum: posesivo de primera persona para varios poseedores. – vester, -tra, -trum: posesivo de segunda persona para varios poseedores. – suus, -a, -um: posesivo de tercera persona para uno o varios poseedores. – Los pronombres y adjetivos posesivos se declinan como los adjetivos de la primera clase (tipo bonus, -a, -um). 9.3. GRADOS DEL ADJETIVO. – El adjetivo calificativo puede expresar una cualidad son diferentes grados de intensidad; a continuación ofrecemos algunos ejemplos en castellano y su traducción al latín: 75
  • 76.
    castellano grado adjetivo oración positivoalto Antonio es alto comparativo igualdad tan alto como Antonio es tan alto como Pedro inferioridad menos alto que Antonio es menos alto que Pedro superioridad más alto que Antonio es más alto que Pedro superlativo altísimo/muy alto Antonio es altísimo/muy alto latín grado adjetivo oración positivo altus Antonius altus est comparativo igualdad tam altus quam Antonius tam altus quam Petrus est inferioridad minus altus quam Antonius minus altus quam Petrus est. superioridad magis altus quam/altior Antonius magis altus quam Petrus est superlativo altissimus Antonius altissimus est – Formación del comparativo de superioridad y del superlativo. – El comparativo de superioridad indica que el primer elemento de la comparación posee la cualidad en mayor grado que el segundo elemento. En castellano, para formar el comparativo de superioridad se antepone al adjetivo el adverbio ás y se pospone el adverbio que. En latín se construía de manera análoga al castellano, es decir, anteponiendo al aadjetivo el adverbio magis o plus y posponiendo el adverbio quam. Sin embargo, la manera más frecuente de formar este comparativo era añadir al adjetivo un sufijo de intensidad, que equivalía al adverbio magis. Se trata de -ior (para el masculino y femenino) e -ius (para el neutro). El adjetivo resultante se declina por la tercera declinación. singular plural Masc./fem. neutro Masc./fem. neutro nominativo alt-ior alt-ius alt-ior-es alt-ior-a vocativo alt-ior alt-ius alt-ior-es alt-ior-a acusativo alt-ior-em alt-ius alt-ior-es alt-ior-a genitivo alt-ior-is alt-ior-um dativo alt-ior.i alt-ior-ibus ablativo alt-ior-e alt-ior-ibus 76
  • 77.
    – Fíjate enlas siguientes oraciones: Iulia magis alta quam Iulius est Iulia altior quam Iulius est Iulia altior Iulio est Las tres oraciones significan los mismo: “Julia es más alta que Julio”. Julia es el primer elemento de la comparación, Iulio, el segundo. La comparación en la primera oración se forma con los adverbios magis... quam. En la segunda, se ha sustituido el adverbio magis por el sufijo de intensidad -ior. En la tercera, se sustituye el adverbio quam por el segundo término de la comparación en caso ablativo. – El superlativo indica que la cualidad del adjetivo se haya en el máximo grado de intensidad. En latín, además de un adverbio o del sufijo -issimus, -a, -um, también dispone de otros sufijos: – -errimus, -a, -um, para os adjetivos acabados en -er; ej.: miser, misera, miserum, superlativo: miserrimus, miserrima, miserrimum. – -illimus, para los adjetivos acabados en -ilis; ej.: facilis, facile, superlativo: facillimus, facillima, facillimum. – Según el sentido del superlativo en la oración, existen dos tipos: el superlativo absoluto y el relativo: – Superlativo absoluto es cuando la cualidad se expresa en el máximo grado sin relación o comparación con ningún elemento. Así, Antonius altissimus significa “Antonio es altisimo” o “Antonio es muy alto”. – Superlativo relativo es cuando se compara con otro elemento o se pone en relación con algo; en este caso, el superlativo lleva un complemento. Así Antonius altissimus omnium significa “Antonio es el más alto de todos”. El complemento del superlativo en latín puede adoptar la forma de caso genitivo, ablativo con ex o acusativo con inter; ejs.: Antonia altissima omnium. Antonia altissima ex omnibus. Antonia altissima inter omnes. – Algunos adjetivos, como bueno, malo, grande y pequeño, presentan un comparativo de superioridad y un superlativo irregulares: comparativo de superioridad superlativo bonus, -a, -um melior, -ius optimus, -a, -um malus, -a, -um peior, -ius pessimus, -a, -um magnus, -a, -um maior, íus maximus, -a, -um parvus, -a, -um minor, -ius minimus, -a, -um 77
  • 78.
    9.4. EL DATIVO. Sueleconsiderarse el caso del objeto indirecto, de la persona o cosa a la que se da o atribuye algo, o en vista de la cual se hace algo. Las acepciones concretas más corrientes son: 9.4.1. Dativo de interés. Puede decirse que el interés, en sentido amplio, es el valor fundamental expresado por el morfema de dativo. El dativo es propiamente el caso de la persona (o, eventualmente, cosa) interesada en el proceso verbal, porque va a salir favorecida o perjudicada. Se desdobla, pues, el dativo de interés en provecho y daño, y es únicamente el contexto el que revela cuándo se trata de una u otra faceta, ejs.: Non solum nobis divites esse volumus, sed liberis, propinquis, amicis maximeque reipublicae (Queremos ser ricos no sólo en benefifio nuestro, sino de nuestros hijos, nuestro prójimo, nuestros amigos y, sobre todo, en beneficio de la república); Tibi, non mihi, erras (Te equivocas en perjuicio tuyo, no mío). 9.4.2. Dativo posesivo. No es más que el dativo de interés cuando depende del verbo sum. El sintagma liber est mihi significa literalmente hay un libro para mí, a mi disposición, en mi provecho”, pero en estos casos el interés de la persona se centra en la <<posesión>> del libro o de lo que sea, por eso, es correcto traducir al español “tengo un libro”, con el dativo pasado a sujeto, ejs. Amplissimae tibi divitiae sunt (Tienes riquezas abundantísimas); Sunt nobis mitia poma, castaneae molles et pressi copia lactis (Tenemos frutas en sazón, tiernas castañas y abundancia de queso). Es corriente, dentro de esta construcción, el sintagma del tipo nomen est mihi... Marcus, el nombre es para mí... es decir, “tengo por nombre” o “me llamo”, ej. Erat fidae servae nomen Lucretia (La fiel esclava tenía por nombre Lucrecia). A veces el nombre propio pasa a dativo por atracción del dativo posesivo, ej.: Mihi nomen est Marco (Me llamo Marco). 9.4.3. Dativo de fin. Referido a personas, el dativo marca con frecuencia el destinatario interesado en una acción; cuando se trata de cosas, puede marcar el destino, el fin o el resultado, ejs.: subsidio mittere (enviar en ayuda, para ayudar); castris locum deligere (elegir emplazamiento para el campamento). Esta construcción es frecuente con verbos como dare, dicere, petere, venire, mittere, relinquere. 9.4.4. Doble dativo. Con frecuencia los verbos que llevan dativo de fin suelen llevar, además, un segundo dativo, claramente de interés, ej.: Pabulatoribus praesidio legiones duae veniebant (Venían dos legiones en defensa de los forrejeadores). Este doble dativo, de interés y de finalidad, es aún más frecuente con el verbo sum, generalmente uno es de persona (interés) y otro de cosa (finalidad), ej.: Caesaris adventus militibus gaudio fuit (La llegada de César fue en beneficio de los soldados, para su alegría). 9.4.5. Dativo agente. El dativo, en lugar del ablativo, suele expresar la persona agente de la llamada conjugación perifrástica pasiva (formada con el gerundivo – adjetivo verbal en -ndus – más el verbo sum). El dativo propiamente expresa la persona para quien existe la obligación, a la que incumbe realizar la acción verbal, ejs.: Omnia homini, dum vivit 78
  • 79.
    speranda sunt (Todoha de ser esperado por el hombre, mientras vive); Hoc vobis est credendum (Esto debe ser creído por vosotros). Con mucha menos frecuencia se emplea el dativo para expresar la persona agente con la voz pasiva normal, sobre todo en los tiempos de perfecto, ej.: Mihi consilium captum est (La decisión ha sido tomada por mí). Con los tiempos de presente sólo se emplea en poesía, a partir de la época de Augusto, ej.: Neque cernitur ulli (Y no es visto por ninguno). 9.4.6. Dativo ético. Suele denominarse así a ciertos usos de mihi, tibi, nobis, vobis sin función sintáctica en la oración, indicando solamente que la persona a la que se refiere tiene un “interés especial” en la acción verbal. Se trata, pues, de un valor meramente afectivo, cuyo equivalente español se encuentra en las frases del tipo <<no me llores>>, <<trátame bien a mi hijo>>, etc. Ej.: Tu mihi istius audaciam defendis (Tú me defiendes la audacia de este tipo); Quid tibi vis, insane? (¿Qué te quieres tú, loco?). EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con comparativos: 1. Dolor animi gravior est quam corporis dolor.-2. Aestate, noctes breviores sunt quam dies; hieme, longiores.- 3. Avarus miserior est paupere.- 4. Ferrum durius et utilius est auro; aurum pretiosius est ferro.- 5. Vilius argentum est auro, virtutibus aurum.- 6. Nihil (=nada) est homini dulcius libertate; nihil carius quam patria; nihil est amabilius virtute.- 7. Nullum (=ningún) malum gravius est quam bellum civile.- 8. Saepe utilior est homo silens quam loquax orator.- 9. Senectus est loquacior.- 10. In libero populo imperia legum potentiora sunt quam imperia hominum.- 11. Melior tutiorque est certa pax quam sperata victoria.- 12. Saepe remedium malo peius est.- 13. Vergilius poeta tam clarus est quam Homerus.- 14. Terra maior est quam luna, sed minor quam sol.- 15. Curatio vulneris gravior vulnere saepe est.- 16. Nihil (=nada) est in homine divinius ratione.- 17. Platonis oratio melle dulcior erat.- 18. Consilia minus utilia sunt quam exempla.- 19. Venia ultione melior est.- 20. Peior odio est amoris simulatio.- 21. Melior est canis vivus leone mortuo.- 22. Meliores, prudentiores, constantiores nos tempus faciet.- 23. Filius clarior patre, sed pater callidior fuerat filio.- 24. Cato severior fuit.- 25. Hasdrubal tam fortis fuit quam Hannibal nec minus audax.- 26. Hispania maior est Italia, sed minor Gallia.- 27. Virtus magis necessaria est quam doctrina.- 28. In periculis acriora consilia sunt salutariora.- 29. Taurus est minus velox cane (=quam canis); canis est velocior tauro (=quam taurus).- 30. Libertas est mihi tam dulcis quam vita. Vita est mihi minus cara quam libertas. Patria mihi vita multo est carior.- 31. Luce sunt clariora nobis omnia tua consilia.- 32. Ferro saevior fames est.- 33. Melle dulci dulcior es.- 34. Amicus magis necessarius quam ignis et aqua est.- 35. Nullum vitium turpius est avaritia.- 36. Cervus est magis velox quam audax (=velocior quam audacior).- 37. Est magis disertus quam sapiens.- 38. Hector tam strenuus fuit quam magnanimus.- 39. Fertilior seges semper est in alienis agris.- 40. Meliora video proboque, deteriora sequor. VOCABULARIO. acer, acris, acre: agudo, impetuoso, violento. aestas, -atis f.: verano. ager, agri m.: campo. alienus, -a, -um: ajeno. amabilis, -e: amable. amicus, -a, -um: amigo. amor, amoris m.: amor. animus, -i m.: espíritu. aqua, -ae f.: agua. argentum, -i n.: plata. audax, -acis: audaz, atrevido. aurum, -i n.: oro. avaritia, -ae f.: avaricia. avarus, -a, -um: avaro, codicioso. 79
  • 80.
    bellum, -i n.:guerra. brevis, -e: breve, corto. callidus, -a, -um: astuto. canis, -is m./f.: perro, perra. carus, -a, -um: querido. cato, -onis m.: Catón. certus, -a, -um: cierto, seguro. cervus, -i m.: ciervo. civilis, -e: civil. clarus, -a, -um: ilustre, famoso. consilium, -ii n.: consejo. constans, -ntis: constante. corpus, -oris n.: cuerpo. curatio, -onis f.: cura. deterior, -ius: peor. dies, die m./f.: día. disertus, -a, -um: elocuente. divinus, -a, -um: divino. doctrina, -ae f.: doctrina, formación. dolor, -oris m.: dolor. dulcis, -e: dulce. durus, -a, -um: duro. ego: yo. et: y. exemplum, -i n.: ejemplo. facio, feci, factum (5ª): hacer. fames, -is f.: hambre. ferrum, -i n.: hierro, espada. fertilis, -e: fértil. filius, -ii n.: hijo. fortis, -e: fuerte, valiente. Gallia, -ae f.: la Galia. gravis, -e: grave. Hannibal, -balis m.: Aníbal. Hasdrubal, -alis m.: Asdrúbal. Hector, -oris m.: Héctor. hiems, hiemis f.: invierno. Hispania, -ae f.: Hispania. Homerus, -i m.: Homero. homo, -inis m.: hombre. ignis, -is m.: fuego. imperium, -ii n.: imperio, poder. in: preposición de acusativo, a, hacia, contra; de ablativo, en. Italia, -ae f.: Italia. leo, leonis m.: león. lex, legis f.: ley. liber, -era, -erum: kibre. libertas, -atis f.: libertad. longus, -a, -um: largo. loquax, -acis: locuaz, hablador. Luna, -ae f.: luna. lux, luxis f.: luz. magis: adv. más. magnanimus, -a, -um: magnánimo. maior, -us: mayor, más grande. malus, -a, -um: malo. mel, mellis n.: miel. melior, -ius: mejor. mihi: dativo de ego. minor, -us: menor, más pequeño. miser, -era, -erum: desgraciado. mortuus, -a, -um: muerto. multus, -a, -um: mucho. nec: ni, y no. necessarius, -a, -um: necesario. nihil: nada. nobis: dativo y ablativo de nos. nos: nominativo y acusativo, nosotros. nox, noctis f.: noche. nullus, -a, -um: ningún, nada. odium, -ii n.: odio. omnis, -e: todo. oratio, -onis f.: discurso. orator, -oris m.: orador. pater, patris m.: padre. patria, -ae f.: patria. pauper, -eris m./f.: pobre. pax, pacis f.: paz. peior, peius: peor, más malo. periculum, -i n.: peligro. Plato, -onis m.: Platón. poeta, -ae m.: poeta. populus, -i m.: pueblo. potens, -ntis: potente, poderoso. pretiosus, -a, -um: precioso, caro. probo (1ª): probar, experimentar. prudens, -ntis: prudente. quam: como, que. -que: y. ratio, -onis f.: razón. remedium, -ii n.: remedio. saepe: adv. a menudo, con frecuencia. saevus, -a, -um: cruel. salutaris, -e: saludable, útil. sapiens, -ntis: sabio. sed: pero. seges, --etis f.: campo, cosecha. semper: siempre. senectus, -utis f.: vejez. 80
  • 81.
    sequor, secutus sum(3ª dep.): seguir. severus, -a, -um: severo, grave. silens, -ntis: silencioso, callado. simulatio, -onis f.: simulación, fingimiento. Sol, solis m.: el Sol. spero (1ª): esperar. strenuus, -a, -um: valiente. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. tam: adv. tan. taurus, -i m.: toro. tempus, -oris n.: tiempo. terra, -ae f.: tierra. turpis, -e: vergonzoso. tutus, -a, -um: seguro. tuus, -a, -um: tu, tuyo. ultio, -onis f.: venganza. utilis, -e: útil. velox, -ocis: veloz, rápido. venia, -ae f.: gracia, perdón. Vergilius, -ii m.: Virgilio. victoria, -ae f.: victoria. video, vidi, visum (2ª): ver. vilis, -e: vil, despreciable. virtus, -utis f.: virtud, valor. vita, -ae f.: vida. vitium, -ii n.: vicio. vivus, -a, -um: vivo. vulnus, -eris n.: herida. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con superlativos: 1. Socrates omnium hominum sapientissimus fuit.- 2.Hieme dies brevissimi sunt, aestate longissimi.- 3. Omnium Gallorum fortissimi sunt Belgae.- 4. Hercules ab infantia firmissimus fortissimusque fuit. 5. Saturnus, saevissimus patrum (e patribus, inter patres), filios suos devorabat.- 6. Omnium ferarum callidissima est vulpes.- 7. Firmissima est inter pares amicitia.- 8. Leo est nobilissima ferarum (e feris).- 9. Ex omnibus floribus pulcherrima rosa est.- 10. Romani Iovi Optimo Maximo plurima templa aedificaverant religiosissi- mumque cultum tribuebant.- 11 Roma plurima aedificia pulcherrima erant.- 12. Peiora sunt tecta odia quam apertissima inimicitia.- 13. E minima causa saepe maximae res eveniunt.- 14. Vir maximae virtutis.- 15. Mens hominis omnium rerum celerrima est.- 16. Somnus est morti simillimus.- 17. Matrum miserrima est.- 18. Pacis dulcissimum et pulcherrimum est nomen.- 19. Optimo patri fecerunt filii miserrimi (inscripción sepulcral).- 20. Cato ingenii fuit asperrimi severissimae probitatis.- 21. Cicero acerrimus defensor libertatis fuit.- 22. Scientia est hominibus maxime necessaria.- 23. Hoc consilium maxime utile, sed minime honestum est.- 24. Difficillimum omnium fuit id bellum quod populus Romanus contra Carthaginienses, acerrimos hostes, gessit.- 25. Ex omnibus Gallis fortissimi et bellicosissimi sunt Belgae.- 26. Duo sunt vitia omnium gravissima et taeterrima, intolerantia et incontinentia.- 27. Apud Helvetios longe nobilissimus fuit et ditissimus Orgetorix.- 28. Pulcherrima carmina scripsit Horatius.- 29. Pauperrimos miserrimosque homines, humillimo loco natos, in difficillimis asperrimisque rebus saepe videmus.- 30. Hi fratres simillimi sunt.- 31. Usus, magister maxime egregius, multa docet.- 32. In maxima fortuna minima licentia est. VOCABULARIO. ab: preposición de ablativo, de, desde, por. acer, acris, acre: agudo, ardiente. aedificium, -ii n.: edificio. aedifico (1ª): edificar, construir. aestas, -atis f.: verano. amicitia, -ae f.: amistad. apertus, -a, -um: abierto, manifiesto. apud: preposición de acusativo, junto a. asper, -era, -erum: áspero, severo. Belgae, -arum f.pl.: los belgas. bellicosus, -a, -um: guerrero. bellum, -i n.: guerra. brevis, -e: breve, corto. callidus, -a, -um: astuto. carmen, -inis n.: poema. Carthaginienses, -ium m.pl.: los cartagineses. Cato, -onis m.: Catón. 81
  • 82.
    causa, -ae f.:casua, motivo. celer, -eris, -ere: rápido, ligero. Cicero, -onis m.: Cicerón: consilium, -ii n.: consejo. contra: preposición de acusativo, contra. cultus, -us m.: culto. defensor, -oris: defensor. devoro (1ª): devorar, comer, tragar. dies, diei m./f.: día. difficilis, -e: difícil. dis, dite: rico. doceo, docui, doctum (2ª): enseñar. dulcis, -e: dulce. duo, duae, duo: dos. e: véase ex. egregius, -a, -um: egregio, distinguido. et: y. evenio, eveni, eventum (4ª): salir, resultar. ex: preposición de ablativo, de, desde. facio, feci, factum (5ª): hacer. fera, -ae f.: fiera, animal. filius, -ii m.: hijo. firmus, -a, -um: firme, resistente. flos, floris m. flor. fortis, -e: fuerte, valiente. fortuna, -ae f.: fortuna, suerte. frater, fratris m.: hermano. Galli, -orum m.pl.: los galos. gero, gessi, gestum (3ª): llevar, realizar. gravis, -e: grave, pesado. Helvetii, -iorum mpl.: los helvecios. Hercules, -is m. Hércules. hic, haec, hoc: éste, ésta, esto. hiems, hiemis f.: invierno. homo, -inis m.: hombre. honestus, -a, -um: honesto. Horatius, -ii m.: Horacio. hostis, -is m.: enemigo. humilis, -e: humilde. in: preposición de ablativo, a hacia, contra: de ablativo, en. incontinentia, -ae f.: incontinencia, intemperancia. infantia, -ae f.: infancia. ingenium, -ii n.: carácter, inteligencia. inimicitia, -ae f.: enemistad. inter: preposición de acusativo, entre. intolerantia, -ae f.: intolerancia. is, ea, id: éste, él. Iuppiter, Iovis m.: Júpiter. leo, -onis m.: león. libertas, -atis f.: libertad. licentia, -ae f.: licencia, permiso, desenfreno. locus, -i m.: lugar. longe: adv. con mucho. longus, -a, -um: largo. magister, -tri m.: maestro. mater, matris f.: madre. maxime: adv. muchísimo, muy. maximus, -a, -um: máximo, el más grande. mens, mentis f.: mente. minime: adv. poquísimo, muy poco. minimus, -a, -um: mínimo, el más pequeño. miser, -era, -erum: desdichado. mors, mortis f: muerte. multus, -a, -um: mucho. natus, -a, -um: nacido. necessarius, -a, -um: necesario. nobilis, -e: noble. nomen, -inis n.: nombre. odium, -ii n.: odio. omnis, -e: todo. optimus, -a, -um: óptimo, el mejor. Orgetorix, -igis m.: Orgetórige. par, paris: igual. pater, patris m.: padre. pauper, pauperis: pobre. pax, pacis f.: paz. peior, peius: peor, más malo. plurimus, -a, -um: el mayor, el más numeroso. populus, -i m.: pueblo. probitas, -atis f.: honradez. pulcher, -chra, -chrum: hermoso, bello. quam: que. -que: y. qui, quae, quod: que, quien, el cual. religiosus, -a, -um: religioso. res, rei f.: cosa, asunto, situación. Roma, -ae f.: Roma. Romani, -orum m.pl.: los romanos. Romanus, -a, -um: romano. rosa, -ae f.: rosa. saepe: a menudo, con frecuencia. saevus, -a, -um: cruel. sapiens, -entis: sabio. Saturnus, -i m.: Saturno. scientia, -ae f.: ciencia. scribo, scripsi, scriptum 83ª): escribir. sed: pero. severus, -a, -um: severo. 82
  • 83.
    similis, -e: similar,parecido. Socrates, -is m.: Sócrates. somnus, -i m.: sueño. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. suus, -a, -um: su, suyo. taeter, -tra, -trum: repugnante. tectus, -a, -um: oculto, cubierto, encubierto. templum, -i n.: templo. tribuo, tribui, tributum 83ª): atribuir, dar. usus, -us m.: práctica. utilis, -e: útil. video, vidi, visum (2ª): ver. vir, viri m.: hombre, varón. virtus, -utis f.: virtud, valor. vitium, -ii n.: vicio. vulpes, -is f. zorra. EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto: (pág. 103) Leyenda de Midas Quondam Midas, Phrgiae rex, Bacchum beneficio magno obligavit. Quam ob rem (por lo cual) Bacchus Midae optionem muneris dedit. Avarus rex sic oravit: <<Bacche, effice ut (haz que) omnia quae tetigero (haya tocado), in aurum mutentur (se conviertan en)>>. Deus annuit. Midas, laetitia plenus, ex arbore virgam detraxit et statim virga aurea facta est (se hizo). Deinde saxum humo (del suelo) sustulit (levantó) et saxum in aurum mutatum est (se cambió). Etenim omnia quae tetigerat (había tocado) in aurum statim mutabantur (se cambiaban). Primo Midas magno gaudio exsultabat; deinde servi cibos et vinum ei apportaverunt, et dives miserque rex omnes dapes in aurum mutatas vidit. Itaque, quia fames eum urgebat sitique cruciabatur (era atormentado por la sed), deum rursum oravit, ut (rogó que) donum suum revocaret: <<Da mihi veniam, Bacche; peccavi; miserere mei (apiádate de mí)>>. Deus, misericordia motus (movido), dixit: <<Vade ad amnem, incede ad fontes fluminis Pactoli. Ablue tuum caput totumque corpus tuum in fontibus atque tuum scelus elue>>. Rex deo statim paruit. Aurum flumen tinxit et ex corpore miseri regis in amnem cessit. Ita ex illo tempore Pctolus flumen in undis suis aurum vehit. VOCABULARIO. abluo, ablui, ablutum (3ª): lavar. ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a. amnis, -is m.: río. annuo, annui, annutum (3ª): aprobar, permitir. apporto (1ª): llevar, traer. arbor, -oris f.: árbol. atque: y. aureus, -a, -um: de oro. aurum, -i n.: oro. avarus, -i m.: avaro. Bacchus, -i m.: Baco. beneficium, -ii n.: beneficio. caput, -itis n.: cabeza. cedo, cessi, cessum (3ª): irse, retirarse. cibus, -i m.: comida, alimento. corpus, -oris n.: cuerpo. cruciabatur: era atormentado. daps, dapis f.: banquete, comida. deinde: luego, después. detraho, detraxi, detractum (3ª): arrancar. deus, -i m.: dios. dico, dixi, dictum 83ª): decir. dives, -itis: rico. do, dedi, datum (1ª): dar. donum, -i n.: don, regalo. effice tu: haz que. ego: yo. eluo, elui, elutum (3ª): lavar, limpiar. et: y. etenim: y en efecto. ex: preposición de ablativo, de, desde. exsulto (1ª): saltar de gozo, regocijarse. facta est: se hizo. fames, -is f.: hambre. flumen, -inis n.: río. fons, fontis f.: fuente. gaudium, -ii n.: gozo, alegría. humo: del suelo. ille, illa, illud: aquél. in: preposición de acusativo, a, hacia, contra; de ablativo, en. incedo, incessi, incessum (3ª): avanza, marchar. 83
  • 84.
    is, ea, id:éste, él. ita: así. itaque: así pues. laetitia, -ae f.: alegría. magnus, -a, -um: grande. Midas, -ae m.: Midas. mihi: dativo de ego. miser, -a, -um: mísero, desgraciado. miserere mei: apiádate de mí. misericordia, -ae f.: misericordia. motus, -a, -um: movido. munus, -eris n.: obligación, deber, servicio. mutabantur: se cambiaban. mutatum est: se cambió. mutentur: se conviertan en. muto (1ª): cambiar. obligo (1ª): obligar. omnis, -e: todo. optio, -onis f.: opción, elección. oravit tu: rogó que. oro (1ª): hablar, decir, rogar. Pactolus, -i n.: Pactolo. pareo, parui, paritum (2ª): aparecer, mostrarse. pecco (1ª): pecar. Phrgia, -ae f.: Frigia. plenus, -a, -um: lleno. primus, -a, -um: primero. quam ob rem: por lo cual. -que: y. qui, quae, quod: que, quien cual. quia: porque. quondam: en otro tiempo, una vez. revoco (1ª): revocar. rex, regis m.: rey. rursum: hacia atrás. saxum, -i n.: piedra, roca. scelus, -eris n.: crimen, calamidad. servus, -i m.: siervo, esclav sic: así. sitis, -is f.: sed. statim: al punto, al instante. sustulit: levantó. suus, -a, -um: su, suyo. tempus, -oris n.: tiempo. tetigerat: había tocado. tetigero: haya tocado. tingo, tinxi, tinctum (3ª): teñir, impregnar. totus, -a, -um: todo. tuus, -a, -um: tu, tuyo. unda, -ae f.: ola, agua. urgeo, ursi, - (2ª): urgir, agobiar. vado, -, - (3ª): marchar, caminar. veho, vexi, vectum (3ª): llevar, transportar. venia, -ae f.: gracia, perdón. video, vidi, visum (2ª): ver. vinum, -i n.: vino. virga, -ae f.: rama. Midas y Dioniso 84
  • 85.
    UNIDAD 10 10.1. Lospronombres demostrativos52 . 10.1.1. Tres demostrativos deícticos, es decir, que se refieren a algo señalándolo: a) Hic, haec, hoc: “éste, esta ésto. Singular Plural Masc. Fem. Neutro Masc. Fem. Neutro nominativo hic haec hoc hi haec haec acusativo hunc hanc hoc hos has haec genitivo huius huius huius horum harum horum dativo huic huic huic his his his ablativo hoc hac hoc his his his b) Iste, ista, istud: “ése, ésa, eso”. Singular Plural Masc. Fem. Neutro Masc. Fem. Neutro nominativo iste ista istud isti istae ista acusativo istum istam istud istos istas ista genitivo istius istius istius istorum istarum istorum dativo isti isti isti istis istis istis ablativo isto ista isto istis istis istis c) Ille, illa, illud: “aqué, aquélla, aquello; él, ella, ello”. Singular Plural Masc. Fem. Neutro Masc. Fem. Neutro nominativo ille illa illud illi illae illa acusativo illum illam illud illos illas illa genitivo illius illius illius illorum illarum illorum dativo illi illi illi illis illis illis ablativo illo illa illo illis illis illis 52 Los pronombres demostrativos latinos también se utilizan como adjetivos. 85
  • 86.
    10.1.2. Un demostrativogramatical (pronombre anafórico): is, ea, id: “éste, ésta, esto; ése, ésa, eso;aquél, aquéĺla, aquello”. Singular Plural Masc. Fem. Neutro Masc. Fem. Neutro nominativo is ea id ii eae ea acusativo eum eam id eos eas ea genitivo eius eius eius eorum earum eorum dativo ei ei ei iis iis iis ablativo eo ea eo iis iis iis 10.1.3. Dos demostrativos de identidad: a) Idem, eadem, idem: “el mismo, la misma, lo mismo” (anafórico). Singular Plural Masc. Fem. Neutro Masc. Fem. Neutro nominativo idem eadem idem eidem eaedem eadem acusativo eundem eandem idem eosdem easdem eadem genitivo eiusdem eiusdem eiusdem eorumdem earumdem eorumdem dativo eidem eidem eidem eisdem eisdem eisdem ablativo eodem eadem eodem eisdem eisdem eisdem b) Ipse, ipsa, ipsum: “yo, tú, él mismo, ella misma, ello mismo”. Singular Plural Masc. Fem. Neutro Masc. Fem. Neutro nominativo ipse ipsa ipsum ipsi ipsae ipsa acusativo ipsum ipsam ipsum ipsos ipsas ipsa genitivo ipsius ipsius ipsius ipsorum ipsarum ipsorum dativo ipsi ipsi ipsi ipsis ipsis ipsis ablativo ipso ipsa ipso ipsis ipsis ipsis 10.2. Las oraciones subordinadas. – La oración subordinada es aquella que presenta una relación de dependencia con respecto a la oración principal; ésta contiene el significado fundamental del conjunto, mientras que la subordinada completa o modifica en algún aspecto a la principal. – Ej.: Opto ut beatus sis, “deseo que seas feliz”. Ut beatus sis es una oración que 86
  • 87.
    desempeña la funciónde complemento directo de opto. – Las oraciones subordinadas se clasifican según el papel que desempeñan respecto de la principal en oraciones sustantivas, adjetivas o adverbiales. – Las oraciones sustantivas, también llamadas completivas, son las que realizan la función de sustantivo, es decir, hacen el oficio de sujeto o complemento directo de la principal. Dentro de este grupo, un tipo usado con gran frecuencia es el que llamamos oración de infinitivo, que estudiaremos a continuación. 10.2.1. El infinitivo. – El infinitivo es un sustantivo verbal neutro. Tiene tres tiempos: presente, pasado y futuro, que se forman a partir de los temas de presente, perfecto y supino, respectivamente. Sus formas son: VOZ ACTIVA VOZ PASIVA PRESENTE 1ª conj.: -are (ej.: amare) 1ª conj.: -ari (ej.: amari) 2ª conj.: -ere (ej.: habere) 2ª conj.: -eri (ej.: haberi) 3ª conj.: -ere (ej.: regere) 3ª conj.: -i (ej.: regi) 4ª conj.: -ire (ej.: audire) 4ª conj.: -iri (ej.:audiri) 5ª conj.: -ere (ej.: capere) 5ª conj.: -i (ej.: capi) PASADO Tema de perfecto + isse (ej. amavisse) Participio de pasado (-um, -am, -um) esse (ej.: amatum, -am, -um esse) FUTURO Participio de futuro (-urum, -uram, -urum) esse (ej.: amaturum, -am, -um esse) Supino + iri (ej.: amatum iri) – El infinitivo, al ser una forma verbal, puede llevar sus propios complementos. A su vez, como tiene naturaleza de sustantivo, puede ser sujeto, atributo o complemento directo del verbo principal. – Ej.: Volo videre regem, “deseo ver al rey”. V CD ---------------- CD 10.2.2. La oración de infinitivo. – Hay dos tipos de oración de infinitivo: la concertada, en la que el infinitivo presenta el mismo sujeto que la oración principal; y la no concertada, en la que el infinitivo tiene sujeto propio. 10.2.2.1. Oraciones concertadas. – Si el infinitivo realiza la función de sujeto de un verbo copulativo, vaya solo o con complementos, el adjetivo que hace de atributo debe estar en género neutro, que es el género del infinitivo. Ej.: Pulchrum est bene facere rei publica. 87
  • 88.
    10.2.2.2. Oraciones noconcertadas. – Dependen de verbos en forma personal que significan entendimiento, lengua, sentido, sentimiento, voluntad y algunos impersonales que expresan conveniencia, necesidad o licitud. – Constan, como elementos principales, de un verbo en infinitivo y de un sujeto de éste en acusativo. Para traducir estas oraciones hay que seguir los siguientes pasos: 1. Traducir el verbo principal. 2. Traducir el acusativo-sujeto del infinitivo precedido de la conjunción que. 3. Traducir el infinitivo latino por el tiempo personal que corresponda, según el cuadro inferior. 4. Finalmente, se traducen los demás elementos que haya en la oración. Oración principal Oración subordinada Presente o futuro (dico/dicam) Infinitivo de presente simultaneidad te facere: “que tú haces” Infinitivo de pasado anterioridad te fecisse: “que tú has hecho” Infinitivo de futuro posterioridad te facturum esse: “que tú harás” Pasado (dicebam/dixi) Infinitivo de presente simultaneidad te facere: “que tú hacías” Infinitivo de pasado anterioridad te fecisse: “que tú habías hecho” Infinitivo de futuro posterioridad te facturum esse: “que tú harías” EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones: a. Certum est eum errare. b. Graeci putabant multos deos esse. c. Caesari nuntiaverunt eos per provinciam iter facere. d. Aves videmus nidos suos mirabili arte aedificare. e. Caesar milites pontem rescindere isussit. f. Dux iusserat milites eo die in castris manere. VOCABULARIO. aedifico (1ª): edificar, construir. ars, artis f.: arte. avis, avis f.: ave. Caesar, -aris m.: César, nombre propio. castra, -orum n.pl.: campamento. certus, -a, -um: seguro, cierto. deus, -i m.: dios. dies, -ei m.: día. dux, ducis m.: general, jefe. erro (1ª): equivocarse. Graeci, -oum m.pl.: los Griegos. in: prep. de abl. en. is, ea, id: éste, ésta, esto. iter, itineris n.: viaje, marcha (iter facere: marchar). iubeo, iussi, iussum (2ª): ordenar, mandar. maneo, mansi, mansum (2ª): permanecer. miles, militis m.: soldado. mirabilis, -e: admirable. multus, -a, -um: mucho. nidus, -i m.: nido. nuntio (1ª): anunciar. per: prep. de ac. por, a través de. pons, pontis m.: puente. provincia, -ae f.: provincia. puto (1ª): pensar. recindo, rescindi, rescisum (3ª): cortar. sum, fui, - (irr.): ser, estar. suus, sua, suum: su, suyo. video, vidi, visum (2ª): ver. 88
  • 89.
    EJERCICIO.- Analiza ytraduce las siguientes oraciones: 1. Omnes scimus Deum esse bonum. 2. Veteres Graeci et Romani putabant multos deos esse. 3. Scio te pugnare; sciebam te pugnare; scio te pugnavisse; scio te pugnaturum esse. 4. Censeo mundum deorum providentia administrari. 5. Veteres credebant terrarum orbem flumine Oceano circumdari. 6. Socrates dicere solebat se hoc unum scire, nihil se scire. 7. Socrates dicere solebat paupertatem hominibus prodesse. 8. Epicurus omnes sensus veri nuntios dixit esse. 9. Dico mundum et omnes mundi partes constitutas esse et omni tempore administrari providentia deorum. 10. Thales dixit aquam esse initium omnium rerum. 11. Sentimus calere ignem, nivem esse albam, dulce esse mel. 12. Cato indignabatur matronas auro gemmisque exornari. 13. Consul nuntiavit Romanos ab hostibus victos esse, eosque Romam contendere atque arcem obsessuros esse. Itaque iussit omnes iuvenes cum armis in Capitolium ascendere. 14. Caesar statuit classem spectandam esse. 15. Certum est mundum a Deo creatum esse. 16. Constat ad salutem civium inventas esse leges. 17. Mendacem memorem esse oportet. 18. Decet populos omnia experiri priusquam arma. 19. Necesse est in rebus contrariis duabus alterum verum esse, alterum falsum. 20. Nefas est clientem deserere patronum. VOCABULARIO. a: por. ab: cf. a. ad: a, hacia, junto a. administro (1ª): administrar. albus, -a, -um: blanco. alter, -era, -erum: el otro. aqua, -ae f.: agua. arma, -orum n.pl.: armas. arx, arcis f.: ciudadela, fortaleza. ascendo, ascendi, ascensum (3ª): ascender, subir. atque: y aurum, -i n.: oro. bonus, -a, -um: bueno. Caesar, -aris m.: César. caleo, calui, - (2ª): calentar, estar caliente. Capitolium, -ii n.: Capitolio53 . Cato, -onis m.: Catón. censeo, censui, censum (2ª): pensar. certus, -a, -um: cierto, seguro. circumdo (1ª): rodear. 53 Una de las siete colinas de Roma. civis, -is m.: ciudadano. classis, -is f.: flota. cliens, clientis m.: cliente, vasallo. constituo, constitui, constitutum (3ª): colocar, decidir. consto, constiti, constaturus (1ª): impersonal constar. consul, -is m:: cónsul. contendo, contendi, contentum (3ª): dirigirse. contrarius, -a, -um: contrario. credo, credidi, creditum (3ª): creer. creo (1ª): crear cum: con. decet: conviene. desero, deserui, desertum (3ª): abandonar. deus, -i m.: dios. Deus, -i m.: Dios. dico, dixi, dictum (3ª): decir. dulcis, -e: dulce. duo, duae, duo: dos. Epicurus, -i m.: Epicuro. 89
  • 90.
    esse: infinitivo presentede sum. et: y. exorno (1ª): adornar. experior, expertus sum (4ª): experimentar, probar, intentar. falsus, -a, -um: falso. flumen, -inis n.: río. gemma, -ae f.: gema, piedra preciosa. Graeci, -orum m.pl.: los griegos. hic, haec, hoc: éste, ésta, esto. homo, -inis m: hombre. hostis, -is m: enemigo. ignis, -is m.: fuego. in: en, a, hacia. indignor (1ª): indignarse. initium, -ii n.: inicio, comienzo. invenio, inveni, inventum (4ª): inventar, crear. is, ea, id: éste, ésta, esto. itaque: así pues. iubeo, iussi, iustum (2ª): mandar, ordenar. iuvenis, -e: joven. lex, legis f.: ley. matrona, -ae f.: matrona, señora. mel, mellis n.: miel. memor,-oris m.: que se acuerdo, previsor. mendax, -acis m: mentiroso. multus, -a, -um: mucho. mundus, -i m.: mundo. necesse est: es necesario. nefas est: es injusto. nihil indecl.: nada. nivis, -is f.: nieve. nuntio (1ª): anunciar. nuntius, -ii m.: mensajero. obsideo, obsedi, obsessum (2ª): habitar, ocupar. Oceanus, -i m.: Océano. omnis, -e: todo. oportet: conviene. orbis, -is m.: orbe, mundo. pars -tis f.: parte. patronus, -i m.: patrón, señor. paupertas, -atis f.: pobreza. populus, -i m.: pueblo. priusquam: antes que. prodesse: aprovechar, ser útil. providentia, -ae f.: providencia. pugno (1ª): luchar. puto (1ª): pensar, creer. -que: y. res, rei f.: cosa. Roma, -ae f.: Roma. Romani, -orum m.pl.: los romanos. salus, salutis f.: salud, salvación. scio, scivi, scitum (4ª): saber. se: ac. Del pronombre personal de 3ª per. sensus, -us m.: sentido. sentio, sensi, sensum (4ª); sentir, percibir. Socrates, -is m.: Sócrates. soleo, solitus sum (2ª). soler, acostumbrar. specto (1ª): esperar. statuo, statui, statutum (3ª): estblecer, decidir. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. te: acus. de tu. tempus, -oris n: tiempo. terra, -ae f.: tierra. Thales, -is m: Tales. tu: tú. unus, -a, -um: uno. verus, -a, -um: verdaero. vetus, -eris: viejo, anciano, antiguo. vinco, vici, victum (3ª): vencer. 10.3. EL ABLATIVO. 10.3.1. En el ablativo latino se han fundido por sincretismo tres casos del antiguo indoeuropeo: – ablativo propio, que expresaba el lugar de donde uno partís, procedía, etc.; – instrumental, caso del instrumento o medio utilizado en una acción; – locativo, caso del lugar en donde alguien se hallaba. El caso instrumental desapareció totalmente en latín, pasando sus valores al ablativo. El caso locativo ha dejado restos, pero la mayoría de las palabras no lo poseen, y sus funciones han ido también a engrosar las del ablativo. Todo ablativo latino, por tanto, se reduce en su esencia a uno de estos tres: ablativo propio, ablativo locativo o ablativo 90
  • 91.
    instrumental; cada unode ellos posee, además, diversas acepciones concretas que dependen del contexto o la situación. El ablativo es el caso de la mayor parte de los complementos circunstanciales; dada la variedad de circunstancias que han venido a englobarse en él, se requiere en uso de preposiciones diversas para matizar las diversas nociones expresadas. 10.3.2. Ablativo propio. Expresa el valor ordinario de este caso, es decir, el punto de partida, alejamiento, procedencia, separación, origen, etc. Responde a la pregunta <<¿de dónde?>> y sus usos son: a) Ablativo de punto de partida: Indica el lugar del que alguien o algo parte o se aleja. Se emplea en ablativo solo, sin preposición, con los nombres propios de ciudades e islas pequeñas, y con domus, (abl. domo) y rus (abl. rure); ejs.: Pompeius Luceria proficiscitur (Pompeyo parte de Luceria); Litterae mihi Roma adlatae sunt (La carta me ha sido traída de Roma); Delo profectus est (Partió de (la isla) Delos; Rure veniunt rustici (Los campesinos vienen del campo). Con todos los demás nombres el ablativo va precedido de las preposiciones a (ab), e (ex), de: “de, desde”, utilizándose a, ab cuando se expresa alejamiento de una persona o de (los alrededores de un lugar; e, ex, de, cuando se parte del interior de un lugar; de expresa, demás, movimiento de arriba abajo, ejs.: Legati a Porsena venerunt (Vinieron legados de parte de Porsena); Ex Asia in Macedoniam navigavit (Navegó desde Asia hacia Macedonia); Arma de muro deiecta (Las armas arrojadas desde el muro). A veces se usa a, ab incluso con nombres de ciudades, cuando se requeire resaltar quqe se trata de los alrededores de la ciudad, no de su interior; ej.: Caesar a Gergovia discississe audiebatur (Se oía que César había partido de los alrededores de Gergovia). El punto de partida en el tiempo se construye con las mismas preposiciones; ejs.: Ex eo die hostes oppugnare destiterunt (A partir de aquel día los enemigos dejaron de atacar); Fortis a pueritia (Valiente desde la niñez). b) Ablativo de separación. Acompaña a verbos, adjetivos y adverbios que expresan idea de separación en sentido propio o figurado. Éstos son: – Verbos compuestos de a (ab), e (ex), de: abdicare (abdicar), abstinere (mnatenerse apartado), egredi (salir), expellere, depellere (expulsar, rechazar), decedere (retirarse), desistere (renunciar a), etc. Estos verbos suelen llevar ablativo separativo sin preposición, por llevarla ellos incluida; ejs.: Aristides expulsus est patria (Arístides fue expulsado de su patria); Decrevere tu legati Iugurthae Italia decederent (Decidieron que los legados de Jugurta se marcharan de Italia). – Verbos separativos no compuestos: arcere, movere (apartar); cedere (retirarse); mittere (dejar ir); interdicere (separar); intercludere (separar, cortar); impetrare (conseguir); etc. Ejs.: Q curium censores senatu moverant (Los censores habían separado del Senado a Quinto Curio); Exercitum itinere pohibent (Proíben el paso al ejército); Ariovistus omni Gallia Romanis interdixit (Ariovisto privó de la Galia entera a los romanos). (Si se viera libre de esta indigna sospecha) – Verbos que indican separación en sentido figurado, sobre todo los que indican “liberar” (liberare, solvere, absolvere, levare, vacare, etc.), privar (privare, orbare, spoliare, nudare), carecer (carere), estar necesitado (egere, indigere); ejs.: Si hac indigna suspicione careat (Si se viera libre de esta indigna sospecha); Orbatur et eget auxilio respublica (La República está privada y necesitada de ayuda); Leva me hoc onere (Alíviame de esta carga). 91
  • 92.
    – Adjetivos delmismo campo semántico que los verbos del grupo anterior, como inanis, vacuus, orbus, nudus, liber, etc.; ej.: Robustus animus et excelsus omni est liber cura et angore (Un corazón firme y de altas miras está libre de todo cuidado y angustia). – Se construyen siempre con preposición el verbo abesse y los compuestos de dis- y se-, así como los ablativos de los pronombres, aunque éstos dependan de un verbo que rechace la preposición; ejs.: Secerne te a bonis (Apártate de las peersonas honradas); Aegre vim hostium ab se arcebant (Con dificultad apartaban de sí la violencia de los enemigos); Ab officio discessit (Se apartó de su deber). c) Ablativo de origen. Se llama así al ablativo sin preposición que depende del verbo nasci (nacer) y de natus, ortus, genitus, oriundus, etc., indicando la filiación o la descendencia; dicho ablativo suele estar representado por matre, patre, parentibus, loco, genere, familia, etc.; ejs: Nobili genere natus (Nacido de noble linaje); Sicilia oriundus (Oriundo de Sicilia); Amplissima familia orti pueri (Niños procedentes de muy ilustre familia). Cuando se habla de antepasados lejanos se enplea la preposición a (ab); ej.: Belgae a Germani orti sunt (Los belas son de origen gemánico). También requiere preposición el ablativo de los pronombres; ej.: x me natus est (Es mi hijo). d) Ablativo agente. El complemento agente de los verbos pasivos, cuando está representado por una persona o cosa personificada se expresa en ablativo con a (ab), pues se considera que la acción procede del agente; ej.: Remus a Romulo interfectus est (Remo fue muerto por Rómulo). e) Ablativo de comparación. El segundo término de una comparación puede expresarse con un ablativo sin preposición. Este ablativo se considera englobado dentro del ablativo propio, ya que representa la persona o cosa que se toma como punto de referencia y de la cual se parte para establecer la comparació; ej.: Herodotus veracior est Ennio (Heródoto es más veraz que Ennio). 10.3.3. Ablativo instrumental. Sus acepciones concretas más importantes son: a) Ablativo de medio. Es el valor fundamental, indicando el instrumento o medio de que se vale el sujeto para realizar la acción; ej.: Cornibus tauri, apri dentibus, morsu leones, aliae bestiae fuga se, aliae occultatione tutantur Los toros se defienden con los cuernos, los jabalíes con los dientes, los leones a mordiscos, otros animales con la huida, otros ocultándose Cuando el instrumento o medio es una persona, suele emplearse la construcción de acusativo con per; ej.: Caesar per exploratóres certior factus est César se aseguró por medio de los exploradores b) Ablativo de causa. Deriva del de medio, sin que se pueda distinguir a veces de cuál se trata; ej.: Concordia parvae res crescunt, discordia maximae dilabuntur Con la concordia cobran vigor los pequeños Estados, con la discordia se derrumban los más grandes Los ejemplos más claros se dan en giros y frases fijas, como fame interire, morir de hambre; culpa alicuius, por culpa de alguíen, metu, por miedo; amore, odio, por amor, por odio; iussu, por orden; coactu, por coacción, uoluntate, por voluntad; etc.; ej.: 92
  • 93.
    Ad eum ipsiusrogatu arcessitiique veni Vine a él a causa de sus propios ruegos e insistencias Con ablativo de causa se construyen frecuentemente una serie de verbos que expresan sentimientos: laetari, gaudere (alegrarse); dolere, maerere (sufrir); gloriari, se iactare (vanagloriarse); etc.: Delicto dolere, correctione gaudáre oportet Conviene sufrir por la falta cometida y alegrarse con la reprensión El complemento agente de la pasiva, cuando es una cosa o ser inanimado, se construye como ablativo instrumental y es propiamente un ablativo de causa o de medio; ej.: Onerariae naves vento tenebantur Las naves de carga eran retenidas por el viento (mediante, a causa del viento) c) Ablativo de precio. Con los verbos que significan «comprar», «vender», «costar», etc., el precio se expresa mediante el ablativo; ej.: Emi vírgmem triginta minis He comprado una doncella en treinta minas Multo sanguine ac vulneribus ea Poenis victoria stetit Esta victoria costó a los cartagineses mucha sangre y muchas heridas. d) Ablativo de lugar «por dónde». Se llama también «prosecutívo» y se engloba en el ablativo instrumental por considerarse dicho lugar como un medio para caminar por él: Ibam forte Via Sacra Iba yo casualmente por la Via Sacra Porta Collína urbem íntravere Entraron en la ciudad por la Puerta Colina Se emplea esta construcción sobre todo con los nombres como vía, iter (camino), pons (puente), porta (puerta), flumen (río). En los demás casos se emplea per más acusativo; ej.: Iter per provinciam fecerunt Hicieron el viaje a través de la provincia e) Ablativo durativo. A veces, aunque no con frecuencia, se emplea el ablativo, alternando con el acusativo, para expresar en cuánto tiempo se llevó a cabo una acción; ej.: Paucis diebus urbem cepit Tomó la ciudad en pocos días f) Ablativo de relación. Se le llama también de limitación y se emplea para precisar y concretar la parte o el punto de vista bajo el cual se cumple la acción verbal. Es frecuente con verbos y adjetivos de «superioridad» (superare, vincere, praestare, antecedere ... / dignus, insignis, illustris ... ); ejs.: Doctrina Graecia nos et omni litterarum genere superabat Grecia nos superaba en cultura y en todos los géneros literarios Summa laude dignus Digno de la más alta gloria Pero puede emplearse con cualquier verbo o nombre susceptible de comportar un matiz concreto, una comparación, diferencia, etc.; ej.: Galli omnes lingua, ínstítútis, legibus inter se diferunt Los galos en conjunto difieren entre sí en cuanto al idioma, las costumbres y las leyes g) Ablativo de compañía. La persona que acompaña o el objeto que setiene consigo se construye en ablativo con cum; ejs.: 93
  • 94.
    Cum coníugibus etIíberís profecti sunt Marcharon con sus esposas e hijos Omnia mea mecum porto Todos mis bienes los llevo conmigo Los sustantivos que designan fuerzas militares (exercitus, copiae ... ), sobre todo si van acompañados de adjetivo, suelen usarse sin preposición; ej.: Caesar omnibus copiis ad Ilerdam proficiscitur César se pone en marcha hacia Lérida con todas sus tropas h) Ablativo de modo. El modo se expresa en latín generalmente con un adverbio. Pero también puede expresarse con un ablativo instrumental sin preposición o con cum. El modo se considera como una «circunstancia acompañante» y deriva del instrumental de compañía. Se tiende a usar cum cuando el sustantivo va solo, sin adjetivo; ej: Honeste, id est cum vírtute, vivere Vivir honestamente, es decir, con virtud y a prescindir de cum si le acompaña un adjetivo: Hostes íncredíbilí celeritate ad flumen decurrunt Los enemigos bajan corriendo hasta el río con increíble rapidez Pero esta distribución no tiene nada de rigurosa, ya que hay muchos ejemplos de sustantivo solo sin preposición y más aún de sustantivo-adjetivo con preposición: Allobróges magna cum cura suos fines tuentur Los alóbroges defienden su territorio con gran cuidado Hay una serie de ablativos que se emplean siempre sin preposición; constituyen giros y expresiones consagradas, equivalentes a adverbios de modo: iure (con razón), iniuria (sin razón, injustamente), more, instituto (según costumbre), vi (a la fuerza), ordme (por orden, sistemáticamente), casu (por casualidad), consilio (intencionadamente), hac ratione, hoc modo, hoc pacto (de este modo), etc. i) Ablativo de cualidad. El ablativo comparte con el genitivo la expresión de la cualidad. Puede depender directamente de un sustantivo o bien del verbo sum; ejs.: Aristoteles, vir summo ingenio Aristóteles, hombre de talento muy elevado Caatilina fuit magna vi et animi et corporis, sed ingenio malo pravoque Catilina fue de gran fortaleza tanto de alma como de cuerpo, pero de natural malo y torcido j) Ablativo con ciertos verbos. Se construyen con ablativo instrumental: - Los verbos de «abundancia» (abundare, redundare, complere, ímplere ..); ej.: Villa abundat porco, haedo, agno, gallina, lacte, caseo, melle La granja abunda en cerdos, cabritos, corderos, gallinas, leche, queso y miel - Una serie de verbos deponentes: utor (usar, servirse), fruor (gozar), fungor (cumplir, desempeñar), vescor (alimentarse),potior (apoderarse); ej.: Graecis litteris Galli utuntur Los galos se sirven del alfabeto griego Sapientiae laude fruebatur Gozaba de la gloria de la sabiduría - La expresión opus est (hay necesidad): Auctoritate tua nobis opus est Necesítamos tu autoridad (literal: hay necesidad para nosotros de tu autoridad) 94
  • 95.
    OBSERVACIÓN. Llamemos la atenciónsobre el hecho de que el ablativo instrumental, como se ha visto, se construye sin preposición en todas sus acepciones, excepto el instrumental de compañía (y, a veces, el de modo), que lleva cum. 10.3.4. El ablativo locativo Con este ablativo se expresa el lugar en que se está y el tiempo en que se realiza una acción. Responde a las preguntas: «¿dónde?» y «¿cuándo?». a) Ablativo de lugar. El complemento de lugar que responde a la pregunta «¿dónde?» se construye en ablativo sin preposición cuando se trata de nombres de ciudades e islas pequeñas (excepto las que conservan el caso locativo; ver más abajo); ejs.: Cives Romanos Neapolí vidi Vi en Nápoles a unos ciudadanos romanos Atheriis multos annos vixit Ha vivido muchos años en Atenas Va precedido de la preposición in (en) en todos los demás casos, es decir, cuando se trata de grandes unidades geográficas (continentes, naciones, islas grandes) o de nombres comunes, que son, con mucho, los más abundantes: Coronam habebat unam in capite, alteram in collo Tenía una corona en la cabeza y otra en el cuello Nec impune C. Marius in Italia, divus Iulius in Gallia, Drusus ac Nero in suis eos sedibus perculerunt y no sin pérdidas les infligieron duros golpes (a los germanos) Mario en Italia, Julio César en la Galia, Druso y Tiberio en su propio territorio Excepciones. Cuando un nombre común tiene ya en sí mismo sentido local, como los ablativos loco, parte, regione, etc., así como cuando va acompañado por el adjetivo totus, puede prescindir de la preposición; ejs.: Omnibus locis fit caedes En todas partes se produce una carnicería Dilectum tota provincia habuit Hizo la leva en toda la provincia b) Supervivencia del caso locativo. Quedan restos en latín del antiguo caso locativo indoeuropeo, con morfema distinto del morfema de ablativo. Se conserva dicho caso, y con él se expresa el lugar en dónde, en el singular de los nombres de ciudades e islas pequeñas de las declinaciones La y 2.a, así como en algunos nombres comunes ya conocidos, como domus, rus, humus, militia, bellum (los dos últimos sólo en los sintagmas domi bellique, domi militiaeque, en la paz y en la guerra). La desinencia de locativo es -ae en la La declinación y -i en la 2.a y 3.a (en la 3.ª sólo tiene locativo rus, rurís): Romae, en Roma; Caesaraugustae, en Zaragoza; Matriti, en Madrid; Toleti; en Toledo; domi, en casa; humi, en el suelo; ruri, en el campo; ejs.: Romae rus, ruri Romam desidero En Roma añoro el campo; en el campo, Roma Procubuit humi bos El buey se derrumbó en tierra c) Ablativo de tiempo. El complemento de tiempo que responde a la pregunta «¿cuándo?» se engloba en el ablativo locativo y se construye generalmente sin preposición; ejs.: In fines Vocontiorum die septimo pervenít 95
  • 96.
    Llegó al séptimodía al territorio de los Voconcios Solis occasu suas copias reduxit Replegó sus tropas a la puesta del sol A veces se emplea la preposición in; por ejemplo, cuando se designan las diversas edades de la vida: in pueritia (en la niñez), in adulescentia (en la juventud) ... Y en otros casos, sin que sea posible fijar reglas en la distribución; ej.: Vestrae cenae non solum in praesentia, sed etiam postero die iucundae sunt Vuestras cenas son agradables no sólo en el momento de cenar,sino también al día siguiente EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto: (pág. 133): Recapitulación de los pronombres Sosias, criado de Anfitrión, rey de Tebas, narra a éste el fraude del dios Mercurio, que ha tomado su figura. Pasaje de la comedia <<Amphitruo>>, de Plauto. SOSIA.- Vera dico, domine. Omnem imaginem meam alter habet et similis est mei. Idem est atque ego. AMPHITRUO.- Quid narras? SOSIA.- Eodem est ille habitu; iisdem pedibus incedit; iidem oculi, idem nasus, eadem frons in capite eodem; color idem eiusdem barbae. Easdem aures habet, os idem. Neque lac lactis similius est quam ille ego similis est mei. Eadem fecit atque ego. Ipse mihi omnia narravit, non modo pugnam, sed praedam, hostes timoremque meum. Ipsius Sosiae vim et virtutem agnovi. AMPH.- Insane! SOSIA.- Vera dico. Nunc ego sum domi. AMPH.- Non es domi: hic mecum ades. Homo idem duobus locis simul esse non potest. SOSIA.- At ego sum profecto hic et illic: res ita est! AMPH.- Ubi bibisti, homo turpissime? SOSIA.- Nusquam equidem bibi. AMPH.- Tune id dicis! SOSIA.- Ego ipse dico. Audisne? Domi ego sum, inquam, et apud te adsum. Sosia idem. Res eius modi est... VOCABULARIO. adsum (irr. comp. de sum): estar (presente). agnossco, agnovi, agnitum (3ª): conocer, reconocer. alter, altera, alterum: el otro (de dos). AMPH(ITRYON), -onis m. Anfitrión. apud: preposición de acusativo, junto a, al lado de. at: pero. atque: y. audio, audivi, auditum (4ª): oír. auris, -is f.: oreja, oído. barba, -ae f.: barba. bibo, bibi, - (3ª): beber. caput, -itis n.: cabeza. color, -oris m.: color. dico, dixi, dictum (3ª): decir. domi: locativo de domus. dominus, -i m.: señor. domus, -i/-us f.: casa. duo, duae, duo: dos. ego: yo. equidem: ciertamente. esse: infinitivo presente de sum. et: y. facio, feci, factum (5ª): hacer. frons, -ntis f.: frente. habeo, habui, habitum (2ª): tener. habitus, -us m.: aspecto. hic: adv. aquí. homo, -inis m.: hombre. 96
  • 97.
    hostis, -is m.:enemigo. idem, eadem, idem: el mismo. ille, illa, illud: aquél. illic: adv. allí. imago, -inis f.: imagen. in: preposición de acusativo, a, hacia, contra; de ablativo, en. incedo, incessi, incessum (3ª): andar. inquam, -is, -it (defectivo): digo, etc. insanus, -a, -um: loco. ipse, ipsa, ipsum: él mismo, en persona. is, ea, id: éste, él. ita: así. lac, lactis n.: leche. locus, -i m.: lugar. mecum: cum me (conmigo). meus, -a, -um: mi, mío. mihi: dativo de ego. modo: adv. sólo. modus, -i m.: modo, manera. narro (1ª): decir. nasus, -i m.: nariz, olfato. -ne: acaso. neque: ni, y no. non: no. nunc: ahora. nusquam: adv. en ningún lugar. oculus, -i m.: ojo. omnis, -e: todo. os, oris n.: boca. pes, pedis m.: pie. posum, potui, - (irr. Comp. de sum): poder. potest: 3 sg. presente indicativo de posum. praeda, -ae f.: pressa, botín, robo. profecto: adv. ciertamente. ugna, -ae f.: pugna, pelea, discusión. quam: que. -que: y. quid: ¿qué...? res, rei f.: cosa, asunto. sed: pero. similis, -e: parecido, semejante. simul: al mismo tiempo, simultáneamente. SOSIA, -ae f.: Sosia. sum, fui, - (irr.). Ser, estar, haber, existir. te: acusativo y ablativo de tu. timor, -oris m.: miedo, temor. tu: tú. turpis, -e: vergonzoso, indecente. ubi: adv. ¿dónde...? verus, -a, -um: verdadero. virtus, -utis f.: virtud, valor. vis, vis f.: fuerza. EJERCICIO: Analiza y traduce el siguiente texto: Publius Scipio Africanus (Editex pág 158) Romani Publium Scipionem ex virtute Africanum appellaverunt. Veteres, multa prodigia de eo narrantes, credebant quid divinum in eo inesse; alii dixerunt filium Iovis esse; alii tradunt serpentem in lecto matris praegnantis apparuisse et nihil ei nocuisse. Ferunt in Capitolium intempesta nocte euntem numquam canes latravisse. Decem et octo annorum patrem apud Ticinum singulari virtute servavit. Clade Cannensi nobiles iuvenes Italiam deserere cupientes sua auctoritate compescuit. Reliquias incolumes per media hostium castra Canusium perduxit. Viginti quattuor annorum praetor in Hispaniam missus Carthaginem cepit. Hasdrubalem Magonemque, audaces Hannibalis fratres, Hispania expulit. Amicitiam cum Syphace, Maurorum rege, coniuxit. Massinissam in societate recepit. Victor domum rediit et consul ante annos factus in Africam classem traiecit. Revocatum ex Italia Hannibalem superavit. Victis Carthaginiensibus leges et vectigalia gravia imposuit. Celebri bello Antiochi, legatus fratris fuit. Paetilio Actaeo tribuno plebis repetundarum accusatus in voluntarium exilium concessit, ubi reliquum tempus aetatis egit. VOCABULARIO. accuso (1ª): acusar. Actaeus, -a, -um: ateniense. aetas, -atis f.: edad, vida. Africa, -ae f.: África. Africanus, -a, -um: africano. ago, egi, actum (3ª): vivir. alius, alia, aliud: otro. amicitia, -ae f.: amistad, alianza. annus, -i m.: año. ante: preposición de acusativo, delante de, antes de. Antiochus, -i m.: Antíoco. 97
  • 98.
    appareo, apparui, apparitum(2ª): aparecer. appello (1ª): llamar. apud: preposición de acusativo, junto a. auctoritas, -atis f.: autoridad. audax, -acis: audaz, atrevido. bellum, -i n.: guerra. canis, -is m./f.: perro, perra. Cannensis, -e: de Cannas. Canusium,-ii n.: Canosa. capio, cepi, captum (5ª): coger, tomar, conquistar. Capitolium,-ii n.: Capitolio. Carthaginienses, -ium m.pl.: los cartagineses. Carthago,-inis f.: Cartago. castra, -oum n.pl.: campamento. celeber, celebris, celebre: célebre, famoso. clades, -is f.: derrota, desastre. classis, -is f.: flota, escuadra. compesco, compescui, - (3ª): contener, reprimir. concedo, concessi, concessum (3ª): marcharse, retirarse. coniungo, coniunxi, coniuctum (3ª): juntar, reunir. consul, -is m.: cóncul. credo, credidi, creditum (3ª): creer. cum: preposición de ablativo, con. cupiens, -entis: deseoso. de: preposición de ablativo, de, desde, sobre. decem: diez. desero, deserui, desertum (3ª): separarse, abandonar. dico, dixi, dictum (3ª): decir. divinus, -a, -um: divino. domus, -i/-us f.: casa. eo, i(v)i, itum (4ª): ir. esse: infinitivo presente de sum. et: y. euntem: participio de presente de eo. ex: preposición de ablativo, de, desde. exilium, -ii n.: exilio. expello, expuli, expulsum (3ª): echar, expulsar, rechazar. facio, feci, factum (5ª): hacer, factus, -a, -um: participio de pasado de facio. fero, tuli, latum (3ª): llevar, decir. filius, -ii m.: hijo. frater, fratris m.: hermano. gravis, -e: grave, pesado. Hannibal, -is m.: Aníbal. Hispania, -ae f.: Hispania. hostis, -is m.: enemigo. impono, imposui, impositum (3ª): imponer. in: preposición de acusativo, a, hacia; de ablativo, en. incolumis, -e: incólume, sano y salvo. inesse: infinitivo presente de insum. insum, infui, - (irr.): estar en, haber. intempestus, -a, -um: desfavorable. Iovis: genitivo de Iuppiter. is, ea, id: éste, él. Italia, -ae f.: Italia. Iuppiter, Iovis m.: Júpiter. iuvenis, -e: joven. latro (1ª): ladrar. lectus, -i m.: lecho. legatus, -i m.: legado, embajador. lex, legis f.: ley. Mago, -onis m.: Magón. Massinissa, -ae m.: Masinisa. mater, matris f.: madre. Maurus, -a, -um: de Mauritania, moro. medius, -a, -um: que está en medio, central. missus, -a, -um: participio de pasado de mitto. mitto, misi, missum (3ª): enviar. multus, -a, -um: mucho. narro (1ª): narrar, contar. nihil indecl.: nada. nobilis, -e: noble. noceo, nocui, nocitum (2ª): dañar, perjudicar. nox, noctis f.: noche. numquam: nunca. octo: ocho. Paetilius, -ii m.: Petilio. pater, patris m.: padre. per: preposición de acusativo, por, a través de. perduco, perduxi, perductum (3ª): conducir. plebs, plebis f.: plebe. praegnans, -antis: embarazada. praetor, -oris m.: pretor. prodigium, -ii n.: prodigio, milagro. Publius, -ii m.: Publio. quattuor: cuatro. -que: y. qui/quis, quae/qua, quod/quid: que. recipio, recepi, receptum (5ª): sacar, retirarse. redeo, redii, reditum (4ª): volver, regresar. 98
  • 99.
    reliquiae, -aarum f.pl.:restos. reliquus, -a, -um: restante. repetundae, -arum f.pl.: concusión. revoco (1ª): volver a llamar, hacer volver. rex, regis m.: rey. Romani, -orum m.pl.: los romanos. Scipio, -onis m.: Escipión. serpens, -entis m./f.: serpiente. servo (1ª): conservar. singularis, -e: único, solitario. societas, -atis f.: sociedad, alianza. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. supero (1ª): superar, vencer. suus, -a, -um: su, suyo. Syphax, -acis m.: Sifax, rey de Numidia. tempus, -oris n: tiempo. Ticinus, -i m.: el Tesino, río de la Galia. trado, tradidi, tradirum (3ª): contar, narrar. traicio, traieci, traiectum (5ª): hacaer pasar al otro lado. tribunus, -i m.: tribuno. ubi: donde. vectigal, -is n.: tributo, impuesto. veteres: ver vetus. vetus, veteris: viejo, anciano. victor, -oris m.: vencedor. victus, -a, -um: participio de pasado de vinco. viginti: veinte. vinco, vici, victum (3ª): vencer. virtus, -utis f.: virtud, valor. voluntarius, -a, -um: voluntario. 99
  • 100.
    UNIDAD 11 11.1. Elpronombre relativo. – El pronombre relativo introduce una oración subordinada adjetiva que explica o especifica un elemento de la oración principal. A este elemento tradicionalmente se le llama antecedente. El pronombre relativo sustituye al antecedente, por lo que debe concertar con él en género y número, pero no necesariamente en caso que el que corresponde a su función en la oración de relativo. – Cuando el verbo de la oración adjetiva o de relativo va en modo subjuntivo, ésta suele tener valor final; ejemplo: misit legatos qui pacem peterent: “envió embajadores para pedir la paz”. – La flexión del pronombre relativo es la siguiente: singular plural Masc. Fem. neutro Masc. Fem. neutro nominativo qui quae quod qui quae quae acusativo quem quam quod quos quas quae genitivo cuius cuius cuius quorum quarum quorum dativo cui cui cui quibus quibus quibus ablativo quo qua quo quibus quibus quibus – Ejemplos: – Mulier quae carmina legit Lesbia est: “La mujer que lee los poemas es Lesbia”. – Vir quem Lesbia amat Catullus est.: “El hombre a quién Lesbia ama es Catulo”. En la primera oración, el pronombre relativo está sustituyendo al antecedente mulier, que es una palabra femenina y singular, por eso el pronombre quae es femenino y singular, y está en nominativo porque desempeña la función de sujeto en la oración adjetiva (es sujeto de legit). En la segunda oración, el antecedente es vir, una palabra masculina y singular, por eso el pronombre quem es masculino y singular, y está en caso acusativo porque desempeña la función de CD en la oración de relativo (es CD de amat). EJERCICIO. Analiza y traduce las siguientes oraciones: a. Vir, quem Lesbia amat, est Catullus. b. Vir, quem vidi, est Iulius Caesar. c. Mulier, cui Marcus Tullius Cicero litteras scripsit, est Terentia. d. Mulier, quam Catullus amabat, Lesbia erat. e. Poeta, cuius carmina Lesbia legebat, est Catullus. f. Litteras accepi quas ad me misisti. g. Scipio, qui in Hispania Carthaginenses devicerat, Romam venit. h. Caesar speculatores dimisit, qui naturam loci cognoscerent. i. Omnia quae scio vobis iam dixi. 100
  • 101.
    VOCABULARIO. accipio, accepi, acceptum(5ª): recibir. amo (1ª): amar. Caesar, -is m.: César, nombre propio. carmen, -inis n. poema. Carthaginenses, -ium m.pl.: los cartagineses. Catullus, -i m.: Catulo, nombre propio. cognosco, -cognovi, cognitum (3ª): conocer. devinco, devici, devictus (3ª) vencer. dico, dixi, dictum (3ª) decir. dimitto, dimisi, dimissum (3ª): enviar. Hispania, -ae f.: Hispania. iam: adv. ya in: prep. de abl. en. Iulius, -ii m.: Julio, nombre propio. lego, legi, lectum (3ª): leer. Lesbia, -ae f.: Lesbia, nombre propio. litterae, -arum f.pl.: carta. locus, -i m.: lugar. Marcus, -i m.: Marco, nombre propio mulier, -is f.: mujer. natura, -ae f.: naturaleza. omnis, -e: todo. poeta, -ae m.: poeta. qui, quae, quod: que, quien. Roma, -ae f.: Roma. scio, scivi, scitum (4ª): saber. Scipio, -onis m.:Escipión, nombre propio. scribo, scripsit, scritum (3ª): escribir. speculator, -oris m.: explorador. sum, es, esse, fui, - : ser, estar. Terentia, -ae f.: Terencia, nombre propio. Tullius, -i m.: Tulio, nombre propio. venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar. video, vidi, visum (2ª): ver. vir, viri m. hombre. vobis: dat. De vos pronombre de 2ª persona del plural. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones: 1.- Urbs quam videtis, pulcherrima Italiae est. 2.- Bis miser est ille, qui ante felix fuit. 3.- Diligens agricola serit arbores, quarum fructus ipse numquam aspiciet. 4.- Homines id, quod volunt, libenter credunt. 5.- Mihi gratior est is, qui verum dicit, quam is, cuius verba dulcia sed infida sunt. 6.- Hic puer idem est, de quo tibi dixi. 7.- Peccatum extenuat, qui celeriter corrigit. 8.- Homo, cuius filius sum, meus pater est. 9.- Navis quae in flumine magna est, in mari parvula est. 10.-Hoc illis narro, qui me non intelligunt. VOCABULARIO. Agricola, -ae (m): agricultor. Ante: adverbio, antes. Arbor, -oris (f): árbol. Aspicio, aspexi, aspectum (5ª): ver. Bis: dos veces. Celeriter: rápidamente. Corrigo, correxi, correctum (3ª): corregir. Credo, credidi, creditum (3ª): creer. De: prep. de abl., de, sobre. Dico, dixi, dictum (3ª): decir. Diligens, -entis: cuidadoso, diligente. Dulcis, -e: dulce. Ego: yo. Extenuo (1ª): liberar. Felix, -icis: feliz. Filius, -i (m): hijo. Flumen, -inis (n): río. Fructus, -us (m): fruto. Gratus, -a, -um: grato. Hic, haec, hoc, ésta, ésta, esto. Homo, -inis (m): hombre. Idem, eadem, idem: el mismo. Ille, -illa, illud: aquél, aquélla, aquello. In: prep. de abl., en. Infidus, -a, um: desleal. Intelligo, intellexi, intelectum (3ª): comprender. Ipse, ipsa, ipsum: él mismo. Is, ea, id: éste, ése, aquél, el. Italia, -ae (f): Italia. Libenter: adv. con facilidad. 101
  • 102.
    Magnus, -a, -um:grande. Mare, -is (n): mar. Me: ac. de ego. Meus, -a, -um: mi, mío. Mihi: dativo de ego. Miser, misera, miserum: desgraciado. Narro (1ª): narrar, contar. Navis, -is (f): nave. Non: no. numquam: adv. nunca. Parvulus, -a, -um: pequeñito. Pater, -tris (m): padre. Peccatum, -i (n): pecado. Puer, -pueri (m): niño. Pulcher, -chra, -chrum: hermoso. Qui, quae, quod: que, quien, el cual. Sed: pero. Sero, sevi, satum (3ª): sembrar, plantar. Sum, fui, - (irr.): ser, estar. Tibi: dat. De tu tu: tu. Urbs, -is (f): ciudad. Verbum, -i (n): palabra. Verus, -a, -um: verdadero. Video, vidi, visum (2ª): ver. Volunt: quieren. 11.2. El participio. – El participio es un adjetivo verbal. Como adjetivo concuerda con el sustantivo en género, número y caso; como verbo dispone de las categorías de tiempo y voz, y sintácticamente puede llevar complementos verbales. – La formación de los participios es la siguiente: Voz activa Voz pasiva presente 1ªc.: -a 2ªc.: -e 3ªc.: -e + nt + terminaciones de la 3ª 4ªc.: -ie declinación 5ªc.: -ie X pasado X Tema de supino + us, -a, -um futuro Tema de supino + urus, -a, -um X – El participio de presente se declina como un adjetivo de una terminación, por la tercera declinación. En castellano no existe este participio, aunque han llegado hasta nosotros algunos sustantivos o adjetivos que proceden de antiguos participios de presente; ejemplos de ello son amante(“el que ama”, oyente (“el que oye”), agente (“el que hace”) o durmiente (“el que duerme”). – El participio de pasado equivale a nuestro participio de pasado: amatus (“amado”, “el que ha sido amado”. También con él se conjuga la voz pasiva del tema de perfecto. Se declina como un adjetivo de la primera clase (2ª masculino, 1ª femenino, 2ª neutro). – El participio de futuro activo indica posterioridad. Se declina como un adjetivo de la primera clase (2ª masculino, 1ª femenino, 2ª neutro). 11.2.1. Sintaxis del participio. – El participio puede presentar dos construcciones diferentes: la construcción concertada y la construcción llamada ablativo absoluto. – En la construcción concertado, el concuerda con un sustantivo o pronombre en género número y caso. El participio se puede traducir como una oración adjetiva o de relativo, como una oración temporal o como un gerundio, según los casos. 102
  • 103.
    – Ejemplos: – Virtussubiectorum grata est imperantibus: “El valor de los súbditos es grato para los que mandan” – Platonem scribentem mors oppressit: “La muerte le llegó a Platón mientras escribía”. – Gladiatores, in arena morituri, Caesarem salutant: “Los gladiadores, que morirán en la arena, saludan a César”. – Miles, ad oppidum expugnatum ab hostibus contendunt: “Los soldados se dirigen a la ciudad asaltada por los enemigos”. – En la construcción llamada ablativo absoluto, un participio se une predicativamente a un sustantivo o a un pronombre que está en ablativo concordando con él; esta construcción equivale a una oración subordinada circunstancial, generalmente temporal. Una traducción rigurosamente literal no siempre es posible; normalmente va bien traducir por gerundio simple si el participio es de presente, y por gerundio compuesto si el participio es de pasado. – Ejemplos: – Patre absente, aeger fui: “Estando ausente mi padre, estuve enfermo”. – Finito bello, milites victores redierunt: “Habiendo acabado la guerra, los soldados volvieron victoriosos”. – Cuando el participio debería ser el del verbo copulativo, puesto que éste carece de él, forman el ablativo absoluto un sustantivo o un pronombre en ablativo, naturalmente con otro sustantivo que los determina; ejemplo: Me puero, avus meus mortuus est: “siendo yo niño, murió mi abuelo”. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones: a. Legati, Romam missi, auxilium a senatu petierunt. b. Hannibal, Carthagine expulsus, Ephesum exul venit. c. His rebus confectis, Caesar ad Italiam intendit. d. Hamilcar, perfecto Africo bello, in Hispaniam exercitum traduxit. e. Galli fugerunt corpora suorum in campo relinquentes. f. Cognito hostium adventu, nostri naves e portu educunt. g. Hannibale duce, Poeni Saguntum expugnaverunt. h. Q. Fabio M. Claudio consulibus, Cato tribunus militum in Sicilia fuit. i. Hostes, brevi tempore a nostris superati, sese fugae dederunt. VOCABULARIO. a(b): prep. de abl. de, desde, por. ad: prep. de ac. a hacia. adventus, -us f.: llegada. Africus, -a, -um: africano. auxilium, -ii n.: auxilio, ayuda. bellum, -i n.: guerra. brevis, -e: breve, corto. Caesar, -is m.: César. campus, -i m.: campo. Carthago, -inis f.: Cartago. Cato, -onis m.: Catón. cognosco, cognivo, cognitum (3ª): conocer. conficio, confeci, confectum (5ª): acabar. consul, -is m.: cónsul. corpus, -oris n.: cuerpo. do, dedi, datum (1ª): dar. dux, ducis m.: general, jefe. e: prep. de abl. de, desde. educo, eduxi, eductum (3ª): sacar. Ephesus, -i m.: Éfeso, nombre de ciudad. 103
  • 104.
    exercitus, -i m.:ejército. expello, expulsui, expulsus (3ª): expulsar. expugno (1ª): asaltar, conquistar. exul, -is m.: exiliado. fuga, -ae f.: fuga, huida. fugio, fugi, fugitum (5ª): huir. Galli, -orum m.pl.: los Galos, gentilicio. Hamilcar, -is m.: Amílcar. Hannibal, -is m.: Aníbal. hic, haec, hoc: éste, ésta, esto. Hispania, -ae f.: Hispania. hostis, -is m.: enemigo. in: prep. de abl. en. in: prep. de ac. a, hacia. intendo, intendi, intentum (3ª): dirigirse a. Italia, -ae f.: Italia, nombre propio. legatus, .-i m.: embajador. M. Claudius, -ii m.: M(arco) Claudio, nombre propio. miles, -itis m.: soldado. mitto, misi, missum (3ª): enviar. navis, -is f.: nave. noster, -tra, -trum: nuestro. perficio, perfeci, perfectum (5ª): acabar. peto, petii (petivi), petitum (3ª): pedir. Poeni, -orum m.pl.: los Cartagineses. portus, -us m.: puerto. Q. Fabius, -i m.: Q(uinto) Fabio, nombre propio. relinquo, reliqui, relictum (3ª): dejar, abandonar. res, rei f.: cosa. Roma, -ae f.: Roma. Saguntum, -i n.: Sagunto. senatus, -us m.: Senado. sese: se (ac. del pronombre de tercera persona sg./pl.). Sicilia, -ae f.: Sicilia. sum, es, esse, fui, - : ser, estar. supero (1ª): superar, vencer. suus, -a, -um: su, suyo. tempus, -oris n.: tiempo. traduco, traduxi, traductum (3ª): llevar, trasladar. tribunus, -i m.: tribuno. venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones de participio concertado: 1. Duci morienti victoria nuntiata est (se le anunció). 2. Platonem scribentem mors oppressit. 3. Omne malum nascens facile opprimitur (se reprime). 4. Nihil puero nascente debilius est. 5. Hostes territos nostri milites fugaverunt. 6. Graecia capta ferum victorem cepit. 7. Dionysius tyrannus, cultros tonsorios timens, candenti carbone sibi adurebat capillum. 8. Interdiu (“de día”) stellas non conspicimus, solis luce obscuratas. 9. Illum exercitum comtemno, collectum ex senibus desperatis. 10. Legati veniunt auxilium implorantes. 11. Legati a Saguntinis Romam missi sunt (han sido enviados) auxilium orantes. 12. Hominibus laborantibus fortuna favet. VOCABULARIO. a: de, desde; por. aduro, aduri, adustum (3ª): quemar. auxilium, -ii n.: ayuda, auxilio. candeo, candui, canditum (2ª): estar inflamado, arder, estar candente. capillus, -i m.: cabello, pelo. capio, cepi, captus (5ª): coger, tomar conquistar. carbo, -onis m.: carbón. colligo, collegi, collectum (3ª): recoger, reclutar. comtemno contempsi, contemptum (3ª): despreciar,no temer. conspicio, conspexi, conspectum 85ª): observar, mirar. culter, cultri m.: cuchillo. debilis, -e: debil, suave. despero (1ª): desesperar. Dionysius, -i m. Dionisio. dux, ducis m.: general, jefe. ex: de, desde, a partir de. exercitus, -us m.: ejército. 104
  • 105.
    facile: fácilmente. faveo, favi,fautum (2ª): ayudar, favorecer, proteger. ferus, -a, -um: fiero. fortuna, -ae f.: fortuna, suerte. fugo (1ª): ahuyentar, poner en fuga. Graecia, -ae f.: Grecia. homo, hominis m.: hombre. hostis, -is m.: enemigo. ille, ella, illud: aquél. imploro (1ª): suplicar. interdiu: de día. laboro (1ª): trabajar. legatus, -i n.: legado,embajador. lux, lucis f.: luz. malum, -i n.: mal. miles, .-itis m.: soldado. missi sunt: han sido enviados. morior, mortuus sum (4ª, dep.): morir. mors, mortis f.: muerte. nascor, natus sum (3ª, dep.): nacer. nihil (indeclinable): nada. non: no. noster, -tra, -trum: nuestro. nuntiata est: se le anunció.. obscuro (1ª): oscurecer, cubrir. omnis, -e: todo. opprimitur: se rerpime. opprimo, oppressi, oppressum (3ª): oprimir, reprimir. oro (1ª): rogar, suplicar, hablar. Plato, -onis m.: Platón. puer, pueri m.: niño. Roma, -ae f.: Roma. Saguntini, -oum m.pl.: los Saguntinos. scribo, scripsi, scriptum (3ª): escribir. se: él, ella; ellos, ellas. senex, senis m.: viejo, anciano. sibi: dativo de se. sol, -is m.: el Sol. stella, -ae f.: estrella. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. terreo, terrui, territum (2ª): aterrorizar, asustar. timeo, timui, - (2ª): temer. tonsorius, -a, -um: de barbero. tyrannus, -i m.: tirano. venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar. victor, -oris m.: vencedor. victoria, -ae f.: victoria. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con ablativo absoluto: 1. Dux, oriente sole, e castris copias eduxit. 2. Regnante Tarquinio Prisco, Pythagoras in Italiam venit. 3. Mortuo Numa, Tullus Hostilius creatus est rex. 4. Regibus expulsis, Romae consules creati sunt. 5. Galba, secundis aliquot (“algunos”) proeliis factis castellisque compluribus expugnatis, missis ad eum undique obsidibusque datis et pace facta, constituit in finibus hostium hiemare. 6. Orta luce, profecti sumus. 7. Mortuo rege, magna erat omnibus maestitia. 8. Maximae virtutes, voluptate dominante, pereunt. 9. Multis obsistentibus, hoc impetravi. 10. Perditis omnibus rebus, tamen ipsa virtus se sustentare potest (puede). VOCABULARIO. ad: a, hacia, junto a. aliquot: algunos. castellum, -i n.: fortaleza. castra, -orum n.pl.: campamento. complures, -ura pl.: muchos. constituo, -ui, -utum (3ª): colocar, decidir. consul, -is m.: consul. copiae, -arum f.pl.: tropas. creo (1ª): crear, elegir, nombrar. do, dedi, datum (1ª): dar. dominor (1ª, dep.): dominar, mandar. dux, ducis m: general, jefe. e: de, desde. educo, eduxi, eductum (3ª): hacer salir. et: y. eum: acusat. masc. sing. de is, ea, id. 105
  • 106.
    expello, expulsi, expulsum(3ª): echar, expulsar, rechazar. expugno (1ª): atacar, asaltar. facio, feci, factum (5ª): hacer. fines, -ium m.pl.: territorio. Galba, -ae m.: Galba. hic, haec, hoc: ésta, ésta, esto. hiem0 (1ª): pasar el invierno, invernar. Hostilius, -ii m.: Hostilio. hostis, -is m.: enemigo. impetro (1ª): pedir. in: a, hacia, contra, en. ipse, ipsa, ipsum: él, ella, ello mismo. Italia, -ae f.: Italia. lux, lucis f.: luz. maestitia, -ae f.: tristeza, aflicción. magnus, -a, -um: grande. maximus, -a, -um: máximo, muy grande. mitto, misi, missum (3ª): enviar. morior, mortuus sum (3ª, dep.): morir. multus, -a, -um: mucho. Numa, -ae m.: Numa. obses, obsidis m./f.: rehén. obsisto, obstiti, - (3ª): resistir, oponerse. omnis, -e: todo. orior, ortus sum (4ª dep.): levantarse, salir. pax, pacis f.: paz. perdo, perdidi, perditum (3ª): perder. Gastar. pereo, perii, peritum (4ª): irse, perecer, desaparecer, potest: puede. priscus, -a, -um: antiguo. proelium, -ii n.: combate, batalla. proficiscor, preofecti sum (3ª, dep.): marcharse. Pythagoras, -ae m.: Pitágoras. -que: y. regno (1ª): reinar. res, rei f.: cosa. rex, regis m.: rey. Roma, -ae f.: Roma. se: se, él, ellos. secundus, -a, -um: favorable. sol, solis m.: el Sol. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. sustento (1ª): sostener, conseervar. tamen: sin embargo. Tarquinius, -ii m.: Tarquinio. Tullus, -i m.: Tulo. undique: de todas partes. venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar. virtus, virtutis f.: virtud, valor. voluptas, -atis f.: placer, deseo. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones: 1. Cicerone consule, coniuratio Catilinae patefacta est. 2. Catone censore, severa fuit Romae morum disciplina. 3. Te praetore, populi Romani classis a piratis victa est. 4. Anco Martio rege Ostia ad ostium Tiberis condita est. 5. Domitiano principe, Stoici Roma pulsi sunt. 6. Caesare duce, Romani Galliam subegerunt. 7. Omnia summa consecutus est, virtute duce, comite fortuna. 8. Cotta et Torquato consulibus, multa prodigia fuerunt. VOCABULARIO. a: de, desde; por. ad: a, hacia, junto a. Ancus, -i m.: Anco. Caesar, -aris m.: César. Catilina, -ae m.: Catilina. Cato, -onis m.: Catón. censor, -oris m.: censor. Cicero, -onis m.: Cicerón. classis, -is f.: flota. comes, -itis m.: compañero. condo, condidi, conditum (3ª): fundar. coniuratio, -onis f.: conjura. consequor, consecutus sum (3ª, dep.): conseguir. consul, -is m.: cónsul. Cotta, -ae m.: Cota. disciplina, -ae f.: instrucción, aprendizaje. Domitianus, -i m.: Domiciano. dux, ducis m.: jefe, guía, general. et: y. fortuna, -ae f.: fortuna, suerte. Gallia, -ae f.: la Galia. 106
  • 107.
    Martius, -ii m.:Marcio. mos, moris f.: costumbre. multus, -a, -um: mucho. omnis, -e: todo. Ostia, -ae f.: Ostia. ostium, -ii n.: desembocadura. patefacio, patefeci, patefactum (5ª): abrir, descrubir, revelar. pello, pepuli, pulsum (3ª): empujar, expulsar. pirata, -ae m.: pirata. populus, -i m.: pueblo. praetor, -oris m.: pretor. princeps, principis m.: príncipe, principal. prodigium, -ii n.: prodigio, presagio. rex, regis m.: rey. Roma, -ae f.: Roma. Romanus, -a, -um: romano. severus, -a, -um: severo, duro. Stoici, -orum m.pl.:los estoicos. subigo, subegi, subactum (3ª): someter. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. summus, -a, -um: superl., el más alto, el mayor. te: acusativo de tu. Tiber, -eris m.: Tíber. Torquatus, -i m.: Torquato. tu: tú. vinco, vici, victum (3ª): vencer. virtus, virtutis f.: virtud, valor. EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto: El caballo de Troya Argumento. El príncipe troyano Paris, hijo del rey Príamo, había raptado a la bella Helena, esposa de un rey griego, Menelao, y ése fue el motivo que desencadenó la guerra. Cuenta la leyenda que los griegos tardaron muchos años en conquistar la ciudad de Troya para recuperar a Helena. El posible resultado de la guerra fue incierto durante todo ese tiempo. Los troyanos habían sufrido numerosas bajas, pero no se rendían, y los griegos comenzaban a desanimarse, ya que la victoria parecía poco segura y el viaje de vuelta era muy largo. Hasta que el astuto Ulises, uno de los jefes griegos, ideó la siguiente estratagema: construirían un enorme caballo con madera de los abundantes árboles que crecían sobre el monte Ida, fingiendo que hacían una ofrenda en honor de Minerva; camuflarían en su interior a los guerreros más valerosos y lo dejarían abandonado en la playa simulando que regresaban a Grecia en sus naves. Troianus Paris, Priami regis filius, pulchram Helenam, Menelai uxorem, rapuerat. Raptus Helenae causa belli fuerat. Graeci per multos annos Troiam oppugnaverunt, et diu anceps fuit bellum. Iam ex Troianis viri fortissimi in proelio vulnerati aut necati erant, sed oppidum eorum semper diris hostibus resistebat et Graeci omnem spem abiciebant; tam dubia victoria videbatur et longinquus in patriam reditus! Tum Ulixes, Graecorum dux callidissimus, insidias paravit. Ex arboribus, quae in monte Ida permultae erant, equum ligneum tam ingentem quam montem aedificavit et fortissimos viros in eius ventre inclusit; laeti autem huius ingentis equi magnis litteris talia verba inscripsit: <<Graeci hunc equum deae dono dant>>. Hunc equum in litore Graeci reliquerunt, et ipsi, reditum in Graeciam simulantes solverunt. VOCABULARIO. abicio, abieci, abiectum (5ª): perder. aedifico (1ª): edificar, construir. anceps, ancipitis: incierto, dudoso. annus, -i m.: año. arbor, -oris f.: árbol. aut: o. autem: pero, por su parte. bellum, -i n.: guerra. callidus, -a, -um: astuto. causa f.: casua, motivo. dea, -ae f.: diosa. dirus, -a, -um: terrible, cruel. 107
  • 108.
    diu: durante muchotiempo. do, dedi, datum (1ª): dar. donum, -i n.: don, regalo. dubius, -a, -um: dudoso. dux, ducis m.: jefe, general. eius: genitivo singular masculino de is, ea, id. eorum: genitivo plural masculino de is, ea, id. equus, -i m.: caballo. et: y. ex: preposición e ablativo, de, desde. filius, -ii m.: hijo. fortis, -e: fuerte, valiente. Graecia, -ae f.: Grecia. Graecus, -a, -um: griego. Helena, -ae f.: Elena. hic, hace, hoc: éste, ésta, esto. hostis, -is m.: enemigo. huius: genitivo singular masculino de hic, haec, hoc. hunc: acusativo singular masculino de hic, haec, hoc. iam: ya. Ida, -ae f.: el Ida. in: preposición de acusativo, a, hacia, contra; de ablativo, en. includo, inclusi, inclusum (3ª): encerrar. ingens, ingentis: ingente, enorme. inscribo, inscripsi, inscriptum (3ª): grabar. insidiae, -arum f.pl.: emboscada, insidia, traición. ipse, -a, -um: el mismo, personalmente. is, ea, id: éste, ésta, esto; él, ella, ello. laetus, -a, -um: alegre. ligneus, -a, -um: de madera. littera, -ae f.: letra. litus, -oris n.: playa, costa. longinquus, -a, -um: largo. magnus, -a, -um: grande. Menelaus, -i m.: Menelao. mons, montis m.: monte. multus, -a, -um: mucho. necatus, -a, -um: muerto. omnis, -e: todo. oppidum, -i n.: ciudad, fortaleza. oppugno (1ª): atacar, sitiar, asaltar. Paris, Paridis m.: Paris. paro (1ª): preparar. patria, -ae f.: patria. per: preposición de acusativo, por, durante. permultus, -a, -um:muchísimo, en gran número. Priamus, -i m.: Príamo. proelium, -ii n.: batalla. pulcher, pulchra, pulchrum: hermoso. quam: que. qui, quae, quod: que, quien. rapio, rapui, raptum (5ª): raptar. raptus, -us m.: rapto. reditus, -us m.: retorno, vuelta. relinquo, reliqui, relictum (3ª): dejar, abandonar. resisto, restiti, - (3ª): detenerse, resistir, enfrentarse. rex, regis m.: rey. sed: pero. semper: siempre. simulo (1ª): simular, fingir. solvo, solui, solutum (3ª): librar, soltar. spes, -ei f.: esperanza. sum, fui, - (irr.). Ser, estar, haber, existir. talis, -e: tal. tam: tan. Troia, -ae f.: Troya. troianus, -a, -um: troyano. tum: entonces. Ulixes, -is m.: Ulises. uxor, uxoris f.: esposa. venter, ventris m.: vientre. verbum, -i n.: palabra. victoria, -ae f.: victoria. videor, visus sum (dep.): parecer. vir, viri m.: hombre. vulneratus, -a, -um: herido. EJERCICIO: Analiza y traduce el siguiente texto: Galli in urbem intrant (Editex pág 118) Galli, relictis agris suis ob sterilitatem, multas civitates Italiae ceperant et Romam iam aderant. Exercitum Romanum apud Alliam fluvium ceciderunt die XVI Kal. August.; quem diem inter nefastos relatum Romani Alliensem dixerunt. Victores Galli in urbem intraverunt, ubi nobiles senes in curulibus et insignibus conspexerunt. Primo senes venerationem Gallorum habuerunt; deinde, sublata veneratione, Galli illos senes interfecerunt. Capta urbe, 108
  • 109.
    reliqua iuventus cumManlio in Capitolium fugit. Manlium ob defensum Capitolium Capitolinum appellaverunt. E somno excitatus clangore anseris Gallos qui ascendebant deiecit. Cives Manlium patronum appellaverunt et domum praemium etiam in Capitolio publice accepit. VOCABULARIO. accipio, accepi, acceptum (5ª): recibir, aceptar. adeo, adii, aditum (4ª irr.): ir, dirigirse. ager, agri m.: campo. Allia, -ae f.: Alia. Alliensis, -a: aliense. anser, anseris m.: ganso. appello (1ª): llamar. apud; preposición de acusativo, junto a. ascendo, ascendi, ascensum (3ª): ascender. cado, cecidi, caesum (3ª): cortar, matar. capio, cepi, captum (5ª): coger, tomar, conquistar. Capitolinus, -a, -um: capitolino, del Capitolio. Capitolium, -ii n.: Capitolio. captus, -a, -um: participio de perfecto de capio. civis, -is m.: ciudadano. civitas, -atis f.: ciudad. clangor, -oris m.: estruendo. conspicio, conspexi, conspectum (5ª): mirar, observar. cum: preposición de ablativo, con. curulis, -is f.: silla curul. defendo, defendi, defensum (3ª): defender. deicio, deieci, deiectum (5ª): echar, derribar, matar. deinde: después, luego. dico, dixi, dictum (3ª): decir, llamar. die XVI Kal. August.: el día décimo sexto (antes) de las Kalendas de agosto = el 17 de julio (del 387 a.C.). dies, -ei f./f.: día, fecha. domus, -us/-i f.: casa. e: preposición de ablativo, de, desde, a partir de. et: y etiam: también, además, incluso. excito (1ª): despertar, excitar. exercitus, -us m.: ejército. fluvium, -ii n.: río. fugio, fugi, - (5ª): huir. Galli, -orum m.pl.: los galos. habeo, habui, habitum (2ª): tener, considerar. iam: ya, ahora. ille, illa, illud: aquél, él. in: preposición de acusativo, a, hacia, en; preposición de ablativo, en. insigne, -is n.: distintivo, emblema. inter: preposición de acusativo, entre. interficio, interfeci, interfectum (5ª): matar, asesinar. intro (1ª): entrar. Italia, -ae f.: Italia. iuventus, -tutis f.: juventud. Manlius, -ii m.: Manlio. multus, -a, -um: mucho. nefastus, -a, -um: nefasto, inhábil (dicho de los días). nobilis, -e: noble. ob: preposición de acusativo, por, a causa de. patronus, -i m.: patrono. praemium, -ii n.: premio. primo: primeramente. publice: oficialmente, públicamente. qui, quae, quod: que, quien; éste. refero, retuli, relatum (3ª irr.): trasladar, someter a deliberación. relatus, -a, -um: participio de perfecto de refero. relictus, -a, -um: participio de perfecto de relinquo. relinquo, reliqui, relictum (3ª): dejar, abandonar. reliquus, -a, -um: restante. Roma, -ae f.: Roma. Romani, -orum m.pl.: los romanos. Romanus, -a, -um: romano. senex, senis m.: anciano. somnus, -i m.: sueño. sterilitas, -atis f.: esterilidad. sublatus, -a, -um: participio de perfecto de tollo. suus, -a, -um: su, suyo. tollo, sustuli, sublatum (3ª irr.): levantar, suprimir, quitar. ubi: donde, cuando. urbs, urbis f.: ciudad. veneratio, -onis f.: veneración, respeto. victor, -oris: vencedor. 109
  • 110.
    EJERCICIO: Analiza ytraduce el siguiente texto: Res gestae Hannibalis Hannibal causam belli quaerens Saguntum, civitatem foederatam, obsedit cepitque. Is, relicto in Hispania fratre Hasdrubale, Pyrenaeum transit. Tum, Alpes, adhuc ea parte invias, patefecit et in Italiam traiecit. Tradunt eum ad Italiam LXXX milia peditum, X milia equitum, septem et XXX elephantos adduxisse. P. Cornelium Scipionem apud Ticinum flumen, Sempronium Gracchum apud Trebiam amnem, Flaminium consulem apud Trasimenum lacum, Paullum et Varronem apud vicum, qui Cannas appellant, superavit. Hannibal usque ad quartum miliarium urbis accessit et castra posuit, equites eius usque ad portam. Mox timore consulum cum exercitu venientium in Campaniam se recepit. Mox in Africam revocatus, a Scipione superatus, apud Zamam, ad Antiochum regem Syriae confugit; quo victo, ad Prusiam, regem Bithyniae, concessit; unde Romana legatione repetitus, hausto veneno, quod sub gemma anuli habebat, periit. VOCABULARIO. a: preposición de ablativo, de, desde, por. accedo, -cessit, acensum (3ª): acercarse a. ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a. adduco, adduxi, adductum (3ª): llevar, traer, aportar. adhuc: hasta ahora, aún. Africa, -ae f. África. Alpes, -ium f.pl.: los Alpes. amnis, -is m.: río. Antiochus, -i m.: Antíoco. anulus, -i m.: anillo. appello (1ª): llamar. apud: preposición de acusativo, junto a, en. bellum, -i n.: guerra. Bithynia, -ae f.: Bitinia. Campania, -ae f.: campania. Cannae, -arum f.pl.: Cannas. capio, cepi, captum (5ª): coger, conquistar. castra, -orum n.pl.: campamento. causa, -ae f.: cassa, motivo. civitas, -atis f.: ciudad. concedo, concessi, concessum (3ª): retirarse, ceder. confugio, confugi, confugitum (5ª): huir. consul, -is m.: cóncul. Cornelius, -ii m.: Cornelio. cum: preposición de ablativo, con. elephantus, -i m.: elefante. eques, -itis m.: jinete. et: y. exercitus, -us m.: ejército. Flaminius, -ii m.: Flaminio. flumen, -inis n.: río. foederatus, -a, -um: federado, aliado. frater, fratris m.: hermano. gemma, -ae f.: gema. Gracchus, -i m.: Graco. habeo, habui, habitum (2ª): tener. Hannibal, -alis m.: Aníbal- Hasdrubal, -alis m.: Asdrúbal. haurio, hausi, haustum (4ª): apurar, consumir. Hispania, -ae f.: Hispania. in: preposición de acusativo, a, hacia, contra; de ablativo, en. invius, -a, -um:intransitable, impracticable. is, ea, id: éste, él. Italia, -ae f.: Italia. lacus, -i m.: lago. legatio, -onis f.: delegación, embajada. LXXX: ochenta. miliarium, -i n.: miliar, miliario. mille, milia; mil, un millar. mox: luego, después. obsideo, obsedi, obsessum (2ª): asediar, sitiar. P. : Publius. pars, partis f.: parte. patefacio, patefeci, patefactum (5ª): abrir. Paullum: Paulus. Paulus, -i m.: Paulo. pedes, -itis m.: infante, soldado de infantería. pereo, periit, peritum (4ª irr): perecer, morir. pono, posui, positum (3ª): poner. porta, -ae f.: puerta. Prusias, -ae m.: Prusias. Publius, -ii m.: Publio. Pyrenaeus, -i m.: Pirineo. quaero, quaesivi, quaesitum (3ª): buscar. 110
  • 111.
    quartus, -a, -um:cuarto. -que: y. qui, quae, quod: que, quien, el cual; éste. recipio, recepi, receptum: recibir, acoger. relictus, -a, -um: part. perf. de relinquo. relinquo, reliqui, relictum (3ª): dejar, abandonar. repeto, repetii, repetitum (3ª): buscar. revoco (1ª): reclamar. rex, regis m.: rey. Romanus, -a, -um: romano. Saguntum, -i n.: Sagunto. Scipio, -onis m.: Escipión. se: acusativo del pronombre personal de tercera persona. Sempronius, -ii m.: Sempronio. septem: siete. sub: preposición de ablativo, debajo de. supero (1ª): vencer. Syria, -ae f.: Siria. Ticinus, -i m.: resino. timor, -oris m.: temor. trado, tradidi, traditum (3ª): entregar, contar. traicio, traieci, traiectum (5ª): pasar, atravesar. transeo, transii, transitum (irr.): atravesar, pasar al otro lado. Trasimenus, -i m.: Trasimeno. Trebia, -ae f.: Trebia. tum: entonces. unde: de donde. urbs, -is f.: ciudad. usque ad: hasta. Varro, -onis m.: Varrón. venenum, -i n.: veneno. venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar. victus, -a, -um: part. perf. de vinco. vicus, -i m.: aldea. vinco, vici, victum (3ª): vencer. X: diez. XXX: treinta. Zama, -ae f.: Zama. Aníbal atravesando los Alpes 111
  • 112.
    UNIDAD 12 12.1. PRONOMBRESINTERROGATIVOS. Los pronombres interrogativos más habituales en latín son: 12.1.1. quis/qui? quae? quid/quod? “¿quién? ¿qué? ¿cuál? ¿qué cosa?”. Se declina: singular plural masc. fem. neutro masc. fem. neutro nominativo quis/qui54 quae quid/quod55 qui quae quae acusativo quem quam quid/quod quos quas quae genitivo cuius cuius cuius quorum quarum quorum dativo cui cui cui quibus quibus quibus ablativo quo qua quo quibus quibus quibus Ejs.: Quis venit?: “¿Quién viene?” Qui locus est hic?: ¿Qué lugar es éste?”. 12.1.2. Uter, utra, utrum “¿cuál de los dos?”. Se declina: singular plural masc. fem. neutro masc. fem. neutro nominativo uter utra utrum utri utrae utra acusativo utrum utram utrum utros utras utra genitivo utrius utrius utrius utrorum utrarum utrorum dativo utri utri utri utris utris utris ablativo utro utra utro utris utris utris 12.2. PARTÍCULAS INTERROGATIVAS. Las oraciones interrogativas pueden ser: – Totales: si se refieren al conjunto de la frase, ej.: ¿Vienes? – Parciales: si se refieren a un elemento de la pregunta, ej.: ¿Quién viene? En latín las oraciones interrogativas que se refieren a la totalidad de la oración pueden estar introducidas por las siguientes partículas interrogativas: – ne: es enclítica (se agrega a la primera palabra de la oración) y se emplea cuando realmente no se presupone la respuesta, ej.: Tune me culpas? “¿Me culpas tú?”. – nonne: se emplea colocada al principio de la frase, cuando se espera una respuesta afirmativa; ej.: nonne me culpas? “¿Acaso no me culpas?”. – num: se una cuando se espera una respuesta negativa; ej.: Num insanis? “¿Has perdido el juicio?- 54 Lo más frecuente es que la forma quis sea pronombre y qui se une como adjetivo. 55 La forma quid es siempre pronombre y quod se usa como adjetivo. 112
  • 113.
    EJERCICIO.- Analiza ytraduce las siguientes oraciones: a. Philippo successit Alexander, uter fuit clarior? b. Quid hac consuetudine pulchrius est? c. Num tu, vir ignarus, viam aliis monstras? d. Me scio; tene scis? VOCABULARIO. Alexander, -dri (m): Alejandro alius, alia, aliud: otro. clarus, -a, -um: claro, famoso. consuetudo, -inis (f): costumbre. ego: yo hic, haec, hoc: éste, ésta, esto. ignarus, -a, -um: desconocido. me: ac. de ego. monstro (1ª): mostrar -ne: partícula interrogativa. num: partícula interrogativa. Philippus, -i (m): Filipo. pulcher, -chra, -chrum: hermoso, bello. quis/qui? quae? quid/quod?:¿quién? ¿qué? ¿cuál? ¿qué cosa?” scio, scivi, scitum (4ª): saber, conocer. succedo, successi, sucessum (3ª): suceder. sum, esse fui (irr.): ser, estar, haber, existir. te: ac. de tú. tu: tú. uter, utra, utrum?: ¿cuál de los dos? via, -ae (f): vía, camino. vir, viri (m): hombre. 12.3. EL IMPERATIVO DE PRESENTE. El imperativo pertenece al tema de presente, se conjuga en 2ª persona, puesto que se utiliza para dar órdenes o consejos: imperativo 1ª conj. 2ª conj. 3ª conj. 4ª conj. 5ª conj. sum 2ª p.sg. am-a del-e reg-e aud-i cap-e es 2ª p.pl. am-ate del-ete reg-ite aud-ite cap-ite este ama tú, amad vosotros, etc. 12.4. EXPRESIÓN DE LA PROHIBICIÓN. Para expresar una orden o exhortación negativa en segunda persona, en latín se utilizan las siguientes perífrasis: noli/nolite + infinitivo noli/nolite me tangere no me toques/toquéis ne + pret perf. de subjuntivo ne hoc feceris no lo hagas ne + presente de subjuntivo ne facias no hagas ne + imperativo ne fle no llores 12.5. PRINCIPALES CONJUNCIONES SUBORDINANTES ADVERBIALES. 12.5.1. Dentro de las oraciones compuestas llamamos adverbiales o circunstanciales a las que tienen la función de un adverbio o complemento circunstancial respecto de la principal. Pueden ser: temporales, comparativas, finales, condicionales, consecutivas, causales y concesivas. 113
  • 114.
    12.5.2. Las principalesconjunciones en latín son: valor conjunción latina conjunción castellana temporales cum, ubi, ut cuando postquam después que priusquam, antequam antes que dum, donec, quoad mientras, hasta que comparativas ut, sicut, velut como tam... quam tanto... como finales ut para que quo (+comparativo) para que ne para que no condicionales si si consecutivas ut que, de manera que causales quin que no quod, quia porque quoniam, quando puesto que, ya que Concesivas quamquam, licet, ut aunque etsi, etiamsi, tametsi Aun si 12.5.3. Algunas de estas conjunciones pueden tener significados distintos, las más frecuentes son: UT Con indicativo Temporal (cuando): ut praetor factus est, abiit (cuando fue nombrado pretor, se marchó). Comparativa (como): ut praedixeram, ita accidit (sucedió tal como yo había predicho). Con subjuntivo Completiva (que): volo tu mihi respondeas (quiero que me respondas). Final (para que): da mihi pecuniam ut librum emam (dame dinero para que compre un libro). Consecutiva ([de modo] que): quis tam demens est ut sua voluntate maereat? (¿quién hay tan loco que sufra por propia voluntad?). 114
  • 115.
    CUM Preposición de ablativo(con):cum liberis ibat (iba con sus hijos). Conjunción Con indicativo Temporal (cuando): Cum Caesar in Galliam venit (cuando César llegó a la Galia). Con subjuntivo Temporal (cum <<histórico>>: cuando, mientras o gerundio): cum venisset Caesar (habiendo llegado César). Causal (porque, puesto que): cum vita sine amicus metus plena sit, ratio ipsa monet amicitias comparare (puesto que la vida sin amigos está llena de inquietudes, la propia razón nos aconseja procurarnos amistades). Concesiva (carus erat (aunque): cum onmes gloria anteiret, omnisbus tamen (aunque aventajaba a todos en reputación, era, sin embargo, querido de todos). 12.6. LOS VERBOS COMPUESTOS DE SUM. – Enunciado. Están formados sobre el verbo sum con diversos prefijos que marcan el sentido del verbo. Son los siguientes: – ab-sum, abes, abesse, afui, - (estar ausente, estar lejos). – ad-sum, ades, adesse, adfui/affui, - (estar presente, ayudar. – de-sum, (dees), deesse, defui, - (faltar). – in-sum, ines, inesse, (infui), - (estar en, estar dentro). – ob-sum, obes, obesse, obfui/offui, - (oponerse,ser un obstáculo). – pos-sum, potes, posse, potui, - (poder). – prae-sum, (praees), praeesse, praefui, - (presidir, estar al frente (de)). – pro-sum, podes, prodesse, profui, - (aprovechar, ser útil). – sub-sum, subes, subesse, (sin tema de perfecto), - (estar debajo). – super-sum, superes, superesse, superfuui, - (sobrar, sobrevivir). – absum y praesum tienen participio de presente: absens (ausente) y praesens (presente). – desum contrae generalmente la vocal del prefijo con la vocal temática: dest, dero, deram, etc. – prosum está formado del preverbio prod, que conserva la d cuando ésta precede a una vocal: prodes, prodest, etc. Pero la pierde ante consonante (s o f), ejs.: prosum, prosumus, etc. – El verbo posum. Es el más irregular. Tiene en el sistemaa de presente un prefijo pot, que conserva la t ante vocal, ejs.: potes, poteram, etc., pero la convierte en s ante otra s, ejs.: possum, possim, etc. El sistema de perfecto se forma sobre un tema potu- que no tiene nada que ver con el verbo sum y posee una conjugación absolutamente regular. 115
  • 116.
    PRESENTE PRET. IMPERFECTOFUTURO SIMPLE INDICATIVO possum Yo puedo potes potest possumus potestis possunt poteram Yo podía poteras poterat poteramus poteratis poterant potero Yo podré poteris poterir poterimus poteritis poterunt SUBJUNTIVO possim Yo pueda possis possit possimus possitis possint possem Yo pudiera, posses pudiese o posset podría possemus possetis possent INFINITIVO Posse Poder EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones: 1. Reges venerunt ut inter se de cunctis negotiis disceptarent. 2. Cum hunc copiis praefecissent, milites hostes vicerunt. 3. Vetus est lex illa verae amicitiae, ut idem amici semper velint (quieren). 4. Romae populus liber semper pugnabit ut multa bona habeat. 5. Dum Lesbiam amabat Catullus, Lesbia amabat alium. VOCABULARIO. alius, alia, aliud: otro. amicitia, -ae (f): amistad. amicus, a-, -um: amigo. amo (1ª): amar bonum, -i (n): bien. Catullus, -i (m): Catulo. copiae, -arum (f.pl.): tropas. cum: conjunción, cuando, como, histórico, porque, aunque: cunctus, -a, um: todo. de: prep. de abl., de, desde, acerca de. discepto (1ª): juzgar, discutir. dum: mientras, hasta que. ego: yo. habeo, habui, habitum (2ª): tener. hic, haec, hoc: éste, ésta, esto. hostis, -is (m): enemigo. idem, eadem, idem: el, la, lo mismo. ille, illa, illud: aquél, aquélla, aquello. inter: prep. de ac. entre. Lesbia, -ae (f): Lesbia. lex, legis (f): ley. liber, libera, liberum: libre. miles, militis (m): soldado. multus, -a, -um: mucho. negotium, -ii (n): negocio, asunto. populus, -i (m): pueblo. praeficio, -feci, -fectum (5ª): poner al frente. pugno (1ª): luchar. rex, regis m: rey. Roma, -ae (f): Roma. se: acus. de 3ª persona. semper: siempre. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. ut: conjunción, cuando, como, que, para que. velint: quieren. venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar. verus, -a, -um: verdadero. vetus, veteris: viejo. vinco, vici, victum (3ª): vencer. 116
  • 117.
    EJERCICIO.- Analiza ytraduce las siguientes oraciones interrogativas directas: 1.- Quae est maxima egestas? Avaritia. 2.- Cuius sunt istae domus? 3.- Ex iis donis, quae ego tibi dedi, quae sunt tibi iucundiora? 4.- Quid est optabilius sapientia? 5.- Quid est in homine ratione divinius? 6.- Quotidie ante nocturnam quietem animum tuum interroga: <<Quod malum tuum hodie sanavisti? Cui vitio obstitisti? Qua parte melior es?>> Quid hac consuetudine pulchrius est? Qualis erit tuus somnus, cum totum diem sic tecum scrutatus eris (hayas examinado): <<Quibus officiis defuisti? Cui es iratus (= te has irritado)? Quocum es altercatus (= has disputado)? Quem irrisisti? De quo male locutus es (= has hablado)? Quem amicum decepisti? Quid iusiurandum violavisti? De quo bene meritus es? Cuius te miseruit (= te has compadecido)? Quorum peccatorum te paenituit?>> Mihi crede: quotidie rationem reddere debet animus (adapt. de Séneca). 7.- Uter est insanior horum? 8.- Cur calamitas? Quid venisti? Ubi est Antonius? Quando veniet? 9.- Cur me querellis exanimas tuis? 10.- Quin ommittimus ambages? 11.- Nonne millies perire est melius quam... ? 12.- Num duas patrias habemus? 13.- Nonne miseris succurrere debemus? 14.- Estne frater tuus intus? Non est. 15.- Nonne pulchrum est pro patria mori (= morir)? Etiam. 16.- Novistine (= conoces) meum patrem? Novi. 17.- Meosne filios novisti? Tuos. Novistine meos filios? Novi. 18.- Num inimicis nocere licet? Non. VOCABULARIO. ambages, -is f.: ambigüedad, excusa. amicus, -a, -um: amigo. animus, -i m.: ánimo, espíritu. ante: antes de. Antonius, -i m.: Antonio. avaritia, -ae f.: avaricia. bene: bien. bonus, -a, -um: bueno. calamitas, -atis f.: calamidad, desgracia. consuetudo, -inis f.: costumbre. credo, credidi, creditum (3ª): creer. cum: como, cuando, puesto que. cur: ¿por qué? de: de, desde, acerca de, sobre. debeo, debui, debitum (2ª): deber. desum, defui, - (comp. de sum, irr.): faltar, no asistir a. dies, -ei m/f.: día. divinus, -a, -um: divino. do, dedi, datum (1ª): dar. domus, i/us f.: casa. donum, -i n.: don, regalo. duo, duae, duo: dos. egestas, -atis f.: pobreza, escasez. ego: yo. eris scrutatus: hayas examinado. es altercatus: has disputado. es iratus: te has irritado. etiam: todavía, también, sí. ex: de, desde. exanimo (1ª): perturbar, preocupar. filius, -ii m.: hijo. frater, -tris m.: hermano. habeo, habui, habitum (2ª): tener. hic, haec, hoc:éste, ésta, esto. hodie : hoy. homo, -inis m.: hombre, ser humano. in: en, a, hacia. inimicus, -a, -um: enemigo. insanus, -a, -um: loco. 117
  • 118.
    interrogo (1ª): preguntar. intus:dentro. irrideo, irrisi, irrisum (2ª): burlarse. is, ea, id: éste, el. iste, ista, istud: ése, ésa, eso. iucundus, -a, -um: agradable. iusiurandum, -i n.: juramento. licet: impers. Está permitido. locutus es: has hablado. magnus, -a, -um: grande. male: mal. malum, -i n.: mal. maximus, -a, -um: superl. De magnus. me: me, acusativo de ego. melior, melius: comparativo de bonus. meritus es: has merecido. meus, -a, -um: mi, mio. mihi: dat. de ego. millies: mil vecess. miser, misera, miserum: desgraciado. miseruit: te has compadecido mori: morir. -ne: ¿acaso...?, o no se traduce. noceo, nocui, nocitum (2ª): dañar, perjudicar. nocturnus, -a, -um: nocturno, de noche. non: no. nonne: ¿acaso no...? nosco, novi, notum (3ª): conocer. novi: perf. de nosco. novisti: conoces. num: ¿acaso...? obsto, obstiti, obstaturus (1ª): oponerse, ser un obstáculo. officium, -ii n.: servicio, cargo, deber. ommitto, omisi, omissum (3ª): dejar, omitir, prescindir. optabilis, -e: deseable. paeniteo, paenitui, - (2ª): disgustar, arrepentirse. pars, partis f.: parte. pater, patris m. padre. patria, -ae f.: patria. peccatum, -i n.: pecado, falta. pereo, perii, peritum (4ª): irse, desaparecer, morir. perire: inf. Presente de pereo. pro: por, en favor de. pulcher, pulchra, pulchrum: hermoso. qualis, -e: ¿qué?, ¿cuá', ¿qué clase de...? quam: que. quando: ¿cuándo...? querella, -ae f.: queja, reclamación. quies, -etis f: reposo, tranquilidad, descanso. quin: ¿por qué no...? quis/qui, quae, quid/quod: ¿quién? ¿qué? ¿cuál? quotidie: cada día. ratio, -onis f.: razón, inteligencia. reddo, reddidi, redditum (3ª): devolver. sano (1ª): sanar, curar. sapientia, -ae f.: sabiduría. sic: así, de este modo. somnus, -i m.: sueño. succurro, succurri, succursum (3ª): acudir, socorrer. sum, fui, - (irr.): seer, estar, haber, existir. te: acusativo de tu. tibi: dativo de tu. totus, -a, -um: todo, todo entero. tu: tu. tuus, -a, -um: tu, tuyo. ubi: ¿dónde...? ¿Cuándo...? uter: ¿Cuál de los dos...? venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar. violo (1ª): violar, profanar. vitium, -ii n.: vicio,defecto. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones interrogativas indirectas: 1.- Quis sum? Nescio quis sim. 2.- Scire volo uter vestrum hoc fecerit. Uter vestrum hoc fecit? 3.- Nemo scit quid quaeque nox aut dies nobis afferre possit. 4.- Deos semper rogaverunt homines cur in terris malum exsisteret. 5.- Minos in inferis homines interrogabat quomodo in terris egissent. 6.- Pater interrogavit filium velletne (= si quería) secum in castra proficisci (= partir) necne. 7.- Videamus primum deorumne providentia mundus regatur (= es regido) deinde, consulantne rebus humanis. 8.- Agitamus utrum divitiis homines an virtute beati sint. 118
  • 119.
    9.- Ulixes Nausicaamrogavit deane esset an mortalis; at Nausicaa Ulixem interrogavit quae esset eius patria. 10.- Videamus utrum ea fortuita sint necne. 11.- Ex te quaero utrum hoc verum sit an falsum. VOCABULARIO. affero, attuli, allatum (irr.): traer, llevar. afferre: infinitivo pres. de affero. agito (1ª): examinar, discutir. ago, egi, actum (3ª): hacer. an: ¿no es cierto...?, o si. at: pero, sin embargo, o bien. aut: o. beatus, -a, -um: feliz. castra, -orum n.pl.: campamento. consulo, consului, consultum (3ª): deliberar, consultar, ocuparse (de). cur: ¿por qué?, porque. dea, -ae f.: diosa. deinde: luego, después deus, -i m.: dios. dies, -ei m/f.: día. divitiae, -arum f.pl.: riquezas. egi: perfecto de ago. ex: de, desde. exsisto, exsistiti, - (3ª): originarse. facio, feci, factum (5ª): hacer. falsus, -a, -um: falso. feci: perfecto de facio. filius, -ii m.: hijo. fortuitus, -a, -um: fortuito casual. his, haec, hoc:éste, ésstsa, esto. homo, -inis m.: hombre, ser humano. humanus, -a, um_ humano. in: en, a, hacia. inferi, -orum m.pl.: los infiernos. interrogo (1ª): interrogar, preguntar. is, ea, id: ése, el. malum, -i n.: mal. Minos, Minois m.: Minos. mortalis, -e: mortal. Humano. mundus, -i m.: mundo. Nausicaa, -ae f.: Nausicaa. -ne:si. necne: o no. nemo, neminis: nadie, ninguno. nescio, nescivi (nescii), nescitum (4ª): no saber, desconocer. nobis: dat./abl. de nos. nos: nosotros. nox, noctis f.: noche. pater, patris m.: padre. patria, -ae f.: patria. possit: presente de subj, de possum. possum, potui, - (compuest. de sum, irr.): poder. primum: primeramente, en primer lugar. proficisci: partir. providentia, -ae f.: providencia, cuidado. quaero, quaesivi, quaaesitum (3ª): buscar, preguntar, inquirir. quis/qui, quae/qua, quid/quod: ¿quién?, ¿qué?, ¿cuál? quisque, quaeque, quodque: cada, todo, cualquiera. quomodo: ¿cómo...?, de la manera que. regatur: es regido. res, rei f.: cosa. rogo (1ª): rogar, preguntar. scio, scivi (scii), scitum (4ª): saber. secum: consigo, con él. semper: siempre. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. te: acusativo de tu terra, -ae f.: tierra. tu: tu. Ulixes, -is m.: Ulises. uter: uno de los dos, ¿cuál de los dos? utrum: puede no traducirse. velletne: si quería. verus, -a, -um: verdadero. vester, vestra, vestrum: vuestro, de vosotros. video, vidi, visum (2ª): ver. virtus, -utis f.: virtud, valor. volo, volui, - (irr.): querer. 119
  • 120.
    EJERCICIO.- Analiza ytraduce las siguientes oraciones de Ut: 1.- Ut Hostius cecidit, confestim Romana inclinatur (se rompe) acies. 2.- Ut ignis aurum probat, sic miseria probat virtutem. 3.- Epicurus discipulos hortabatur (animaba) ut amicitiam omnibus rebus humanis anteponerent. 4.- Pompeius suis praedixerat ut Caesaris impetum exciperent. 5.- Sol efficit ut omnia floreant. 6.- Vereor ut (que no) satis diligenter actum sit. 7.- Milites pugnant, ut suam patriam defendant. 8.- Legum idcirco omnes servi sumus, ut liberi esse possimus. 9.- Tanta vis probitatis est, ut eam etiam in hoste diligamus. 10.- Erat... ita non superstitiosus, ut... sacrificia et fana contemneret. 11.- Ut rationem Plato nullam afferret, tamen ipsa auctoritate me frangeret. VOCABULARIO. acies, -ei f: linea de batalla, ejército. actum sit: se haya hecho. affero, attuli, allatum (irr.): traer, llevar, aportar. amicitia, -ae f.: amistad. antepono, anteposui, antepositum (3ª): anteponer, preferir. auctoritas, -atis f.: autoridad. aurum, -i n.: oro. cado, cecidi, casum (3ª): caer, morir. Caesar, -is m.: César. confestim: al instante, en seguida. contemno, contempsi, contemptum (3ª): despreciar. defendo, defendi, defensum (3ª): defender, rechazar. diligenter: atentamente. diligo, dilegi, dilectum (3ª): amar, apreciar. discipulus, -i m.: discípulo, alumno. efficio, effeci, effectum (5ª): producir, hacer. ego: yo. Epicurus, -i m.: Epicuro. et: y. etiam: también, incluso. excipio, excepi, exceptum (5ª): sacar, sostener, aguantar. fanum, -i n.: templo. floreo, florui, - (2ª): florecer. frango, fregi, fractum (3ª): romper, abatir, conmover, convencer. hortor (1ª dep.): exhortar, animar. hostis, -is m.: enemigo. Hostius, -ii m.: Hostio. humanus, -a, -um humano, mortal. idcirco: por esta razón. ignis, -is m.: fuego. impetum, -i n.: ataque. in: en, a, hacia. inclino (1ª): inclinar, caer. ipse, ipsa, ipsum: él, ella , ello mismo. is, ea, id: éste, ésta, esto. ita: así, de este modo. lex, legis f.: ley. liber, -a, -um: libre. me: acusativo de ego. miles, -itis m.: soldado. miseria, -ae f.: desgracia. non: no. nullus, nulla, nullum: ningún, ninguno. omnis, -e: todo. patria, -ae f.: patria. Plato, -onis m.: Platón. Pompeius, -ii m.: Pompeyo. possimus: presente de subj, de possum. possum, potui, - (irr. comp. de sum): poder. praedico, praedixi, praedictum (3ª): predecir, advertir. probitas, -atis f.: honradez. probo (1ª): probar. pugno (1ª): luchar. ratio, -onis f.: razón, inteligencia. res, rei f.: cosa. romanus, -a, -um: romano. sacrificium, -ii n.: sacrificio. satis: bastante, suficiente. servus, -a, -um: siervo, esclavo. sic: así, de este modo. sol, solis m.: el Sol. 120
  • 121.
    sum, fui, -(irr.): ser, estar, haber, existir. superstitiosus, -a, -um: superticioso. suus, -a, -um: su, suyo. tamen: sin embargo. tantus, -a, -um: tan grande. tu: tu: ut: como, cuando, que, para que. vereor, veritus sum (dep.): respetar, venerar, temer. virtus, -utis f: virtud, valor. vis, vis f.: fuerza, violencia. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones de Cum: 1.- Pater mecum veniet. 2.- Utilitas saepe cum honestate certat. 3.- Cum hostibus pugnavimus. 4.- Facile omnes, cum valemus, recta consilia aegrotis damus. 5.- Cum solitudo et vita sine amicis insidiarum plena sit, ratio ipsa nos monet ut (= que) amicitias comparemus. 6.- Cum sint in nobis consilium, ratio, prudentia, necesse est (= es preciso) deum haec ipsa habere maiora. 7.- Romulus eiusque socii, cum uxores non haberent, mulieres Sabinas rapere statuerunt. 8.- Cum Romani urbis muros ariete oppugnavissent, hostes urbem deseruerunt. 9.- Leonidas, cum victoriam non speraret, tamen usque ad mortem pugnavit. 10.- Cum hostes numero praestarent, eos tamen exercitus noster profligavit. VOCABULARIO. aegrotus, -a, -um: enfermo. amicitia, -ae f.: amistad. amicus, -a, -um: amigo. aries, arietis m: ariete. certo (1ª): luchar, ser enemigo. comparo (1ª): preparar, buscar. consilium, -ii n.: consejo, razón. cum: con, cuando, puesto que, auneu, gerundio. desero, deserui, desertum (3ª): abandonar. deus, -i m.: dios, divinidad. do, dedi, datum (1ª): dar. et: y. exercitus, -us m.: ejército. facile: fácilmente, con facilidad. habeo, habui, habitum (2ª): tener. hic, haec, hos: éste, ésta, esto. honestas, -atis f.: honestidad. hostis, -is m.: enemigo. in: en, a, hacia. insidiae, -arum f.pl: insidia, emboscada. ipse, ipsa, ipsum: él, ella, ello mismo. is, ea, id: éste, el. Leonidas, -ae m.: Leónidas. magnus, -a, -um: grande. maior: comparativo de magnus. mecum: cum me, conmigo. moneo, monui, monitum (2ª): aconsejar. mors, mortis f.: muerte. mulier, -eris f.: mujer. murus, -i m.: muro. necesse est: es preciso. nobis: dat./abl. de nos. non: no. nos: nosotros. noster, nostra, nostrum: nuestro. numerus, -i m.: número, cantidad. omnis, -e: todo. oppugno (1ª): atacar, asaltar. pater, patris m.: padre. plenus, -a, -um: lleno. praesto, praestiti, praestitum (1ª): aventajar. profligo (1ª): derrotar, destruir. prudentia, -ae f.: prudencia. pugno (1ª): luchar. -que: y. rapio, rapui, raptum (5ª): arrebatar, secuestrar. ratio, -onis: razón. rectus, -a, -um: recto, acertado. Romani, -orum m.pl.: los romanos. Romulus, -i m.: Rómulo. Sabinus, -a, -um: sabino. saepe: a menudo, con frecuencia. sine: sin. 121
  • 122.
    socius, --a, -um:socio, aliado. solitudo, -inis f.: soledad. spero (1ª): esperar. statuo, statui, statutum (3ª): establecier, decidir. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, xistir. tamen: sin embargo, no obstante. urbs, urbis f.: ciudad. usque ad: hasta. ut: que. utilitas, -atis f.: utilidad. uxor, -oris f.: esposa, mujer. valeo, valui, valitum (2ª): valer, estar bien. venio, veni, ventum (4ª): venir, llegar. victoria, -ae f.: victoria. vita, -ae f.: vida. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con verbos compuestos de sum: 1.- Hominis natura longe abest a ferarum natura. 2.- Adeste, cives; adeste, commilitones. 3.- Melius est prodesse etiam malis quam bonis deesse. 4.- Omnibus prosimus cum possumus, nam quidem semper prodesse non possumus; saepe enim desint vires. 5.- Pugnae adfueram; a patria numquam affuero. 6.- Homines hominibus plurimum et prosunt et obsunt. 7.- Ex ea pugna pauci milites superfuerunt. 8.- Tuis nuptiis adesse non potero. 9.- Rosae non deerant in horto. 10.- Druides rebus divinis intersunt, itaque bello semper absunt; omnibus Druidibus unus praeest. 11.- Eloquentia sine sapientia magis obest civitatibus quam prodest. 12.- Bona exempla tibi profuerunt. 13.- Non possum tibi prodesse. 14.- Desunt nunc nobis consilia vestra. 15.- Hasdrubal exercitui Carthaginiensium apud Metaurum praeerat. 16.- Neque animus neque corpus a vobis aberit. 17.- Quis est divitior quam is, cui nihil deest? 18.- Huic homini non minor vanitas inerat quam audacia. 19.- Tiberis inter eos intererat. 20.- Inter hominem et beluam hoc maxime interest, quod... 21.- Verba tibi supersunt. 22.- Cum sol Oceano subest. VOCABULARIO. a: de, desde, por. absum, afui, - (irr. comp de sum): estar ausente, estar lejos. adeste: 2ª p.pl. imperativo presente de adsum. adsum, adfui/affui, - (irr. comp. de sum): estar presente, ayudar, acudir. animus, -i m.: ánimo, espíritu- apud: junto a. audacia, -ae f.: audacia, atrevimiento. bellum, -i n.: guerra. belua, -ae f.: bestia. bonum, -i n.: bien. bonus, -a, -um: bueno. Carthaginienses, -ium m.pl.: los cartagineses. civis, -is m.: ciudadano. civitas, -atis f.: ciudad, pueblo. commilito, -onis m.: camarada. consilium, -ii n.: consejo. corpus, -oris n.: cuerpo. cum: con, cuando, porque, aunque, gerundio. desum, defui, -(irr. comp. de sum): faltar. dives, -itis: rico. 122
  • 123.
    divinus, -a, -um:divino. Druides, -um m.pl.: los druidas. eloquentia, -ae f.: elocuencia. enim: pues. et: y, et... et... no sólo... sino también... etiam: también, incluso. ex: de, desde. exemplum, -i n.: ejemplo. exercitus, -us m.: ejército. fera, -ae f.: fiera. Hasdrubal, -alis m.: Asdrúbal. hic, haec, hoc: éste, ésta, esto. homo, -inis m.: hombre, ser humano. hortus, -i m.: huerto. in: en, a, hacia. insum, (infui), - (irr. comp. de sum): estar en, estar dentro, tener. inter: entre. intersum, interfui, - (irr. comp. de sum): intervenir, difereneciarse. is, ea, id: éste, el. itaque: así pues. longe: mucho. magis: más. malum, -i n.: mal. maxime: sobre todo. melius: comparativo de bonus. Metaurum, -i n.: Metauro. miles, -itis m.: soldado. minor: comparativo de parvus. nam: pues. natura, -ae f.: naturaleza. neque: ni, y no. nihil: nada (indeclinable). nobis: dat./abl. de nos. non: no. nos: nosotros. numquam: nunca. nunc: ahora. nuptiae, -arum f.pl.: boda. obsum, obfui/offui, - (irr. comp. de sum): oponerse, ser un obstáculo, obstaculizar, perjudicar. Oceanus, -i m.: Océano. omnis, -e: todo parvus, -a, -um: pequeño. patria, -ae f.: patria. paucus, -a, -um: poco. plurimum: muchísimo. possum, potui, - (irr. comp. de sum): poder. praesum, praefui, - (irr. comp. de sum): presidir, estar al frente (de). prosum, profui, - (irr. comp. de sum): aprovechar, ser útil, ayudar. pugna, -ae f.: lucha. quam: que. qui, quae, quod: que, quien, cual. quidem: ciertamente. quis/qui, quae/qua, quod/quid?: quién, qué, cual? res, rei f.: cosa. rosa, -ae f.: rosa. saepe: a menudo, con frecuencia. sapientia, -ae f.: sabiduría. semper: siempre. sine: sin. sol, solis m.: el Sol. subsum, (sin tema de perfecto) – (irr. comp. de sum): estar debajo. sum, fui, - (irr.). Ser, estar, haber, existir. supersum, superfui, - (irr. comp. de sum): sobrar, sobrevivir. Tiberis, -is m.: Tíber. tibi: dat. de tu. tu: tú. tuus, -a, -um: tu, tuyo. unus, -a, -um: uno. vanitas, -atis f.: vanidad. verbum, -i n.: palabra. vester, vestra, vestrum: vuestro. vis, vis f.: fuerza. vobis: dat./abl. de vos. vos: vosotros. 123
  • 124.
    EJERCICIO: Analiza ytraduce el siguiente texto: Los troyanos caen en la trampa Argumento. Una vez que los troyanos vieron desde el puerto que las naves griegas se alejaban,, engañados con el ardid del caballo, sintieron una gran alegría porque se veían por fin libres de un prolongado asedio. Se dirigieron alegres a la llanura que había junto a la playa, donde habían librado muchas de sus batallas contra los enemigos griegos. Al advertir la presencia de aquel enorme caballo de madera, quedaron tan impresionados que decidieron llevar el artefacto al alcázar de la ciudad, donde estaba situado el templo de Minerva. Y aunque el sabio Laoconte, sacerdote de Apolo, que temía un engaño por parte de los griegos, había manifestado su desconfianza ante la supuesta ofrenda a Minerva, nadie le hizo caso, y el caballo fue arrastrado al interior de la ciudad. Por la noche, los griegos que estaban ocultos dentro del caballo, aprovechando el descuido de los troyanos, agotados por la diversión y por el vino, salieron de su escondite y abrieron las puertas de la ciudad indefensa al resto del ejército. Decepti equi dolo Troiani laetabantur quod longa obsidione tandem liberati erat. Postquam Graecos ex portu navigantes viderunt, laeti in campum progressi sunt, in quo multis proeliis cum hostibus Graecis dimicaverant. Cum ad litus pervenerunt et illum ligneum equum conspexerunt, multi Troiani magnitudinem equi mirati sunt et eum in arcem urbis, ubi templum Minervae deae erat, trahere constituerunt. Quamquam Laocoon, Apollinis sacerdos qui Graecorum insidias timebat, Troianos periculi, quod in Graecorum dono erat, frustra admonuerat, omnes tamen eius verba neglexerunt. Itaque fatalis equus in urben a Troiani tractus est. Noctu autem, ut Troiani ludo et vino fatigati dormiebant, egressi sunt et urbis portas patefecerunt et omnes socios in urbem acceperunt. VOCABULARIO. a: preposición de ablativo, de, desde, por. accipio, accepi, acceptum (5ª): recibir, aceptar. ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a, para. admoneo, admonui, admonitum (3ª): advertir. Apollo, -inis m.: Apolo. arx, arcis f.: ciudadela, fortaleza. autem: pero, por su parte. campus, -i m.: llanura, campo. conspicio, conspexi, conspectum (5ª): ver, mirar, observar. constituo, constitui, constitutum (3ª): decidir, establecer. cum: preposición de ablativo, con; conjunción: cuando, como, ya que, aunque, verbo en gerundio. dea, -ae f.: diosa. decipio, decepi, deceptum (5ª): engañar. dimico (1ª): combatir. dolus, -i m.: engaño. donum, -i n.: don, regalo. dormio, dormivi, dormitum (4ª): dormir. egredior, egressus sum (5ª dep.): salir. equus, -i m.: caballo. et: y. ex: preposición de ablativo, de, desde. fatalis, -e: fatal, funesto. fatigo (1ª): fatigar, cansar. frustra: en vano, inútilmente. Graecus, -a, -um: griego. hostis, -is m.: enemigo. ille, -a, -ud: aquél. in: preposición de acusativo, a, hacia, contra; de ablativo, en. insidiae, -arum f.pl.: emboscada, traición. is, ea, id: éste, él. itaque: por eso, por consiguiente. laetor, laetatus sum (dep.): alegrarse. laetus, -a, -um: alegre. Laocoon, -ontis m.: Laocoonte. libero (1ª): liberar. ligneus, -a, -um: de madera. 124
  • 125.
    litus, -oris n.:playa, costa. longus, -a, -um: largo. ludus, -i m.: juego, escuela. magnitudo, -inis f.: magnitud, tamaño. Minerva, -ae f.: Minerva. miror, miratus sum (1ª dep.): admirar. multus, -a, -um: mucho. navigo (1ª): navegar. negligo, neglexi, neglectum (3ª): descuidar, no hacer caso de. noctu: de noche. obsidio, -onis f.: asedio. omnis, -e: todo. patefacio, patefeci, patefactum (5ª): abrir. periculum, -i n.: peligro. pervenio, perveni, perventum (4ª): llegar, venir. porta, -ae f.: puerta. portus, -us m.: puerto. postquam: después que. proelium, -ii n.: batalla. progredior, pregressus sum (5ª dep.): marchar. quamquam: aunque. qui, quae, quod: que, quien. quod: que, porque. sacerdos, -otis m./f.: sacerdote. socius, -a, -um: aliado. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. tamen: sin embargo, no obstante. tandem: finalmente. templum, -i n.: templo. timeo, timui, - (2ª): temer. tractus, -a, -um: part. Perf. De traho. traho, traxi, tractum (3ª): arrastrar, atraer. Troianus, -a, -um: troyano. ubi: donde, cuando. urbs, urbis f.: ciudad. ut: cuando, com, que, para que. verbum, -i n.: palabra. video, vidi, vissum (2ª): ver. vinum, -i n.: vino. EJERCICIO: Analiza y traduce el siguiente texto: De Philippi fide erga Hannibalem Tempore dato, Hannibal adiit ad Philippum, celebrem Macedoniae regem, eique multa de fidelitate sua et odio in Romanos conmemoravit; hoc etiam adiunxit: <<Pater meus, Hamilcar, puerulo me, utpote non amplius novem annos nato, in Hispaniam imperator proficiscens, Carthagine Iovi Optimo Maximo hostias inmolavit. Quod sacrificium dum conficiebat, hoc quaesivit a me: <<Visne mecum in castra venire?>>. Id libenter accepi et laetus clamavi: <<duc me tecum, noli dubitare!>>, tum ille: <<Faciam>>, inquit, <<si mihi fidelitatem quam postulabo dederis>>. Simul me ad aram adduxit, apud quam sacrificare instituerat, eamque tenentem, ceteris remotis, hoc iurare iussit: <<Nunquam in amicitiam cum Romanis eris>>. Id ego iusiurandum patri datum usque ad hanc aetatem conservavi. Quare si quid amice de Romanis cogitabis, non imprudenter feceris, si me celaveris; cum quidem bellum parabis, te ipsum decipies, si non me in eo principem posueris>>. VOCABULARIO. a: preposición de ablativo, de, desde, por. accipio, accepi, acceptum (5ª): recibir, aceptar. ad: preposición de acusativo, a, hacia, junto a. adduco, adduxi, adductum (3ª): llevar, conducir. adeo, adii, aditum (irr. 4ª): dirigirse, acudir. adiungo, adiunxi, adiunctum (3ª): juntar, añadir. aetas, -atis f.: edad, momento. amice: amistosamente. amicitia, -ae f.: amistad. amplius: adv. más. annus, -i m.: año. apud: preposición de acusativo, junto a, en. ara, -ae f.: altar. bellum, -i n.: guerra. Carthago, -inis f.: Cartago. castra, -orum n.pl.: campamento. celeber, -bris, -bre: célebre, famoso. celo (1ª): mantener en secreto, ocultar. ceterus, -a, -um: restante. clamo (1ª): dar voces, gritar. cogito (1ª): pensar. 125
  • 126.
    commemoro (1ª): recordar,evocar. conficio, confeci, confectum (5ª): terminar. conservo (1ª): conservar, mantener. cum: preposición de ablativo, con. datus, -a, -um: participio de pasado de do. de: preposición de ablativo, de, desde. decipio, decepi, deceptum (5ª): engañar, defraudar. do, dedi, datum (1ª): dar. dubito (1ª): dudar. duc: 2ª sg. imperativo presente de duco. duco, duxi, ductum (3ª): conducir, llevar. dum: mientras, todavía. ego: yo. et: y. etiam: también. facio, feci, factum (5ª): hacer. fidelitas, -atis f.: fidelidad, constancia. Hamilcar, -aris m.: Amílcar. Hannibal, -alis m.: Aníbal. hic, haec, hoc: éste. Hispania, -ae f.: Hispania. hostia, -ae f.: víctima. ille, ella, illud: aquél, él. imperator, -oris m.: general en jefe. imprudenter: imprudentemente. in: preposición de acusativo, a, hacia, contra; de ablativo, en. inmolo (1ª): inmolar, sacrificar. inquam, -is, -it... (def.): digo, dices, dice... instituo, institui, institutum (3ª): poner, establecer. ipse, ipsa, ipsum: él mismo. is, ea, id: éste, él. iubeo, iussi, iussum (2ª): mandar, ordenar. Iuppiter, Iovis m.: Júpiter. iuro (1ª): jurar. iusiurandum, -ndi n.: juramento. laetus, -a, -um: contento, alegre. libenter: de buena gana, con agrado. Macedonia, -ae f.: Macedonia. Maximus, -a, -um: Máximo. me: acusativo y ablativo de ego. meus, -a, -um: mi, mío. mihi: dativo de ego. multus, -a, -um: mucho. nascor, natus sum (3ª): nacer. natus, -a, -um: participio de pasado de nascor. -ne: partícula interrogativa. noli: imperativo presente de nolo. nolo, nolui, - (3ª): no querer. non: no. novem: nueve. nunquam: nunca. odium, -ii n.: odio. Optimus, -a, -um: Óptimo. paro (1ª): preparar. pater, patris m.: padre. Philippus, -i m.: Filipo. pono, posui, positum (3ª): poner. postulo (1ª): pedir. princeps, -ipis m.: el primero. proficiscor, profectus sum (dep. 3ª): partir, marchar. puerulus, -i m.: niño pequeño. quaero, quaesivi, quaesitum (3ª): buscar. quare: por lo cual. -que: y. qui, quae, quod: que, quien el cual. quidem: sin duda, pero. quis/qui, quae/qua, quod/quid: alguien, alguno, algo. remotus, -a, -um: alejado. rex, regis m.: rey. Romani, -orum m.pl.: los romanos. sacrificium, -ii n.: sacrificio. sacrifico (1ª): sacrificar. si: si. simul: al mismo tiempo. sum, fui, - (irr.). Ser, estar, haber, existir. suus, -a, -um: su, suyo. te: acusativo y ablativo de tu. tempus, -oris n.: tiempo. teneo, tenui, tentum (2ª): tener. tu: tú. tum: entonces. usque: hasta. utpote: puesto que. venio, vemi, ventum (4ª): venir, llegar. vis: 2ª sg. presente de indicativo de volo. volo, volui, - (irr. 3ª): querer. 126
  • 127.
    UNIDAD 13 13.1. PRONOMBRESINDEFINIDOS. Los pronombres indefinidos son los que se refieren a personas o cosas que no se puede o no se quiere determinar en el momento de hablar. Casi todos ellos pueden emplearse como pronombres o como adjetivos. Los principales son: a. quis/qui, quae/qua, quid/quod: “alguien, algo; alguno, alguna”. Se declina como el interrogativo quis, pero teniendo en cuenta que el nominativo singular femenino y el nominativo y acusativo plural neutro pueden ser quae, qua. b. Compuestos de este pronombre que se forman con una partícula que se le antepone o pospone: – aliquis, aliqua, aliquod: “alguien”. singular masc. fem. neutro nominativo aliquis/aliqui aliqua aliquid/aliquod acusativo aliquem aliquam aliquid/aliquod genitivo alicuius alicuius alicuius dativo alicui alicui alicui ablativo aliquo aliqua aliquo plural nominativo aliqui aliquae aliqua acusativo aliquos aliquas aliqua genitivo aliquorum aliquarum aliquorum dativo aliquibus aliquibus aliquibus ablativo aliquibus aliquibus aliquibus – quicumque, quaecumque, quodcumque: “cualquiera que”. – quidam, quaedam, quoddam: “un cierto, un tal”. – quisnam, quaenam, quodnam/quidnam: “alguien”. – quispiam, quaepiam, quidpiam/quodpiam: “alguno”. – quisquam, quaequam, quodquam: “cada cual”. – quisque, quaeque, quodque: “cada cual”. – quivis, quaevis, quodvis: “cualquiera que”. – unusquisque, unaquaeque, unumquidque/ununquodque: “cada uno”. c. Compuestos de uter, utra, utrum: – uterque, utraque, utrumque: “uno y otro, los dos”. 127
  • 128.
    singular masc. fem. neutro nominativouterque utraque utrumque acusativo utrumque utramque utrumque genitivo utriusque utriusque utriusque dativo utrique utrique utrique ablativo utroque utraque utroque plural nominativo utrique utraeque utraque acusativo utrosque utrasque utraque genitivo utrorumque utrarumque utrorumque dativo utrisque utrisque utrisque ablativo utrisque utrisque utrisque – alteruter, alterutra, alterutrum: “uno de los dos”. – utercumque, utracumque, utrumcumque: “cualquiera de los dos”. – utervis, utravis, utrumvis: “cualquiea de los dos”. d. Otros indefinidos: – alius, alia, aliud: “otro” (entre muchos). Cuando se repite, por ejemplo: alius... alius... alius...., se traduce por: uno... otro... otro... . – alter, altera, alterum: “el otro” (entre dos). – nemo: nadie; sólo se usa en el Non., Acus. y Dat. sing, en los demás casos se emplean las formas de nullus. – nihil: nada, es una forma neutra, usada sólo en el Nom., Acus. sing; en los demás casos el latín recurría a la perífrasis nulla res (ninguna cosa). – nullus, nulla, nullum; “ninguno. – nonnullus, nonnulla, nonnullum: “alguno”.(non) seguida de una negación compuesta debilita su significado y adquiere cierto valor afirmativo: non nemo (alguno); non nihil (algo); non numquam (alguna vez); non usquam (en alguna parte). – solus, sola, solum: “solo”. – totus, tota, totum: “todo entero”. – ullus, ulla, ullum:”alguno” – unus, una, unum: “uno solo”. Particularidades: – La declinación de los pronombre indefinidos presenta el genitivo singular terminado en -ius y el dativo singular terminado en -i para los tres géneros. – Nemo sólo se usa en nominativo (nemo), acusativo (neminem) y dativo (nemini) singular. – Nullus se usa sobre todo como adjetivo y completa la declinación de nemo, neminis. – Nihil es indeclinable y siempre es pronombre. 128
  • 129.
    EJERCICIO.- Analiza ytraduce las siguientes oraciones: a. Omnes dies hominibus aliquam novam curam apportant. b. Quaedam vitia numquam corriguntur. c. Aeneas Latinos utramque gentem appellavit. d. Nihil dulcius homini libertate est. e. Catilina notat et designat oculis ad caedem unumquemque nostrum. VOCABULARIO. ad: prep. de ac., a, hacia, junto a. Aeneas, -ae (m): Eneas. aliquis, aliqua, aliquid/quod: alguien, alguno. appell0 (1ª): llamar. apporto (1ª): aportar, traer. caedes, -is (f): matanza, muerte. Catilina, -ae (m): Catilina. corrigo, correxi, correctum (3ª): corregir, enderezar. cura, -ae (f): preocupación. designo (1ª): designar. dies, -ei (m): día. dulcis, -e: dulce. et: y. gens. gentis (f): familia, pueblo. homo, -inis (m): hombre. Latini, -orum (m.pl.): los Latinos. libertas, -atis (f): libertad. nihil: nada. noster, -tra, -trum: nuestro- noto (1ª): indicar, señalar. novus, -a, -um: nuevo. numquam: nunca. oculus, -i m): ojo. omnis, -e: todo quidam, quaedam, quidam/quodam: cierto. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. unusquisque, unaquaeque, unumquidque/unumquodque: cada uno. uterque, utraque, utrumque: uno y otro, los dos. vitium, -ii (n): vicio. 13.2. LA VOZ PASIVA: EL TEMA DE PRESENTE. En latín, los tiempos del tema de presente forman su pasiva cambiando las desinencias personales activas por las pasivas: 1ª p.sg.: -o/-m > -or/-r 2ª p.sg.: -s > -ris/res56 3ª p.sg.: -t > -tur 1ª p.pl.: -mus > -mur 2ª p.pl.: -tis > -mini 3ª p.pl.: -nt > - ntur indicativo subjuntivo Presente 1ªc. -or -aris/are -atur -amur -amini -antur 2ªc. -eor -eris/re -etur -emur -emini -entur 3ªc. -or -eris/re -itur -imur -imini -untur 4ªc. -ior -iris/re -itur -imur -imini -iuntur 5ªc. -ior -eris/re -itur -imur -imini -iuntur 1ªc. -er -eris/re -etur -emur -emini -entur 2ªc. -ear -earis/re -eatur -eamur -eamini -eantur 3ªc- -ar -aris/re -atur -amur -amini -antur 4ªc. -iar .iaris/re -iatur -iamur -iamini -iantur 5ªc. -iar -iaris/re -iatur -iamur -iamini .iantur 56 Cambia la i precedente en e, salvo en los verbos de la 4ª conjugación. 129
  • 130.
    Pretérito imperfecto r Tema de presente+ ba + ris/re 1ªc: -a tur 2ªc: -e mur 3ªc: -e mini 4ªc.: -ie ntur 5ªc.: -ie r Tema de presente + re + ris/re 1ªc: -a tur 2ªc: -e mur 3ªc: -e mini 4ªc: -i ntur 5ªc: -e Futuro simple 1ªc. -abor -aberis/re -abitur -abimur -abimini -abuntur 2ªc. -ebor -eberis/re -ebitur -ebimur -ebimini -ebuntur 3ªc. -ar -eris/re -etur -emur -emini -entur 4ªc. -iar -ieris/re -ietur -iemur -iemini -ientur 5ªc. -iar -ieris/re -ietur -iemur -iemini -ientur X EJERCICIO.- Conjuga el tema de presente en vos pasiva de los verbos amo (1ª) “amar” y rego, rexi, rectum “gobernar” y traduce la primera persona de cada tiempo. 13.3. LA ORACIÓN PASIVA. Los elementos básicos de este tipo de oración son el sujeto paciente, el verbo pasivo y el complemento agente, es decir, la persona o cosa que lleva a cabo la acción que expresa el verbo. El complemento agente se expresa en latín en ablativo; va precedido de la preposición a(b) si se refiere a una persona y, aparece en ablativo sin preposición, se se refiere a una cosa. Ejemplo: Antiquis temporibus terrae ab agricolis arabantur (En los tiempos antiguos las tieras eran aradas por los agricultores). EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones: a. Dona Romanorum ab incolis laudantur. b. Hostes obsidebant oppidum. c. Aurum et argentum a militibus postulabantur. d. Hannibalis exercitus apud Zamam deletur ab Scipione. VOCABULARIO. a(b): prep. de abl., de, desde, por. apud: prep. de ac., junto a, entre. argentum, -i (n): plata. aurum, -i (n): oro. deleo, delevi, deletum (2ª): destruir. donum, -i (n): regalo. et: y. exercitus, -us (m): ejército. Hannibal, -is (m): Aníbal. hostis, -is (m): enemigo. incola, -ae (m): habitante. laudo (1ª): alabar. miles, -itis (m): soldado. obsideo, obsedi, obsessum (2ª): asediar, sitiar. Oppidum, -i (n): plaza fuerte, ciudad.. postulo (1ª): pedir. Romanus, -a, -um: romano. Scipio, -onis (m): Escipión. Zama, -ae (f): Zama. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con verbos en voz pasiva: 1.- Dolores mitigantur vetustate. 2.- A falso amico accusabar. 3.- Dei providentia mundus administratur. 130
  • 131.
    4.- Iudicabor, sednon damnabor a iudicis. 5.- Senes a iuventute honorentur. 6.- Pares cum paribus congregentur. 7.- Laudaris carmine nostro. 8.- Cum oppidum ab hostibus oppugnaretur, ab oppidanis strenue defendebatur. 9.- Bellum crudelissimum a me sedabitur. 10.- Frangar, non flectar. 11.- Gutta cavat lapidem, anulus consumitur usu, et vomer aduncus humo teritur. 12.- Dianae simulacrum colebatur a civibus, ab omnibus advenis visebatur. 13.- Nostri milites a duce et a fortuna deserebantur. 14.- Studio gloriae omnes trahimur. 15.- A perito patrono defendebaris. 16.- Eo libro a nobis Philosophia defenditur. 17.- Ne audiantur improbi cives. 18.- Poetae audiuntur, leguntur, ediscuntur. 19.- Urbs validis munitionibus atque natura loci muniebatur. 20.- Classis a praedonibus capitur. 21.- Ad arma concurritur. 22.- Alienis commodis invidetur. 23.- Invidetur praestanti florentique fortunae. 24.- Auxilia mittentur. 25.- Ex tota urbe in forum concurritur. 26.- Dum Romae consulitur, Saguntum expugnatur. 27.- Docendo discitur. 28.- Bellum adversus hostes gerebatur. VOCABULARIO. a (b): de, desde, por. ab: cf. a. accuso (1ª): acusar. ad: a, hacia, junto a. administro (1ª): administrar. aduncus, -a, -um: curvado, ganchudo. advena, -aae m.: forastero, extranjero. adversus: contra. alienus, -a, -um: ajeno. amicus, -a, -um: amigo. anulus, -i, m.: anillo. arma, -orum n.pl.: las armas. atque: y audo, audivi (audii), auditum (4ª): oír, escuchar. auxilia, -arum n.pl.: tropas auxiliares. bellum, -i n.: guerra. capio, cepi, captum (5ª): coger, capturar. carmen, carminis n.: poema, verso. cavo (1ª): cavar. civis, -is m: ciudadano. classis, -is f.: flota. colo, colui, cultum (3ª): cultivas, venerar. commodum, -i n.: comodid. concurro, concurri, concursum (1ª): correr, acudir. congrego (1ª): congregar, reunir, juntar. consulo, consului, consultum (3ª): deliberar. consumo, consumpsi, sonsumptum (3ª: gastar, desgastar. crudelis. -e: cruel. cum: con, cuando, porque, aunque, gerundio. damno (1ª): condenar. defendebatur defendo, defendi, defensum (3ª): defender. desero, deserui, desertum (3ª): abandonar. deus, -i m.: dios, divinidad. Diana, -ae f.: Diana. disco, didici, - (3ª): aprender. docendo: enseñando. dolor, -oris m.: dolor. dum: mientras. 131
  • 132.
    dux, ducis m.:general, jefe. edisco, edidici, - (3ª): aprender. ego: yo. et: y. ex: de, desde. expugno (1ª): asaltar. falsus, -a, -um: falso. flecto, flexi, flexum (3ª): doblar, ablandar. florens, -ntis: floreciente. fortuna, -ae f.: fortuna. forum, -i n.:foro, mercado. frango, fregi, fractum (3ª): romper, conmover. gero, gessi, gestum (3ª): llevar a cabo, hacer. gloria, -ae f.: gloria. gutta, -ae f.: gota. honoro (1ª): honrar. hostis, -is m.: enemigo. humus, -i m.: humo. improbus, -a, -um: malvado. in: a, hacia, en. invideo, invidi, invisum (2ª): envidiar. is, ea, id: éste, el. iudex, -icis m.: juez. iudico (1ª): juzgar. iuventus, -utis f.: juventud. lapis, -idis m.: piedra. laudo (1ª): alabar. lego, legi, lectum (3ª): leer. liber, libri m.: libro. locus, -i m.: lugar. me: acusativo de ego. miles, -itis m.: soldado. mitigo (1ª): reblandecer, calmar. mitto, misi, missum (3ª): enviar. mundus, -i m.: munco. munio, munivi, munitum (4ª): fortificar, proteger. munitio, -onis (3ª): fortificación. natura, -ae f.: naturaleza. ne: no, que no. nobis: dat./abl. De nos. non: no. nos: nosotros. noster, nostra, nostrum: nuestro. omnis, -e: todo. oppidanus, -a, -um: ciudadano, habitante. oppidum, -i: fortaleza, ciudad. oppugno: asaltar, atacar. pars, paris: igual. patronus, -i m.: patrono, abogado. peritus, -a, -um: experto. philosophia, -ae f.: la Filosofía. poeta, -ae m.: poeta. praedo, -onis m.: pirata. praestans, -ntis: distinguido, excelente. providentia, -aae f.: providencia. -que: y. Roma, -ae f.: Roma. Saguntum, -i n.: Sagunto. sed: pero, sino. sedo (1ª): calmar, apaciguar. senex, senis: viejo. simulacrum, -i n.: imagen, estatua. strenue: valientemente. studium, -ii n.: esfuerzo. tero, trivi, tritum (3ª): frotar, desgastar, consumir. totus, -a, -um: todo. traho, traxi, tractum (3ª): arrastrar, retrasar. urbs, urbis f.: ciudad. usus, -us m.: uso, empleo. validus, -a, -um: fuerte, sano, eficaz. vetustas, -atis f.: vejez. viso, visi, visum (3ª): examinar, mirar. vomer, -eris m.: reja de arado. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con pronombres indefinidos (quis, aliquis, quisque, aliquis): 1.- Si quis miles imperatori non oboedierit, punietur. 2.- Si quam iniuriam ab aliquo accepero, ei ignoscam. 3.- Si quid alicuis pretii habes, mihi dabis. 4.- Si quis nullum filium habet, ei licet filium alterius adoptare. 5.- Si cui quid ille promisit, id erit fixum. 6.- Erant in quadam civitate rex et regina. 7.- Accurrit quidam, notus mihi nomine tantum. 8.- Quaedam bestiolae (animalitos) unum diem vivunt. 132
  • 133.
    9.- Poeta quidamAugustum aliquid quotidie rogabat. 10.- Quodam die me ad cenam vocavit. 11.- Quod cuique obtigit (lo que le haya tocado en suerte), id quisque teneat. 12.- Sibi quisque confidat. 13.- Optimum quidque rarissimum est. 14.- Quinto quoque anno Sicilia tota censetur. 15.- Quisque suae fortuna faber est. 16.- Quotidie aliquod vitium emendabis. 17.- Mitte aliquem tuorum domum meam. 18.- Nullum est animal praeter hominem quod habeat notitiam aliquam Dei. VOCABULARIO. ab: de, desde, por. accipio, acccepi, acceptum (5ª): recibir. accurro, accu(cu)rri, - (3ª): acudir. ad: a, hacia, junto a. adopto (1ª): adoptar. aliquis, aliqua, aliquod: alguien, alguno. alter, -a, -um: uno de los dos, el otro. animal, -alis n.: animal. annus, -i m.: año. Augustus, -i m.: Augusto. bestiolae: animalitos. bonus, -a, -um: bueno. cena, -a f.: cena. censeo, censui, censum (2ª): tasar, ordenar. civitas, -atis f.: ciudad. confido, confisus sum (3ª dep.): confiar. Deus, -i m.: Dios. dies, -ei m/f.: día do, dedi, datum (1ª): dar. domus, -i/us f.: casa. ego: yo. emendo (1ª): enmendar, corregir. et: y. faber, -bri m.: artífice. filius, -ii m.: hijo. fixus, -a, -um: fijo. fortuna, -ae f.: fortuna. habeo, habui, habitum (2ª): tener. homo, -inis m.: hombre, sere humano. ignosco, ignovi, ignotum (3ª): perdonar. ille, illa, illud: aquél, aquella, aquello. imperator, -oris m.: general, jefe. in: en. iniuria, -ae f.: injuria, ofensa. is, ea, id: éste, el. licet: es lícito, está permitido, se puede. me: acusativo de ego. meus, -a, -um: mi, mio. mihi: dativo de ego. miles, -itis m: soldado. mitto, misi, missum (3ª): enviar. nomen, -inis n.: nombre. non: no. notitia, -ae f.: noticia, conocimiento. notus, -a, -um: conocido, notorio. nullus, -a, -um: ninguno. oboedio, oboedivi(oboedii), oboeditum (4ª): obedecer. obtingo, obtigit, - (3ª): tocar en suerte. optimus, -a, -um: superlativo de bonus. poeta, -ae m.: poeta. praeter: excepto. pretium, -ii n.: precio, valor. promitto, promisi, promissum (3ª): prometer. punio, puni(v)i, punitum (3ª): castigar. quidam, quaedam, quoddam: un cierto, un tal. quintus, -a, -um: quinto. quis/qui, quae/qua, quid/quod: alguien, algo, alguno. quisque, quaeque, quidque: cada cual. quisque, quaeque, quodque: cada cual. quoque: también. quotidie. Cada día. rarissimus, -a, -um: superlativo de rarus. rarus, -a, -um: raro, escaso. regina, -ae f.: reina. rex, regis m.: rey. rogo (1ª): rogar, pedir. se: pronombre personal de tercera persona. si: si. sibi: dativo de se. Sicilia, -ae f.: Sicilia. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. suus, -a, -um: su, suyo. 133
  • 134.
    tantum: sólo, solamente. teneo,tenui, tentum (2ª): tener. totus, -a, -um: todo. tuus, -a, -um: tu, tuyo. unus, -a, -um: uno, uno solo. vitium, -ii n.: vicio. vivo, vixi, victum (3ª): vivir. voco (1ª): llamar, convocar. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con pronombres indefinidos (alter, alius): 1.- Pompeius cum Caesare bellum gessit; alterius ducis causa melior videbatur (parecía), alterior firmior. 2.- Culpam excusare altera culpa est. 3.- Agesilaus fuit claudus altero pede. 4.- Carthaginienses et Romani alteri alterios aliquantum (bastante) attriverant. 5.- Ducum alter exercitum perdidit alter vendidit. 6.- Alter alterum amat. 7.- Dux callidus alia cogitabat, alia simulabat. 8.- Alium honores, alium opes vinciunt. 9.- Alius voluptati servit, alius pecuniae, alius honoribus. 10.- Suis armis quaeque bestia se defendit, alia cornibus, alia dentibus, alia unguibus. 11.- Aliud alii natura iter ostendit. 12.- Ita duo reges, alius alia via, ille bello, hic pace, civitatem auxerunt. 13.- Quae minus tuta erant, alia fossis, alia vallis, alia turribus muniebant. 14.- Aliud est dolere, aliud non gaudere. VOCABULARIO. Agesilaus, -i m.: Agesilao. aliquantum: bastante. alius, -a, -ud: otro. alter, altera, alterum: el otro (de dos). amo (1ª): amar. arma, -orum n.pl.: las armas. attero, attrivi, attritum 83ª): frotar, debilitar. augeo, auxi, auctum (2ª): aumentar. bellum, -i n.: guerra. bestia,-ae f.: bestia, fiera. bonus, -a, -um: bueno. Caesar, -aris m: Céssar. callidus, -a, -um: astuto. Carthaginienses, -ium m.pl.: los Cartagineses. causa, -ae f.: causa. civitas, -atis f.: ciudad. claudus, -a, -um: cojo. cogito (1ª): pensar. cornu, -us n.: cuerno. culpa, -ae f.: culpa. cum: con. defendo, denfendi, defensum (3ª): defender. dens, dentis m.: diente. doleo, dolui, [dolitum] (2ª): doler, tener dolor.. duo, dua, duo: dos. dux, ducis m: general, jefe. et: y. excuso (1ª): excusar, disculpar, justificar. exercitus, -us m.: ejército. firmus, -a, -um: firme, fuerte. fossa, -ae: foso. gaudeo, gavisus sum (2ª semideponente): alegrarse. Gero, gessi, destum (3ª): llevar a cabo, realizar. hic, haec, hoc: éste, ésta, esto. honos, honoris m.: honor. ille, illa, illud: aquél, aquélla, aquello. ita: así, de este modo. iter, itineris n.: camino, viaje. melior: comparativo de bonus. minus: menos. munio, minivi, munitum (4ª): fortificar. natura, -ae f. naturaleza. non: o. ops, opis f.: poder, fuerza. ostendo, ostendi, obtensum/obtentum (3ª): tender, presentar. 134
  • 135.
    pax, pacis f.:paz. pecunia, -ae f.: riquqeza, dinero. perdo, perdidi, perditum (3ª): perder, . pes, pedis m: pie. Pompeius, -i m.: Pompeyo. quis/qui, quae/qua, quid/quod: alguien, algo, alguno. quisque, quaeque, quodque: cada cual. rex, regis m.: rey. Romani, -orum m.pl.: los Romanos. se: acusativo del pronombre de tercera persona. servio, servivi, servitum 84ª): servir. simulo (1ª): simular, fingir. sum, fui, - (irr.): seer, estar, haber, existir. suus, -a, -um: su, suyo. turris, -is f.: torre, torreón. tutus, -a, -um: seguro. unguis, -is f.: uña. vallum, -i n.: empalizada, vallado. vendo, vendidi, venditum 83ª): vender. via, -ae: via, camino. videbatur: parecía. vincio, vinxi, vinctum (3ª): atar, dominar. voluptas, -atis f.: placer. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con pronombres indefinidos (nemo, nihil, nullus): 1.- Nemo sine vitio est. 2.- Nemo non vidit id prodigium. 3.- Aperte adulantem nemo non videt. 4.- Nemo omnia scit. 5.- Nullius vita supra leges est. 6.- Mors nemini parcit. 7.- Hoc unum scio: nihil scio. 8.- Nihil est utilius sale et sole. 9.- In quo vitio nihil mali non inest. 10.- Non nihil temporis Romae permansi. 11.- Nihil tibi deest praeter voluntatem. 12.- Virtute qui praediti sunt, soli sunt divites; soli enim possident res fructuosas et sempiternas, soli contenti sunt rebus suis, nihil appetunt, nulla re egent, nihil requirunt. 13.- Nullius rei cupidor es quam pecuniae. 14.- Nullius boni (= bien) sine socio iucunda possessio est. 15.- Nullos non honores cepit. 16.- Si nulla est divinatio (= adivinación), nulli sunt dii. 17.- Nihil de nulla re creati (= ser creado) potest ab homine. 18.- Nemo pulchras res non admiratur (= admira). 19.- In ipsa curia non nemo hostis est. VOCABULARIO. ab, de, desde, por. admiratur: admira. adulans, -antis: adulador. aperte: abiertamente, claramente. appeto, appetivi/appetii, appetitum (3ª): apetecer, intentar. boni: bien. capio, cepi, captum (5ª): coger, tomar, capturar. contentus, -a, -um: estirado solícito. creati: ser creado. cupidus, -a, -um: deseoso. curia, -ae f.: curia, asamble. de: de, desde. desum, defui, - (irr. Comp. de sum): faltar. deus, -i m.: dios, divinidad. dives, -itis m.: rico. divinatio, -onis f.: adivinación. egeo, egui, - (2ª): carecer. enim: pues. et: y. fructuosus, -a, -um: fecundo, fértil. hic, haec, hoc: éste, ésta, esto. homo, -inis m.: hombre, seer humano. 135
  • 136.
    honos, honoris m.:honor. hostis, -is m.: enemigo. in: en, a, hacia. insum, infui, - (irr. compuesto de sum): haber, tener. ipse, -a, -um: el, ella mismo. is, ea, id: éste, el. iucundus, -a, -um: agradable. lex, legis f.: ley. malum, -i n.: mal. mors, mortis f.: muerte. nemini: dativo de nemo. nemo: nadie, ninguno. nihil: nada. non: no. nullus, -a, -um: ninguno. omnis, -e: todo parco, peperci/parsi, parcitum (3ª): ahorrar, perdonar, abstenerse. pecunia, -aae f.: dinero, riquezza. permaneo, permanasi, permansum (2ª): permaneceer. possessio, -onis f.: posesión. possideo, possedi, possesum (2ª): poseer, tener. possum, potui, - (irr.): poder. praeditus, -a, -um: dotado, que posee. praeter: excepto. prodigium, -ii n.: prodigio, presagio. pulcher, -chra, -chrum: hermoso. quam: que. quis/qui, Quae/qua, quid/quod: alguien, algo, alguno. requiro, requisivi, requisitum (3ª):buscar, pedir. res, rei f.: cosa. Roma, -ae f.: Roma; Romae, locativo: en Roma. sal, salis m/n.: sal. scio, sci, scitum (4ª): saber. sempiternus, -a, -um: eterno. si: si. sine: sin. cocius, -a, -um: socio, alido, compañero. sol, solis m.: el Sol. solus, -a, -um: solo, único. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. supra: sobre. suus, -a, -um: su, suyo. tempus, -oris n.: tiempo. tibi: dativo de tu. tu: tú. unus, -a,-um: uno, uno solo. utilis, -e: útil, provechoso. video, vidi, visum (2ª): ver. virtus, -utis f.: virtud, valor. vita, -ae f.: vida. vitium, -ii n.: vicio, defecto. voluntas, -atis f.: voluntad. Leyenda de Rómulo y Remo 136
  • 137.
    UNIDAD 14 14.1. LAVOZ PASIVA: EL TEMA DE PERFECTO. Los tiempos del tema de perfecto forman la pasiva de modo parecido al castellano, es decir, con el participio de pasado del verbo que se conjuga (su forma es como la de un adjetivo de la primera clase terminado en -us, -a, -um, formado sobre el tema de supino) acompañado del verbo sum. indicativo subjuntivo Pretérito perfecto Part. de perf. -us, -a, -um sum “ es “ est “ -i, -ae, -a sumus “ estis “ sunt Part. de perf. -us, -a, -um sim “ sis “ sit “ -i, -ae, -a simus “ sitis “ sint Pretérito pluscuamperfecto Part. de perf. -us, -a, -um eram “ eras “ erat “ -i, -ae, -a eramus “ eratis “ erant Part. de perf. -us, -a, -um essem “ esses “ esset “ -i, -ae, -a essemus “ essetis “ essent Futuoz pasiva de los verbos ro perfecto Part. de perf. -us, -a, -um ero “ eris “ erit “ -i, -ae, -a erimus “ eritis “ erunt EJERCICIO.- Conjuga el tema de perfecto en voz pasiva del verbo rego, rexi, rectum (3ª): gobernar y traduce la primera persona de cada tiempo. 14.2. LA PASIVA IMPERSONAL Y VERBOS IMPERSONALES. 14.2.1. La pasiva impersonal. Para expresar que el verbo no se refiere a ningún sujeto determinado suele usarse la 3ª persona del singular de la voz pasiva (si el tiempo es del tema de perfecto, el participio aparece en forma neutra. Ejemplos: dicitur (se dice); dictum est (se dijo); pugnatur (se lucha); pugnatum est (se luchó). 14.2.2. Verbos impersonales. Son propiamente impersonales, también llamados unipersonales, porque sólo se conjugan en tercera persona del singular. Los grupos más importantes son: – Los que expresan fenómenos atmosféricos o meteorológicos: pluit (llueve); tonat (truena); ninguit (nieva); grandinat (graniza); lucescit (está amaneciendo); (ad)vesperascit (está anocheciendo); lucet (es de día); etc. 137
  • 138.
    – Los queexpresan sentimientos o estados anímicos: miseret (compadecerse); paenitet (arrependirse); piget (dolerse); pudet (avergonzarse) taedet (estar hastiado). Estos verbos llevan en acusativo la persona que experimenta el sentimiento y en genitivo la causa de dicho sentimiento; ej.: Me civitas morum piget taedetque (Me duelo y estoy hastiado de las costumbres de la ciudad). – Los que expresan situaciones diversas: necesidad, posibilidad, conveniencia, suceso, etc.: licet (es lícito); libet (agrada); placet (place, parece bien); oportet (conviene); decet (conviene, es decoroso); dedecet (no es conveniente, decoroso); necesse est (es necesario); accidit (sucede); etc. En realidad este último grupo de verbos sí se construye con sujeto, aunque sea un sujeto no personal: un infinitivo o una proposición sustantiva; ejs.: licet mihi dormire (me está permitido dormir); legem opportet esse brevem (conviene que la ley sea breve). 14.3. LOS VERBOS DEPONENTES Y SEMIDEPONENTES. – Algunos verbos, llamados deponentes, carecen de desinencias activas, es decir, tienen forma pasiva y significación activa. Ejemplos: hortor (exhortar), proficiscor (marchar). – Los verbos deponentes presentan los participios de presente y de futuro con la forma y el significado activo y el participio de pasado con forma pasiva. – Llamamos verbos semideponentes a los que presentan formas activas en el tema de presente y formas pasivas en el tema de perfecto. Ejemplos: – soleo, solitus sum (acostumbrar); – audeo, ausus sum (atreverse); – gaudeo, gavisus sum (gozar); – fido, fisus sum (fiarse); – confido, confisus sum (confiarse). EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones: a. Dicitur Homerum caecum fuisse. b. Narratur Gigantes bellum diis gessisse. c. Mercurium inventorem artium esse creditur. d. Caesar, ut supra demonstratum est, III cohortes Cordubae reliquit. e. Nuntiatum erat ducem hostium misisse Carthaginem legatos. VOCABULARIO. ars, artis (f): arte. bellum, -i (n): guerra. Caecus, -a, -um: ciego. Caesar, -is (m): César. Carthago, -inis (f): Cartago. cohors, cohortis (f): cohorte. orduba, -a (f): Córdoba.e credo, credidi, creditum (3ª): creer, fiarse de. demonstro (1ª): demostrar. deus, -i (m): dios. dico, dixi, dictum (3ª): decir. diis: dat.-abl. pl. De deus. dux, ducis (m): general, jefe. esse: infinitivo de presente de sum. gero, gessi, gestum (3ª): realizar (bellum: hacer la guerra). gigas, -antis (m): gigante. Homerus, -i (m): Homero. hostis, -is (m): enemigo. Inventor, -oris (m): inventor. legatus, -i (m): legado, embajador. Mercurius, -ii (m): Mercurio. mitto, misi, missum (3ª): enviar. narro (1ª): narrar, contar. 138
  • 139.
    nuntio (1ª): anunciar. relinquo,reliqui, relictum (3ª): dejar. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir.. supra: arriba, más arriba. ut: conjunción, como, cuando, que, para que. EJERCICIO.- Analiza y traduce las siguientes oraciones con verbos deponentes y semide- ponentes: 1.- Alexander militibus suis Persarum divitias pollicitus est. 2.- Moenia quae urbem tuebantur terrae motus delapsa sunt, plurimae domus quoque lapsae sunt, diraque miseria secuta est. 3.- Cum mentior et dico me mentiri (= que miento) mentiorne an verum dico? 4.- Stultus suis divitiis gloriatur. 5.- Veremur vos, Romani, sed plus veremur deos. 6.- Deos reverere. 7.- Miserere mihi. 8.- Bellum ex iniuria ortum erat. 9.- Mens divina hominibus est largita rationem. 10.- Maria montesque pollicitus est. 11.- Imitamur eos, quos admiramur. 12.- Dux hortatus est ut beneficio fortunae uterentur hostiumque castra aggrederentur. 13.- Nemo nascitur dives. 14.- Dux eodem cibo utebatur quo milites vescebantur. 15.- Naturam sequamur ducem. VOCABULARIO. admiror (1ª dep.): admirar. aggredior, aggresus sum (3ª dep.): acercarse, dirigirse. Alexander, -dri m: Alejandro. an: o. bellum, -i n.: guerra. beneficium, -ii n.: beneficio, ventaja. castra, -orum n.pl.: campamento. cibus, -i m.: comida, alimento. cum: cuando. delabor, delapsus sum (3ª dep.): caer, acontecer. deus, -i m.: dios, divinidad. dico, dixi, dictum (3ª): decir. dirus, -a, -um: terrible. dives, -itis: rico. divinus, -a, -um: divino. divitiae, -arum f.pl.: riquezas. domus, -i/-us f.: casa. dux, ducis m.: jefe, general. ego: yo. et: y. ex: de. Desde, a partir de. fortuna, .ae f.: fortuna, suerte. glorior (1ª dep.): vanagloriarse, presumir. homo, -inis m.: hombre, seer humano. hortor (1ª dep.): animar, exhortar. hostis, -is m.: enemigo. idem, eaadem, idem: el, la, lo mismo. imitor (1ª dep.): imitar. iniuria, -ae f.: injuria, ofensa. labor, lapsus sum (3ª dep.): deslizarse, derrumbarse largior, largitum sum (4ª dep.): dar abundantemente. mare, -is n.: mar. me: acusativo de ego. mens, mentis f.: mente. mentior (4ª dep.): mentir. mentiri: que miento. mihi: dat. de ego. miles, -itis m.: soldado. misereor, miseritum sum (2ª dep.): compadecerse. miseria, -ae f.: miseria, adversidad. moenia, -ium n.pl.: murallas. mons, montis m.: monte. motus, -us m.: movimiento, terrae motus: 139
  • 140.
    terremoto. nascor (3ª dep.):nacer. natura, -ae f.: Naturaleza. ne: si...? nemo, -inis: nadie. orior, ortus sum: surgir, empezar. Persae, -arum m.pl.: los persas. plurimus, -a, -um: numeroso. plus: más. polliceor, pollicitus sum (2ª dep.): ofrecer, prometer. -que: y. qui, quae, quod: que, quien, el cual. quo: a donde. quoque: también. ratio, -onis f.: razón: revereor, reveritus sum (2ª dep.): temer, respetar. Romani, -orum m.pl.: los romanos. sed: pero, sino. sequor, secutus sum (3ª dep.): seguir. stultus, -a, -um: necio, insensato. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. suus, -a, -um: su, suyo. terra, -ae f.: tierra. tueor, tutus sum (2ª dep.): mirar, proteger. urbs, urbis f.: ciudad. ut: que. utor, usus sum (3ª dep.): servirse de, usar. vereor, veritus sum (2ª dep.): respetar. verus, -a, -um: verdadero. vescor, - (3ª dep.): alimentarse de. vos: nom. y ac. de vosotros. 14.4. CONJUGACIÓN DE LOS VEBOS VOLO (Y SUS COMPUESTOS), FERO Y EO. 14.4.1. Conjugación de volo (querer), nolo (no querer) y malo (preferir). Indicativo Presente volo vis vult volumus vultis volunt nolo non vis non vult nolumus non vultis nolunt malo mavis mavult malumus mavultis malunt Pretérito Imperfecto volebam volebas volebat volebamus volebatis volebant nolebam nolebas nolebat nolebamus nolebatis nolebant malebam malebas malebat malebamus malebatis malebant Futuro Imperfecto Volam voles volet volemus voletis volent nolam noles nolet nolemus noletis nolent malam males malet malemus maletis malent 140
  • 141.
    Subjuntivo Presente Velim velis velit velimus velitis velint nolim nolis nolit nolimus nolitis nolint malim malis malit malimus malitis malint Pretérito Imperfectovellem velles velles vellemus velletis vellent nollem nolles nollet nollemus nolletis nollent Mallem malles mallet mallemus malletis mallent 14.4.2. Conjugación de fero (llevar) y eo (ir). fero eo Indicativo Presente fero fers fert ferimus fertis ferunt eo is it imus itis eunt Pretérito Imperfecto ferebam ferebas ferebat ferebamus ferebatis ferebant ibam ibas ibat ibamis ibatis ibant Futuro Imperfecto feram feres feret feremus feretis ferent ibo ibis ibit ibimus ibitis ibunt Subjuntivo Presente Feram feras ferat feramus feratis ferant Eam esa eat eamus eatis eant 141
  • 142.
    Pretérito Imperfecto Ferrem ferres ferret ferremus ferretis ferrent Irem ires iret iremus iretis irent EJERCICIO.-Analiza y traduce las siguientes oraciones con los verbos volo (y sus compuestos), fero y eo: 1.- Quae tu non vis, ea nos vulumus; quae nolumus, ea vis. 2.- Servire quam pugnare ignavus mavult. 3.- Quod hodie vis, cras forsitan noles; ingenium enim hominis tale est, ut (= que) nunc hoc, nunc illud malit. 4.- Si vis pacem, para bellum. 5.- Secures signa erant quae ante consules ferebantur. 6.- Eamus, amici, quo fata vocant. VOCABULARIO. amicus, -a, -um: amigo. ante: delante de. bellum, -i n.: guerra. consul, -is m.: cóncul. cras: mañana. enim: pues. eo, ivi, itum (4ª irr.): ir. fatum, -i n.: hado, destino. fero, tuli, latum (3ª irr.): llevar. forsitan: quizás. hic, haec, hoc: éste, ésta, esto. hodie: hoy. homo, -is m.: hombre, ser humano. ignavus, -a, -um: perezoso, cobarde. ille, illa, illud: aqupél, aquélla, aquello. ingenium, -ii n.: carácter, inteligencia. is, ea, id: éste, el. malo, malui, - (3ª irr.): preferir. nolo, nolui, - (3ª irr.): no querer. non: no. nos: nosotros. nunc: ahora. paro (1ª): preparar. pax, pacis f.: paz. pugno (1ª): luchar. quam: que. qui, qaue, quod: que, quien, cual. quo: a dónde. cecuris, -is f.: hacha. servio, servi(v)i, servitum (4ª): servir, ser esclavo. si: si. signum, -i n.: señal, símbolo. sum, fui, - (irr.): ser, estar, haber, existir. talis, -e: tal, de tal modo. ut: que. voco (1ª): llamar. EJERCICIO.- Analiza y traduce el siguiente texto: Libri Sibyllini Quondam anus ad Tarquinium Superbum adiit. Haec anus novem libros oraculorum plenos ferebat. Anus Tarquinio dicit: <<tibi hos libros vendere volo>>. Tarquinius autem hanc interrogat de pretio. Anus nimium atque inmensum poscit; rex hanc nulla reverentia deridet. Tum anus tres libros in focum ponit et deinde de reliquis sex libris Tarquinium interrogat: <<visne hos sex libros emere pretio petito?>>. Sed Tarquinius ridet magis dicitque: <<tu sine dubio deliras>>. Anus statim tres libros exurit atque denuo rogat: <<visne, Tarquini, tres reliquos libros pretio petito nunc emere?>>. Tarquinius ani constantia commotus, libros tres reliquos emit pretio antea petito pro cunctis. Postea haec femina abiit. Ultimos libros 142
  • 143.
    tres in sacrariumconditos Sibyllinos vocabant. VOCABULARIO. abeo, abii, abitum (4ª irr.): irse. ad: preposición de acusativo, a, hacia, hasta, para, junto a. adeo, adii, aditum (4ª irr.): ir, dirigirse. αntea: anteriormente. anus, -i/-us f.: anciana. atque: y. autem: pero, por su parte. commoveo, commovi, commotum (2ª): conmover. condo, condidi, conditum (3ª): guardar. constantia, -ae f.: constancia. cunctus, -a, -um: todo. de: preposición de ablativo, sobre, de, desde, acerca de. deinde: después, luego. deliro (1ª): delirar. denuo: de nuevo. derrideo, derrisi, derrisum (2ª): reírse de. dico, dixi, dictum (3ª): decir. dubium, -ii n.: duda. emo, emi, emptum (3ª): comprar. et: y. exuro, exussi, exustum (3ª): quemar, incendiar. femina, -ae f.: mujer. fero, tuli, latum (3ª irr.): llevar. focus, -i m.: fuego. hic, haec, hoc: éste, ésta, esto. in: preposición de ablativo, en. inmensus, -a, -um: inmenso. interrogo (1ª): preguntar. liber, libri m.: libro. magis: más. -ne: partícula interrogativa, puede no traducirse. nimius, -a, -um: excesivo. novem: nueve. nullus, -a, -um: ningún, ninguno. nunc: ahora. oraculum, -i n.: oráculo. peto, petii, petitum (3ª): pedir, dirigirse. plenus, -a, -um: lleno. pono, posui, positum (3ª): poner. posco, poposci, - (3ª): pedir, exigir. postea: después, a continuación. pretium, -ii n.: precio. pro: preposición de ablativo, por, delante de. -que: y. Quondam: en otro tiempo. reliquus, -a, -um: restante. reverentia, -ae f.: reverencia, respeto. rex, regis m.: rey. rideo, risi, risum: (2ª): reír, burlarse de. rogo (1ª): preguntar, pedir, rogar, consultar. sacrarium, -ii n.: sagrario, lugar secreto. sed: pero. sex: seis. Sibyllinus, -a, -um: Sibilino. sine: preposición de ablativo, sin. statim: inmediatamente. superbus, -a, -um: soberbio. Tarquinius, -ii m.: Tarquinio. tibi: dativo de tu. tres, tria: tres. tu: tú. tum: entonces. ultimus, -a, -um: último. vendo, vemndidi, venditum (3ª): vender. vis: 2ª sg. presente indicativo de volo. voco (1ª): llamar, denominar. volo, volui, - (3ª irr.): querer, desear. 143
  • 144.
    ETIMOLOGÍAS UNIDAD 15: ETIMOLOGÍAS(I): Etimologías. Palabras patrimoniales, cultismos y semicultismos. 1. ETIMOLOGÍAS. La etimología es la parte de la Lingüística que se ocupa del origen de las palabras y de la reconstrucción de su ascendencia. Así pues, su objeto de estudio son los étimos (del griego ἔτυµον, “verdadero”), es decir, los vocablos originarios de los que han derivado las palabras de una lengua determinada. Dado que el castellano es una lengua romance, la mayor parte de su vocabulario tiene como fundamento la lengua latina. Asimismo, todo el vocabulario científico de las lenguas modernas está constituido sobre la base léxica de la lengua griega. Por tanto, la aproximación etimológica al latín y a1 griego repercutirá en el conocimiento y dominio del castellano. Si sabemos que, tras ciertos cambios fonéticos, la palabra latina ferrum ha evolucionado hasta dar en castellano hierro, podremos asociar fácilmente al étimo latino palabras como férreo, férrico, ferrocarril,etc. Del mismo modo, el significado de términos científicos como hematoma, hematología, hemorragia, etc., resultará evidente si conocemos el étimo griego y su transcripción: αἷµα, -ατος, “sangre”, de donde hemat-,hemo-. 2. PATRIMONIALISMOS, CULTISMOS Y SEMICULTISMOS. A lo largo de la historia de la lengua latina hubo una variante popular, el latín vulgar, y una variante literaria. A medida que el latín vulgar fue transformándose, surgieron las lenguas romances, pero, al mismo tiempo, el latín literario perduró como lengua culta. • Las palabras resultantes de la evolución del latín vulgar con arreglo a determinadas leyes fonéticas se denominan patrimonialismos o palabras patrimoniales. La mayor parte del vocabulario de las lenguas romances se ha constituido de esta manera; por ejemplo, las voces castellanas isla y oro derivan de las latinas insulam y aurum. • El latín clásico continuó utilizándose como fuente del vocabulario culto. Por ello, existen palabras de introducción reciente en las lenguas romances cuya forma guarda gran semejanza con los términos latinos de procedencia: son los cultismos o palabras cultas. A partir de los sustantivos latinos anteriores encontramos los adjetivos cultos insular y áureo. • Hay también palabras que no han consumado totalmente su evolución y están a medio camino entre las patrimoniales y las cultas: los semicultismos. Por ejemplo, ya que el grupo intervocálico latino -gn- evolucionó en castellano a -ñ- (pugnum > puño), se esperaría que regnare hubiese dado *reñar; el semicultismo reinar, sin embargo, muestra una fase evolutiva intermedia. • En ocasiones, un vocablo latino da como resultado una palabra patrimonial y una culta o semiculta; hablamos, entonces, de dobletes. Por ejemplo, el sustantivo causam ofrece en castellano los derivados cosa (patrimonial) y causa (cultismo). Observa los ejemplos de cultismos y palabras patrimoniales derivadas de étimos latinos en la siguiente tabla: 144
  • 145.
    LATÍN cultismo patrimonialLATÍN cultismo patrimonial bovem bovino buey laborare laboral labrar calidum calido caldo lacrimam lacrimal lágrima causam causa cosa lupum lupanar lobo collum collar cuello operam ópera obra hospitem hospedaje huésped ovulum óvulo huevo dominum dominar dueño patrem paternal padre filium filial hijo portam portal puerta fabulam fábula habla regem regicida rey herbam herbicida hierba servum servicio siervo hostem hostil hueste vitam vitalidad vida 145
  • 146.
    UNIDAD 16: ETIMOLOGÍAS(II): Reglas. I. Evoluciones forzosas de consonantes 1. La -m y la -t al final de palabra, desaparecen 2. Las consonantes oclusivas sordas (p, t, c) entre vocales o entre vocal y -r- se sonorizan 3. En principio de palabra, pl- y cl- (fl- a veces) se convierten en ll- 4. La s- seguida de consonante y a principio de palabra, desarrolla una e- 5. Los grupos de fonemas -mn-, -nn-, -gn- y -ni- pasan a -ñ- 6. El grupo de consonantes -ct- pasa a -ch- 7. El grupo de fonemas -li- ante vocal pasa a -j- 8. La -x- intervocálica pasa a -j 9. El grupo de fonemas -cul- tras vocal pasa a -j- 10. Los grupos de fonemas -ci- y -ti- evolucionan a -ci- o a -z- 11. El grupo -ce- se conserva (con distinto sonido) 12. Los grupos dobles de consonantes se simplifican, a excepción de -ll- y -rr- II. Evoluciones optativas de consonantes 13. La f- a principio de palabra puede convertirse en h- 14. Las consonantes oclusivas sonoras (b, d, g) entre vocales o entre vocal y -r-, pueden desparecer III. Evoluciones forzosas de vocales 15. La -u al final de palabra se abre en -o 16. La -o- breve (ŏ) y tónica diptonga en -ue- 17. La -e- breve (ĕ) y tónica diptonga en -ie- 18. El diptongo -au- monoptonga en -o- 19. El diptongo -oe- monoptonga en -e- 20. El diptongo -ae- monoptonga en -e- o en -ie- IV. Evoluciones optativas de vocales 21. Las vocales pretónicas y postónicas pueden sincoparse 22. Pueden producirse cambios de timbre: i > e, u > o, a > e y, más raramente, e > i, o > u EJERCICIO: Señale términos españoles derivados de los vocablos (aquí dos términos latinos de la lista siguiente), indicando los procedimientos de su evolución. annum aperire aurum capillum causam clavem delicatum dominum facere filium flammam integrum laborare lactem magistrum multum mutare noctem oculum operam petram plenum populum portam rotam somnum strictum terram ventum vitam 146
  • 147.
    CIVILIZACIÓN TEMA 1: ELARTE ROMANO (ARQUITECTURA, ESCULTURA, ETC.) Y SU REFLEJO EN LA ROMANIZACIÓN DE LA BÉTICA I. EL ARTE ROMANO (ARQUITECTURA, ESCULTURA, ETC.). I.1. INTRODUCCION. El periodo de esplendor del arte romano abarca los dos primeros siglos del Imperio. Pero ya a principios del siglo II de nuestra era, desde el tiempo de Adriano (año 117), se inicia la decadencia del buen gusto que se acentúa en el siglo III y se confirma en el siglo IV por efecto de cierto barroquismo o irregularidad y pesadez en los estilos aunque aumente el fasto y la magnitud de las obras. A causa del profundo centralismo ejercido por Roma sobre sus provincias en todos los aspectos de la vida, se originó un arte muy uniforme sin que pueda hablarse de escuelas provinciales, al menos durante la época imperial. No obstante, dada la amplitud del Imperio y su constitución en diferentes momentos, no existe una contemporalidad cronológica. Se pueden destacar las siguientes características: 1- Es un arte de ecléctico resultado de la síntesis de las formas griegas, etruscas y orientales. 2- Es un arte eminente práctico; a los romanos no le interesa ni la estética ni la belleza formal ni las teorías artísticas. 3- Es un arte oficial, público y al servicio del poder civil o religioso. 4- Se produce un auge importante de las ciudades que se convierten en un medio de exteriorización del poder romano y de reclamo para las gentes bárbaras (no romanas). 5- El arte romano ejercerá una enorme influencia en el arte posterior por su enorme extensión. I.2. ARQUITECTURA. Los romanos fueron grandes constructores, desarrollando pricipalmente su actividad en el marco urbano. Para sus edificios, los romanos utilizan sobre todo el hormigón revestido de mármol o piedra. Muestran preferencia por la planta axial con muros y pilastras como elementos sustentantes y utilizan el orden toscano (etrusco), los órdenes griegos y desarrollan uno nuevo resultado de combinar el orden jónico y el corintio, el orden compuesto. Como elemento sustentante predominan las bóvedas de cañón incorporando en ocasiones la bóveda semiesférica. En cuanto a las construcciones destacan: • Templo: Menos importante que en Grecia porque el culto era familiar. Ejemplo: Panteón de Agripa en Roma. • Anfiteatro: Resulta de la yuxtaposición de dos teatros. En el se desarrollaban cruentos espectáculos entre gladiadores, así como juegos de caza de fieras en incluso batallas navales. El más conocido es El Coliseo en Roma. • Circo: Eran edificios en forma de hipódromo griego aunque más grandes. Estaban destinados a carreras de cuadrigas, simulaciones de batallas, cacerías de fieras y espectáculos de acrobacias. Por ejemplo El Circo de Roma. • Basílicas: Edificio destinado para mercado y tribunales de justicia. Por ejemplo la Basílica de Constantino en Maguncia • Termas: son recintos públicos destinados a baños típicos de la civilización romana. Por ejemplo las Termas de Itálica en Sevilla. 147
  • 148.
    También destacan lasconstrucciones de ingeniería como puentes o acueductos y las necrópolis romanas que se situaban en las afueras de la ciudad. I.3. ESCULTURA. Los escultores romanos se preocuparon por la perfección técnica cultivando, además de las copias griegas, el retrato en mármol ,sobre todo, y en bronce, piedra y barro en menor medida. 1. El retrato En época republicana, la escultura romana de retrato sólo representaba la cabeza y parte del cuello para honrar a los difuntos. Posteriormente, se avanza en la representación de todo el busto, incluyendo hombros y pecho. Eran de gran realismo y con frecuencia iban policromados. De todos modos también aparecen esculturas de cuerpo entero como la Estatuia Barberini. Al iniciarse la República con Augusto, el arte se politiza para convertirse en instrumento de propaganda política con retratos idealizados relegando el realismo para las clases medias, mientras que la alta sociedad romana imita la idealización del emperador. De esta época es el Augusto Prima Porta. Con las dinastías de emperadores sucesivas, el estilo del retrato cambiará pasando por periodos más naturalistas, pasando por otras más helenizadas para terminar con una decadencia del retrato en las épocas finales del imperio. 2. El relieve. El relieve romano se cultivó sobre todo en los monumentos conmemorativos de victorias y hazañas (arcos de triunfo,altares y columnas honoríficas). Se trata, por lo tanto, de un relieve histórico, muy naturalista de gran movimiento,que se mueven en un espacio aunque sin perspectiva y de carácter narrativo. Con la decadencia del imperio, los relieves irán perdiendo su carácter naturalista. Son ejemplos los relieves del Ara Pacis y los de la columna de Trajano en Roma. I.4. PINTURA. Los artistas de las ciudades romanas pintaban sobre las paredes mediante la técnica del fresco. A veces hasta siete capas sustentaban las pinturas y se usaba la cal y el jabón de cera. Los colores son muy vivos y variados y muchas veces se conseguía plasmar la sensación de tridimensionalidad, la perspectiva, perdida más tarde y redescubierta en el Renacimiento (más de 1400 años después). La conservación de las pinturas, por razones obvias, es muy complicada, pero hay varios ejemplos donde ha habido suerte: son los casos de las ciudades sepultadas por el Vesubio en la erupción del año 79, Pompeya, Herculano y Stabia, cuyas pinturas parietales se han conservado soberbiamente y de la Domus Aúrea de Nerón en Roma, enterrada para construir unas termas encima y que al excavarla arqueológicamente ha revelado sus frescos maravillosos. Los artistas romanos tocaban todos los temas, escenas cotidianas, mitológicas, paisajes, bélicas, eróticas, cómicas, etc. Muchas veces las pinturas eran simulaciones de mármoles, de arquitecturas, de cuadros colgados o de jardines imaginarios. Los romanos también se convirtieron en auténticos maestros del mosaico. Los mosaicos están compuestos por pequeñas piezas cúbicas llamadas teselas y los materiales pueden ser muy variados y van desde las rocas calcáreas hasta el vidrio pasando por la cerámica. Las composiciones podían ser policromas o bien estar elaboradas sólo con colores blanco y negro, pero siempre se tendía a dotarlas del mayor grado de realismo posible. Los 148
  • 149.
    temas más frecuentesen los que se inspiraban los artistas eran los relacionados con la mitología, aunque también eran muy apreciadas las escenas de caza y de la vida cotidiana o los símbolos y monstruos marinos. II. REFLEJO DEL ARTE ROMANO EN LA ROMANIZACIÓN DE LA BÉTICA. En cuanto al reflejo del arte romano en la Bética cabe decir que, al ser ésta su lugar de asentamiento base, se observa una gran influencia de los rasgos del arte romano en ella. En la Hispania romana se han descubierto numerosas manifestaciones artísticas romanas, entre ellas nombraremos los restos arquitectónicos de lo que fueran las planificaciones de algunas de las más importantes ciudades hispanorromanas, como Gades en Cádiz, Itálica, cerca de Sevilla, al igual que en Emérita Augusta (Mérida), Caesar Augusta (Zaragoza) o Tarraco (Tarragona) fuera de la Bética. En España subsisten algunos restos arqueológicos de templos de época romana en las ciudades de Córdoba y Sevilla, como también Barcelona y Mérida fuera de la Bética. Por último cabe destacar la presencia de mosaicos de época romana en España, como los del Museo de Barcelona, los del Museo Arqueológico Nacional de Madrid, sobre todo los que representan los trabajos de Hércules, los de Tarragona con el tema de la medusa, los del Museo de Navarra en Pamplona (triunfo de Baco y Teseo y el Minotauro), los de Itálica (mosaico de Neptuno), los de Mérida (mosaico de los siete sabios y mosaicos de la casa del Mitreo) y los de Ampurias en Girona (Sacrificio de Ifigenia). Éstas son algunas de las manifestaciones artísticas que hacen notables y evidentes los rasgos del arte romano, tanto en la Bética como en el resto de la Hispania romana. Teatro romano de Málaga 149
  • 150.
    TEMA 2: LAORGANIZACIÓN SOCIAL Y POLÍTICA DEL PUEBLO ROMANO Y SU REFLEJO EN LA ROMANIZACIÓN DE LA BETICA I.1. LA ORGANIZACIÓN SOCIAL Y POLÍTICA. I.1.1. LA ORGANIZACIÓN SOCIAL. La sociedad romana se distinguía por la desigualdad lo que daba lugar a continuos conflictos que se producían sobre todo entre las principales clases sociales: patricios, plebeyos, esclavos, clientes y libertos. Pero estas clases sociales se fueron modificando en las diferentes etapas políticas que vivió Roma. · Monarquía: La desigualdad se basaba en el nacimiento y la religión. La sociedad se dividía en ciudadanos libres y no libres: → Ciudadanos libres: ☼ Privilegiados: este grupo lo componían los patricios. - Patricios: éstos y sus familias constituyen el primer eslabón social. Generalmente tienen esclavos. Se dedican a los cargos públicos y dirigen la vida en Roma. Los patricios que tienen un mismo pater, (antepasado en cierto modo divinizado) forman una gens, teniendo el mismo apellido y participando del mismo culto. ☼ No privilegiados: podían ser independientes o dependientes. - Independientes: este grupo lo formaban los plebeyos. ♣ Plebeyos: constituyen la mayor parte de la población. Formada también por extranjeros, refugiados pobres, etc. - Dependientes: formados por los clientes y los libertos: ♣ Clientes: eran los extranjeros o refugiados pobres, sujetos a patronazgo de un patricio, el cual les brindaba ayuda económica, les defendía ante la ley, y les dejaba participar de las ceremonias religiosas a cambio de que éstos lo ayudasen. ♣ Libertos: eran esclavos liberados que formaban parte de la gens de su amo y adquirían así la ciudadanía romana. → Ciudadanos esclavos: era el destino más usual de los presos de guerra. Carecían de derecho y hacían los peores trabajos y de por vida. · República: La jerarquización social se basaba en el dinero y en la demarcación territorial. La plebe lógicamente crecía más que el patriciado, porque en ella entraban las poblaciones anexionadas por Roma y los extranjeros que venían a vivir a la Urbe. Los plebeyos lucharon mucho por su equiparación política con los patricios, tanto que dieron lugar a fuertes enfrentamientos para conseguir la igualdad de derechos. En aquellos tiempos las clases sociales existentes eran: → Ciudadanos: formados por los patricios y los plebeyos. → No ciudadanos: formados por los libertos y los siervos. El derecho de ciudadanía era el título más deseado y se componía de derechos y obligaciones. Respecto a los derechos los principales eran: iura publica (derechos políticos); ius sufragii (derecho de voto); ius honorum (derecho de ser elegible), ius sacrorum (derecho a tener religión), ius privata (derechos civiles), etc… Respecto a los deberes, los más importantes eran: munera census (obligación a inscribirse en el censo periódicamente), munera militia (obligación de servir en el ejército 150
  • 151.
    durante un tiempo),munera tributum (obligación de pagar impuestos), etc… Este derecho de ciudadanía podía obtenerse mediante el nacimiento, por concesión legal o por concesión del estado. Se podía perder este derecho mediante la condena penal, la deportación o por negarse al censo o al servicio militar. · Principado: Fue la época de Augusto y en ésta, la jerarquía se basaba en la riqueza. Encontramos de nuevo diferentes divisiones en las clases sociales: → Ciudadanos: que pueden ser honestiores (ricos) o humiliores (pobres) Los honestiores a su vez se dividen en clarissimi (ordo senatorus) o los egregii (ordo equester) → No ciudadanos: los libertos y los siervos. En esta etapa el derecho de ciudadanía se amplia a todo el imperio, por lo que ser ciudadano deja de ser algo primordial. Los esclavos aumentaron considerablemente al igual que los libertos porque había muchas manumisiones. Los clientes continuaron existiendo ya que todo el mundo era cliente de alguien más importante. · Dominado: Si en la República y en el Principado había solo dos categorías (libres y esclavos), en el Dominado aparecerá una clase social nueva, intermedia entre libres y esclavos: los colonos. La jerarquización se hace más fuerte y estancada: casi un sistema de castas. Los ciudadanos libres abarcaban a la familia imperial, a los senadores, a los caballeros y a la gente corriente (más bien pobre) Los no ciudadanos eran los esclavos y los libertos, a veces muy ricos. En esta etapa, el ordo senatorus y el equester se equivalen, los humiliores se quedan fijados a sus gremios mientras que la esclavitud disminuye. Los colones son libres pero están sujetos a las tierras de su amo que heredarán sus hijos, por lo que empieza aquí la sociedad feudal. La situación de la mujer.- Roma destacará por entender que la relación hombre-mujer no podía consistir en un mero dominio, explotación o sometimiento. El papel de la mujer en la familia y en la sociedad era culturalmente reconocido y valorado. La mujer romana participa activamente junto a su marido en la vida social de la casa, entra y sale libremente, aparece con su marido en recepciones y banquetes, comparte con él la autoridad sobre los hijos y los sirvientes...al contrario de lo que le sucedía a la mujer griega. Esta importante función presuponía que las mujeres gozaran de libertad de movimientos, de acceso a la cultura y de vida social. I.1.2. ORGANIZACIÓN POLÍTICA. Respecto a la política, también sufrió ciertas transformaciones durante las tres principales etapas: Monarquía: En un principio, el poder del monarca estuvo limitado por los y de numerosos inmigrantes determinó un cambio político trascendental. La división de la sociedad según la riqueza de Servio Tulio dio lugar a enfrentamientos que acabarían con la expulsión del último rey etrusco Tarquinio el Soberbio en el año 509 a.C y el establecimiento de la República. República: En un principio, la República estableció un sistema político oligárquico en el que se reservaban las principales instituciones para los patricios. La exclusión de los plebeyos 151
  • 152.
    provocó una sucesiónde conflictos sociales que terminaron con una igualación de los derechos políticos en el s. III a.C. Las principales instituciones eran las magistraturas ordinarias (son las que corresponden con el ordenamiento normal de la civitas, como por ejemplo, Cónsul, Petror, Cuestor, Tribunos y Ediles) y magistraturas extraordinarias (se crean para circunstancias excepcionales. Por ejemplo, el Dictador y el Decemviro), el Senado y las Asambleas. Imperio: El principado era en la práctica el sistema político imperial diseñado por Augusto que se mantuvo en lo esencial a lo largo de más de 400 años a través de auténticas dinastías familiares. Pero aunque el modelo institucional del Alto Imperio demostró gran eficacia, la inestabilidad que se vivió durante el Bajo Imperio obligó a reforzar la autoridad del emperador (Dominado) y esto determinó algunos cambios en las Instituciones del Bajo Imperio. Augusto tenía potestad censoria, contaba con la auctoritas, dirigía la política exterior, dictaba normas, llamadas constituciones imperiales, acuñaba moneda y proponía candidatos para las magistraturas. El Senado adquirió potestad legislativa, además de elegir a los magistrados. Su función se vio reducida a consagrar al Emperador y los magistrados. II. REFLEJO DE LA SOCIEDAD ROMANA EN LA ROMANIZACIÓN DE LA BÉTICA. La sociedad romana y su política se reflejaron especialmente en la provincia Bética por las especiales circunstancias que concurren en esta zona de la geografía de la Península Ibérica durante la dominación romana. La intensidad de “la romanización” dependió de la fecha en la que los romanos conquistaron el territorio y del talante de los aborígenes; por ello encontramos diferentes grados de intensidad en diversas zonas. La Bética es la zona más romanizada, ya que fue una de las primeras zonas conquistadas y adoptó una actitud de acogida ante los invasores romanos (son mínimos los intentos de sublevación), siendo utilizada incluso como escudo por los romanos ante otros pueblos, como los lusitanos. También se nota esta influencia en las obras arquitectónicas y de ingeniería, así como en las personalidades literarias y políticas y el reflejo de los enfrentamientos militares civiles. Esclavo romano 152
  • 153.
    TEMA 3: LAESTRUCTURA MILITAR ROMANA Y SU REFLEJO EN LA BÉTICA I.- LA ESTRUCTURA MILITAR ROMANA. 1.1. BREVE RESUMEN CRONOLÓGICO. Su génesis se remonta a los propios orígenes de Roma (hacia 594 a.C.).Tito Livio, autor romano del s.I a.C. dejó una descripción de aquella clasificación que distribuía a los ciudadanos romanos en centurias. Tal clasificación respondía a una combinación de tres criterios diferentes: la categoría social de las clases enumeradas de la 1a a la 5a según la capacidad económica de cada una de ellas, que se expresaban en ases y por último la asignación de un número de centurias a cada una de las clases. Estas centurias se caracterizaban además por su equipamiento militar que sería diferente en cada caso. El ejército aristocrático: en este ejército centuriado, la legión romana fue una función primordial de la aristocracia. El ejército popular: la estructura del ejército republicano cambió a finales del s.II a.C. con la incorporación de un nuevo grupo de ciudadanos, los llamados proletarii ( ciudadanos sin recursos suficientes). De la república al imperio: en la primera guerra civil romana, se introdujeron nuevas tácticas en la organización legionario romana. Legiones imperiales un número creciente: Octavio se convirtió en el mayor jefe militar de la historia de Roma con unas 50 legiones a su cargo, pero el reto ahora era mantener a este gran ejército a expensas del estado. Por eso Octavio no dudó en conservar solo 28 legiones que habían sido fieles. Las fronteras del imperio: el ejército tuvo su gran importancia en estas ya que se construyeron instalaciones militares con el fin de impedir la penetración de los bárbaros hacia el interior del imperio. De la expansión a la crisis: en el s.II las fronteras eran amuralladas desde el Rin hasta el Danubio, aunque los bárbaros muchas veces burlaban estos obstáculos, y en la frontera oriental otros pueblos estaban al acecho. 1.2. LA ESTRUCTURA DEL EJÉRCITO. En la época de Trajano estaba organizada en once legiones que controlaban el territorio entre Viene y el Mar Negro. Cada legión estaba dividida en diez cohortes, al frente de cada una de ellas se hallaba un prefecto. A su vez, cada cohorte compuesta por tres manípulos, dirigidos cada uno de ellos por un signífero, portador de la enseña de su unidad. Cada manípulo era integrado por dos centurias mandadas por un centurión y formadas por un número de hombres que habitualmente era de sesenta. Un legado, que ejercía su función durante un año, se hallaba al frente de la legión, cuyo estado mayor estaba formado por seis tribunos militares. La legión además, contaba con el apoyo de entre ciento veinte y trescientos caballeros. 1.3. ARMAS Y ARMADURAS. Armadura corporal: Existían tres tipos de armadura corporal: de malla, de escamas, y de placas. Algunas de estas medían más de 4 cm. de longitud y 1 mm. de grosor. Se solapaban de tal manera que la armadura tenía en todos sus puntos un grosor de dos escamas. Las armas: El escudo (scutum) estaba hecho con tiras de madera encoladas ( como un contrachapado de tres capas) y recubiertas de cuero o fieltro. Medía aproximadamente un metro y pesaba unos seis kilos. 153
  • 154.
    La daga eraun arma corta , con hoja puntiaguda de unos 25 centímetros de longitud. Se llevaba en vaina de madera, condecoraciones de bronce. Otra arma era la espada, de borde recto y unos 40-50 cm de longitud de hoja, era guardada en una vaina, con dos centuriones y un faldellín con tiras de cuero que colgaba por delante. Y por último nos encontramos con la jabalina pesada que junto con la espada corta formaba una combinación perfecta. La jabalina era un arma eficaz ya que ningún ejército podía mantener su empuje y su formación bajo una lluvia de jabalinas. 1.4. EL CAMPAMENTO. Los legionarios tras cortar los árboles y desbrozar el terreno, cavaban un foso de tres metros y medio de anchura, dos y medio de profundidad, y casi un kilómetro de longitud, amontonando tras él la tierra para formar un terraplén. Cada centuria se encargaba de cavar una sección del foso, que era inspeccionada y medida por los centuriones. A cada soldado se le asignaba una tarea, que cumplía sin rechistar. Unos arrancaban la hierba, otros cavaban las zanjas y les pasaban la tierra extraída a los que levantaban el terraplén. Para realizar estas excavaciones utilizaban picos y capachos de mimbre. La caravana de intendencia se instalaba tras las fortificaciones, donde quedaría protegida en caso de ataque. El foso y el terraplén formaban parte del sistema frontal de defensas del campamento. Una vez terminados, empezaban a trabajar en las defensas laterales. Cada legionario llevaba dos estacas puntiagudas, que se clavaban en lo alto del terraplén para formar una empalizada. Probablemente, las fortificaciones quedaban terminadas en dos horas. Se ponían centinelas en el terraplén y en los puntos más importantes del campamento. Una cohorte- unos 500 hombres- se encargaban de la vigilancia fuera del campamento. Los legionarios empezaban entonces a levantar las tiendas. El campamento estaba diseñado como un pueblo, y las zonas principales se marcaban con banderas. El punto con más visibilidad se reservaba para la tienda del general ( praetorium), y todo el resto del campamento se orientaba con respecto a él. El campamento tenía dos "calles" principales: la vía praetoria y la vía principalis. La vía praetoria atravesaba el campamento de delante hacia atrás pasando por el praetorium, como su nombre indica. La vía principal lo atravesaba de lado a lado, cruzándose con la praetoria delante de la tienda del general. De este modo, el campamento quedaba dividido en cuatro sectores. A cada legión se le asignaba una sección del campamento, que los supervisores dividían mediante una cuadrícula rectangular. Cada centuria disponía de una extensión aproximada de 36x10 metros. Las posiciones de las centurias eran siempre las mismas, de modo que los soldados sabían exactamente donde instalar sus tiendas. La tienda del general se montaba la primera; luego se iban levantando la de los mandos superiores y después las de los centuriones. Por último, los legionarios montaban sus propias tiendas. A fin podían descansar y preparar la cena. II. SU REFLEJO EN LA ROMANIZACIÓN DE LA BÉTICA. El grado de intensidad de "la romanización" en las distintas zonas de la geografía hispana fue diferente, dependiendo este hecho de la fecha más o menos temprana en que los romanos conquistan el territorio y del talante más o menos hostil de los aborígenes. En la provincia Bética, zona coincidente en gran parte con la actual Andalucía, se produce la coincidencia de los dos factores que potencian la absorción de la romanidad, ya que no sólo 154
  • 155.
    fue una delas zonas conquistadas en época más temprana (la Hispania Ulterior en la primera división territorial de la primera fase de conquista romana, junto a la Citerior de la zona levantina), sino que además fue bastante hospitalaria con los invasores romanos (raramente se produjeron sublevaciones de la población indígena); hasta tal punto era la Bética territorio romano que fue utilizado como escudo para la contención de los agresivos lusitanos y como plataforma para la progresiva conquista territorial. Incluso la vida social, la actividad cultural y las convulsiones políticas y militares de la misma Roma se dejaban sentir en la población del sur de la Península, como lo demuestran sus importantes obras arquitectónicas y de ingeniería romanas, las importantes personalidades literarias y políticas que de esta zona surgieron y, además, el reflejo de los enfrentamientos militares civiles, tanto el de Sila contra Mario como el de César contra Pompeyo. Desde distintos enfoques, un factor decisivo de la romanización cultural fue el ejército, además de ser el instrumento fundamental de control y dominio de las provincias. En primer lugar, los legionarios fueron el primer y más abundante tipo de romano con que estuvo en contacto la población indígena durante la época de la conquista. Sus cuarteles atraían a sectores marginados de la población indígena, las parejas mixtas eran abundantes y se instalaban alrededor formando ciudades. También fue un importante factor de romanización las colonias de veteranos de ejército romano, que, al licenciarse recibían casa y tierras donde establecerse .Éste fue el caso de las dos grandes ciudades de Hispania: Itálica, para lo veteranos (socii italianos) de la segunda guerra Púnica, y, Mérida para los de las guerras Cántabras. El ejército contribuyó más a la asimilación de las zonas más pobres y menos civilizadas con el reclutamiento de hispanos como mercenarios. Una vez conseguida la pacificación relativa de la Península, pero sobretodo a partir de las guerras civiles y el comienzo del Imperio, los contingentes aumentaron, ya que los romanos lo necesitaban para sus guerras de conquista y para mantener las fronteras del Imperio; y para los hispanos era una manera de ganarse la vida y obtener la ciudadanía romana. Una vez romanizados, estos soldados ya veteranos volvían a su tierra y se convertían en focos de romanización. Soldado romano 155
  • 156.
    TEMA4: LA VIDACOTIDIANA DE LOS ROMANOS Y SU REFLEJO EN LA ROMANIZACIÓN DE LA BÉTICA. I. LA VIDA COTIDIANA DE LOS ROMANOS. La familia tradicional romana estaba constituida por el padre, su mujer, dos o tres hijos o hijas, los esclavos domésticos y los libertos. Se trata de una familia patriarcal donde el padre controla todo el poder sobre los demás miembros, así como la disponibilidad de los bienes que poseen; es el que organiza la economía, distribuye los recursos, tiene entidad jurídica, es el dueño de sus propias cosas y amo de todo lo que procede de su esposa. El padre tiene también las prerrogativas religiosas de la familia, especialmente en lo relacionado con el culto doméstico, tres son los elementos que forman este culto: el culto al hogar (constituido por Lares y Penates), el culto al Genius (principio de la fertilidad), y el culto a los Manes (los antepasados). El papel principal que desempeñaban las mujeres en Roma era el de fiel y abnegada esposa ya que dependían en todo momento de su marido. Los enlaces matrimoniales solían ser concertados por las familias y el padre de la joven debía entregar una dote a la muchacha, si quedaba viuda, el padre, su hermano o su propio hijo mayor tenía potestad sobre la mujer, en el caso de mujeres con cuatro hijos varones podía disponer de sus bienes. El papel de la mujer en las casas respetables de Roma es que las matronas pasaban la mayor parte del tiempo en los trabajos relacionados con la costura y el tejido, paulatinamente la mujer irá ocupando un papel protagonista en la organización de la familia. La omnipresencia de los esclavos en las vidas de las clases acomodadas romanas provocará que las infidelidades fueran públicas la mayor parte de los casos, los emperadores contaban con un amplio harén de concubinas en palacio, que solían ser mujeres libres. Los hijos eran considerados aquellos niños y niñas nacidos del matrimonio que eran aceptados por el padre, si este era aceptado se integraba en la familia al octavo día del nacimiento cuando se le imponía el nombre individual y se le colgaba una pequeña cápsula de metal, rellena de sustancias que poseían propiedades favorable. Las criaturas mal formadas eran expuestas o ahogadas. Dada la elevada mortalidad infantil era bastante posible que la línea familiar se perdiera a la muerte del padre por carecer de herederos, para evitar esto se instituyó la adopción. Diversas familias forman una gens, caracterizada por la posesión de elementos que la identifican como el ritual funerario o el culto a los antepasados comunes, esta es monógama y permite el divorcio siempre que se diera a uno de estos tres casos: adulterio femenino, que la esposa fuera alcahueta o se dedicara a violar tumbas. Las familias solían vivir en casas que estaban construidas al azar mientras que las irregularidades del terreno habían motivado que las calles fueran serpenteantes y empinadas, con vías estrechas y tortuosas. La mayoría de ellas carecían de aceras y su anchura no pasaba de los cinco metros. También se encontraban pasadizos de dos o tres metros de anchura casi intransitables que formaban la red viaria de los barrios populosos, estaban construidas en madera y adobe siendo de diversas alturas, no había agua corriente en los domicilios, excepto algunos privilegiados, los acueductos llevaban el agua a las fuentes públicas y los baños. Las ventanas de las casas no tenían cristales, cerrándose con postigos de madera o rejas de piedra o terracota, siendo lo habitual hacer las necesidades en recipientes portátiles y arrojar su contenido por estas. 156
  • 157.
    La vida eraincreíblemente barata, los alimentos más baratos que se vendían en las calles eran salchichas y garbanzos. Para evitar conflictos sociales, el Estado alimentaba a más de 150.000 familias ya que el alquiler de estas casas era tremendamente caro. La base de la economía era el sector agrícola y ganadero, el cual sufrió un importante desarrollo del regadío, de los injertos o de la cría de animales para la ganadería. Los instrumentos básicos de trabajo serían las azadas, la palas, rudimentario arado, etc., distinguiéndose entre pequeñas y grandes explotaciones. Las explotaciones pequeñas adquieren un mayor auge en el momento de la conquista de Italia, cuando la mayoría de la ciudadanía se dedica a la agricultura. El olivo y la vid serán los productos más cultivados en Italia aunque no se dejó de lado el cereal. Las tierras formaban grandes unidades de explotación en las que se encontraba una casa, zonas de granero, de cultivo y de viviendas para los esclavos. La terra dominicata (tierra del señor) era trabajada por esclavos dirigidos por un delegado del señor. Existían otras posesiones que también eran del señor pero eran trabajadas por colonos que establecían un contacto con el señor. El desarrollo agrícola permitirá el aumento del sector servicios y de la ingente masa de desarrapados. El engrandecimiento de Roma y el contacto cultural con Grecia hizo que la educación fuese cada vez más compleja. Por ello, la mayoría confiaba sus hijos a un maestro, generalmente griego, acompañados por un esclavo de confianza que les llevaba el material escolar. La enseñanza comprendía varios grados: en el primero, el niño aprendía a leer, escribir y hacer operaciones aritméticas. La lección se daba en una habitación alquilada y a veces en medio de un jardín. Se escribía sobre tablillas recubiertas de cera con un punzón, que tenía en el extremo opuesto una espátula para borrar. El sistema educativo se basaba generalmente en el lema "la letra con sangre entra". El maestro era el ejecutor de los castigos corporales incluso por faltas cometidas fuera de la escuela. Terminados los estudios elementales, comenzaba la enseñanza que pudiera llamarse media, en casa, con un profesor griego o en una escuela pública. Con el grammaticus aprendían la lengua y literatura de Grecia y Roma y Nociones de Historia, Geografía, Física, etc. Con el rhetor aprendían elocuencia y se preparaban para la vida pública. La diversión del mundo romano es el circo o los juegos circenses. En el circo encontramos deporte, pasión e incluso ideas religiosas o políticas. El espectáculo fue ganando terreno al rito y se establecieron fechas fijas para su celebración, debiéndose sumar los espectáculos extraordinarios que habitualmente pagaba un pagaba un particular para ganarse al pueblo. Los juegos eran regulados por el Senado, estos solían durar entre seis y ocho días con algunas excepciones como los Ludi Romani que duraban dieciséis. Los magistrados locales debían responsabilizarse del espectáculo, sufragando los gastos de su propio bolsillo, a partes iguales con las arcas públicas. La gente se agolpaba en el recinto antes del amanecer para poder disponer de los mejores lugares, los altos dignatarios, con el sitio reservado, accedían al recinto cuando ya estaba lleno. Cuando estaba todo preparado se iniciaba el combate que solía ser a muerte, los gladiadores eran hombres diversa condición social, para evitar el floreciente mercado de estos, durante el Imperio se crearon centros de formación estatales. Más pasión que la lucha desataron en Roma las carreras de carros, era el fútbol del mundo antigua, originalmente las carreras se celebraban en honor del Cónsul. Junto con las distribuciones gratuitas de alimentos, lo juegos eran la manera más utilizada para ganarse la simpatía popular. 157
  • 158.
    II. SU REFLEJOEN LA ROMANIZACIÓN DE LA BÉTICA. El grado de intensidad de "la romanización" en las distintas zonas de la geografía hispana fue diferente, dependiendo este hecho de la fecha más o menos temprana en que los romanos conquistan el territorio y del talante más o menos hostil de los aborígenes. En la provincia Bética, zona coincidente en gran parte con la actual Andalucía, se produce la coincidencia de los dos factores que potencian la absorción de la romanidad, ya que no sólo fue una de las zonas conquistadas en época más temprana (la Hispania Ulterior en la primera división territorial de la primera fase de conquista romana, junto a la Citerior de la zona levantina), sino que además fue bastante hospitalaria con los invasores romanos (raramente se produjeron sublevaciones de la población indígena); hasta tal punto era la Bética territorio romano que fue utilizado como escudo para la contención de los agresivos lusitanos y como plataforma para la progresiva conquista territorial. Incluso la vida social, la actividad cultural y las convulsiones políticas y militares de la misma Roma se dejaban sentir en la población del sur de la Península, como lo demuestran sus importantes obras arquitectónicas y de ingeniería romanas, las importantes personalidades literarias y políticas que de esta zona surgieron y, además, el reflejo de los enfrentamientos militares civiles, tanto el de Sila contra Mario como el de César contra Pompeyo. Familia romana 158
  • 159.
    TEMA5: RELIGIÓN ROMANAY SU REFLEJO EN LA ROMANIZACIÓN DE LA BÉTICA. I.1. LA RELIGIÓN ROMANA. I.1.1. El pueblo romano era un pueblo muy creyente en su religión. Estos invocaban y daban culto a muchas divinidades, llevadas a cabo con oraciones, ofrendas y sacrificios. La religión romana se caracterizaba por ser politeísta (muchos dioses), comunitaria (culto publico y familiar), polidemonista (adoración a seres invocados por sus nombres y funciones), y ritualista. La religión romana es la religión entre ciudadanos y dioses, en los que los ciudadanos buscaban el favor divino y mantienen la paz con los dioses.Al comienzo de la religión romana estaba vinculada a la idea de Numen, la cual era una divinidad que no tenía representación humana. Entre las divinidades más importantes destacan tres: Marte, Júpiter y Quirino, los cuales formaron la primera tríada. Esta religión tuvo influencia de otros pueblos como la etrusca a la cual le debe el antropomorfismo y debido a la conquista de la Magna Grecia los romanos se asemejaron con los griegos. I.1.2. Los principales dioses romanos eran: Nombre Dios del… Nombre Dios del… Júpiter Juno Minerva Apolo Diana Mercurio Poder supremo Matrimonio Inteligencia Sol, Artes Caza, Luna Comercio Vulcano Vesta Marte Venus Ceres Neptuno Baco Fuego Hogar Guerra Amor, Belleza Agricultura Mar Vino, Teatro I.1.3. Entre los dioses orientales destacan: 1) Cibeles:En un principio se la adoraba bajo la forma de una piedra negra. En sus ritos, sus sacerdotes llamados galos, llegaban a automutilarse presos de un furor religioso. 2) Isis y Osiris: son de origen egipcio, es un culto de muerte y resurrección. Osiris es el dios de la fertilidad, e Isis el dios de los muertos. 3) Mitra: en las representaciones aparece como un joven dando muerte a un toro, de cuya sangre derramada surge toda vida vegetal y animal. I.1.4. Los cultos. Existen dos tipos de culto: * Culto Privado: cada familia llevaba a cabo su sacra. Dentro de este los numinas a destacar son: I. Lares: protectores de la casa y su culto se llevaba a cabo en el lararium. II. Penates: protectores de la despensa y de la penuria. III. Manes: almas de los antepasados. IV. Lemures: espíritus malévolos. V. Vesta: protectora del fuego del hogar. VI. Genius: Dios del Pater familias. * Culto Domestico: aquí se rinde culto a tres clases de dioses: los Lares, los Penates y los Manes (forman la parte importante de los ritos religiosos). I.1.5. Festividades religiosas: Las más destacadas son: * Los Saturnales: se celebraban en el periodo en el que comienza el solsticio de invierno. * Los Lupercales: se honraba a Luperco y se celebraba el 15 de Febrero. 159
  • 160.
    * La Esquiria:festival en honor de Marte, se celebra el 27 de Febrero y el 14 de Marzo. * Los Juegos Seculares: incluían espectáculos atléticos y sacrificios, se realizaban solo una vez en cada saeculum. I.1.6. Templos Romanos: Los templos más importantes de Roma son los de Isis y Serapis en el campo de Marte, el de Júpiter capitolino y el panteón. El panteón se convirtió en iglesia cristiana en el 607, es ahora un monumento nacional italiano. I.1.7. Los funerales: En los funerales se colocaba a la agonizante en tierra y uno de sus familiares allegados. En los funerales al difunto después de un lavado ungido y de ser vestido con sus trajes de gala el cadáver se coloca en el atrium. Y posteriormente el cadáver es quemado sobre una pira, y las cenizas se colocan en una urna y se depositan en un sepulcrum. I.1.8. La decadencia de la religión romana: La traslación de las cualidades antropomórficas de los dioses griegos en la religión romana y el predominio de la filosofía griega entre los romanos cultos, produjo su interés cada vez mayor por los ritos, hasta tal punto que los oficios sacerdotales antiguos desaparecieron. Hubo una completa reforma y restauración del sistema antiguo llevada a cabo por el emperador Augusto, que fue miembro de todas las ordenes sacerdotales. La decadencia política, social y económica que existió en el imperio estuvo acompañada por el relajamiento moral y la desintegración religiosa. En la mala situación que se encontraba la religión romana el Cristianismo se estaba expandiendo, ganando adeptos y se convirtió en la religión oficial de Roma bajo el poder de Constantino "el grande". Mas tarde en el 380 el emperador Teodosio el grande convirtió el Cristianismo en la religión oficial del imperio. II. SU REFLEJO EN LA ROMANIZACIÓN DE LA BÉTICA. La dominación romana no supuso la ruptura de la tradición espiritual anterior sino que hubo una asimilación entre los dioses antiguos de la Bética y los propios de Roma, por el parentesco de ambas culturas ya que al fin y al cabo las dos son del mismo tronco mediterraneo. La religión se romanizó al ritmo de las demás facetas de la civilización. Salvo raras excepciones no se documentan en el Levante y en la Bética los nombres de dioses indígenas que profusamente aparecen en los epígrafes de las tierras del interior. La romanización se dio en la Bética con el culto a los siguientes dioses: Júpiter Baco, Venus, Juno, Apolo, Diana, Mercurio, Esculapio, etc. Dentro de la relgión oficial romana conviene destacar por su , importancia politica, el culto a Roma y al emperador. Un capitulo fundamental de la religión romana es el relativo a los cultos orientales, la clave de su éxito estaba en que ofrecian a los devotos ventajas espirituales ausentes en la religión grecorromana; misticismo, salvación en el más allá, ritos misteriosos. En la corriente de todas estas religiones extranjeras, llegó a la Bética el Cristianismo. El primer dato seguro de la presencia del Cristianismo en la Bética lo constituye el martirio de las Santas Justa y Rufina en Sevilla. La gran difusión del Cristianismo que las actas del Concilio acreditan, se confirma además por la aparición de numerosos rastros arqueológicos paleocristianos: sarcófagos, mesas de altar inscripciones funerarias, etc. Son escasos, sin embargo los restos de iglesias, paleocristianas. Con el triunfo del cristianismo se pone en pie uno de los pilares básicos del mundo medieval, época que se anuncia con la aurora de los tiempos visigóticos, ocaso de la Antigüedad que acaba. 160