ENFOQUE	
  DIAGNÓSTICO	
  
HIPERCORTISOLISMO	
  
	
  
	
  	
  
María	
  del	
  Pilar	
  Londoño	
  G	
  	
  
Residente	
  Endocrinología	
  	
  
UdeA	
  	
  
DEFINICIÓN	
  	
  
•  Exposición	
  inapropiada	
  y	
  prolongada	
  a	
  
concentraciones	
  excesivas	
  de	
  	
  
glucocorIcoides	
  	
  
CasIneJ	
  et	
  al.	
  Orphanet	
  Journal	
  of	
  Rare	
  Diseases	
  2012,	
  7:41	
  
FISIOLOGÍA	
  	
  
Williams	
  Textbook	
  of	
  Endocrinology	
  12th	
  ed	
  2011	
  	
  
Hipotálamo
CRH
Hipófisis
ACTH
+
+
Cortisol
-
-
Neurohipofisis
AVP
+
REGULACIÓN	
  	
  
Depresión	
  
Psicosis	
  
Resistencia	
  periférica	
  
insulina	
  
Gluconeogénesis	
  
Produccción	
  AGL	
  	
  
Obesidad	
  
Visceral	
  
Menor	
  formación	
  ósea	
  
Menor	
  masa	
  ósea	
  	
  
Catabolismo	
  
proteico	
  /	
  ruptura	
  
de	
  colágeno	
  
Disminuye	
  FSH-­‐
LH-­‐TSH-­‐GH	
  
Glaucoma	
  
Ulcera	
  
pépIca	
  
Retención	
  
hídrica-­‐	
  sal.	
  	
  
HTA	
  	
  
Disminución	
  
crecimiento	
  linear	
  	
  
AnIinflamatoria-­‐	
  
Inmunosupresora	
  
Williams	
  Textbook	
  of	
  Endocrinology	
  12th	
  ed	
  2011
MANIFESTACIONES	
  CLÍNICAS	
  
2015	
  UpToDate	
  
Williams	
  Textbook	
  of	
  Endocrinology	
  12th	
  ed	
  2011
2015	
  UpToDate	
  
Morbilidad
Prevalencia en el momento del
diagnóstico
Hipertensión 55 a 85 %
Deterioro de la tolerancia a la glucosa 21 a 64 %
Diabetes mellitus 20 a 47 %
Sobrepeso (IMC 25 a 30 kg/m2) 21 a 48 %
Obesidad (IMC > 30 kg/m2) 32 a 41 %
Dislipidemia 38 a 71 %
Hipercoagulopatía
Morbilidad vascular: 10 %
VTE: 2,5 a 3,1/1000 personas/año
Nefropatía Nefrolitiasis: 50 %
Osteoporosis/fracturas por compresión
Osteoporosis: 38 a 50 %
Fracturas: 15,8 %
Depresión grave/psicopatología
54 a 81 %
Psicopatología general: 67 %
Depresión atípica: 51,5 %
Déficits cognitivos/pérdida de volumen
cerebral
Pérdida subjetiva de volumen cerebral: 86 %
PRIMERO:	
  	
  
DESCARTAR	
  ESTEROIDES	
  EXÓGENOS!	
  	
  
	
  
¿A	
  QUIÉN	
  ESTUDIAR?	
  
•  Pacientes	
  con	
  signos	
  inusuales	
  para	
  la	
  edad,	
  o	
  
signos	
  múlIples	
  y	
  progresivos,	
  pueden	
  incluir:	
  
– Osteoporosis,	
  HTA,	
  DM	
  2,	
  SOP,	
  Hipokalemia,	
  
liIasis	
  renal	
  
– 	
  Incidentaloma	
  Adrenal	
  	
  
– Hematomas	
  fáciles,	
  plétora	
  facial,	
  miopaha	
  
proximal,	
  estrías	
  
– Ganancia	
  de	
  peso	
  fuera	
  de	
  proporción	
  a	
  la	
  
velocidad	
  de	
  crecimiento	
  (	
  niños)	
  	
  	
  
J	
  Clin	
  Endocrinol	
  Metab,	
  May	
  2008,	
  93(5):1526–1540	
  
ETIOLOGÍA	
  	
  
Causas	
  
dependientes	
  
de	
  ACTH	
  	
  
Independientes	
  
de	
  ACTH	
  	
  
Causas	
  Dependientes	
  de	
  ACTH	
  	
  
•  Enfermedad	
  de	
  Cushing	
  (	
  dependiente	
  de	
  
hipófisis)	
  68%	
  	
  	
  
•  Síndrome	
  de	
  ACTH	
  ectópico	
  12%	
  
•  Síndrome	
  de	
  CRH	
  ectópica	
  	
  <1%	
  
Causas	
  independientes	
  de	
  ACTH	
  	
  
•  Adenoma	
  Adrenal	
  	
  10%	
  
•  Carcinoma	
  Adrenal	
  8%	
  
•  Hiperplasia	
  nodular	
  adrenal	
  primaria	
  
pigmentada	
  y	
  Sd	
  de	
  Carney	
  	
  
•  Sd	
  McCune-­‐Albright	
  
•  Expresión	
  aberrantes	
  de	
  receptores	
  
Pseudo-­‐Cushing	
  	
  
•  Alcoholismo	
  
•  Depresión	
  	
  
•  Obesidad	
  	
  
Nat	
  Rev	
  Endocrinol.	
  2011	
  May;7(5):279-­‐89.	
  	
  
PSEUDOCUSHING	
  
•  Sobreproducción	
  de	
  corIsol	
  	
  
•  Incremento	
  en	
  la	
  acIvidad	
  de	
  neuronas	
  
productoras	
  de	
  CRH	
  	
  
PSEUDOCUSHING	
  	
  
Nat	
  Rev	
  Endocrinol.	
  2011	
  Mar	
  22;7(8):445-­‐55.	
  	
  
EPIDEMIOLOGÍA	
  
•  Incidencia	
  2	
  a	
  3	
  casos	
  por	
  millón	
  por	
  año	
  	
  
•  Prevalencia	
  40	
  por	
  millón	
  
	
  
•  25-­‐45	
  años.	
  Predominio	
  femenino	
  3:1	
  
	
  Enfermedad	
  Cushing	
  	
  
Endocrinol	
  Metab	
  Clin	
  N	
  Am	
  40	
  (2011)	
  379–391	
  
DIAGNÓSTICO	
  	
  
•  InvesIgación	
  ante	
  sospecha	
  de	
  Sd	
  Cushing…	
  
–  ¿Tiene	
  el	
  paciente	
  hipercorIsolismo?	
  
–  ¿Cuál	
  es	
  la	
  fuente?	
  	
  
–  Localización:	
  Imágenes	
  
•  No	
  imágenes	
  diagnósIcas	
  hasta	
  haber	
  comprobado	
  
bioquímicamente	
  el	
  síndrome	
  de	
  Cushing!!!	
  
TAMIZAJE	
  
CorIsol	
  orina	
  de	
  
24	
  horas	
  
Prueba	
  de	
  
supresión	
  con	
  
dosis	
  bajas	
  de	
  
dexametasona	
  
CorIsol	
  salivar	
  	
  
Al	
  menos	
  dos	
  
anormales	
  para	
  
diagnósIco	
  
CorIsol	
  libre	
  urinario	
  	
  
	
  
-­‐  Correlacionar	
  con	
  creaInuria	
  	
  
	
  	
   	
  	
  (<	
  50	
  años:	
  	
  20-­‐25	
  mg/k	
  hombres	
  15-­‐20	
  mg/k	
   	
  
	
   	
  mujeres)	
  	
  
-­‐  Mínimo	
  2	
  muestras.	
  
-­‐  Mayor	
  de	
  3	
  –	
  4	
  veces	
  valor	
  superior	
  de	
  
referencia.	
  
-­‐  Puede	
  ser	
  normal	
  en	
  10	
  –	
  15%	
  de	
  los	
  pacientes	
  
con	
  cushing	
  /	
  cushing	
  cíclico	
  
	
  
Supresión	
  con	
  dosis	
  bajas	
  de	
  
dexametasona	
  
•  Dexametasona:	
  SusItuye	
  corIsol	
  endógeno	
  
para	
  suprimir	
  ACTH.	
  	
  
•  1	
  mg	
  VO	
  a	
  las	
  11	
  pm.	
  	
  
•  Tomar	
  corIsol	
  día	
  siguiente	
  a	
  las	
  8	
  am	
  	
  
•  >	
  1,8	
  mcg:	
  No	
  suprime	
  
Supresión	
  con	
  dosis	
  bajas	
  de	
  
dexametasona	
  
•  NO	
  en	
  pacientes	
  con	
  alteración	
  en	
  CBG	
  o	
  que	
  
tomen	
  medicación	
  que	
  alteren	
  el	
  
metabolismo	
  de	
  dexametasona	
  	
  
CorIsol	
  salivar	
  	
  
•  Mínimo	
  dos	
  muestras	
  
•  Método	
  no	
  invasivo	
  	
  
•  CorIsol	
  libre,	
  no	
  interferencia	
  CBG	
  	
  
•  Ritmo	
  circadiano	
  	
  
•  Reacción	
  cruzada	
  17OH	
  progesterona	
  	
  
•  8	
  –	
  10	
  am:	
  Menor	
  de	
  19.1	
  nmol/L	
  	
  
•  2:30	
  –	
  3:30	
  pm:	
  Menor	
  de	
  11.9	
  nmol/L	
  	
  
•  SaliveAe®	
  	
  
•  ELISA	
  	
  
•  8	
  a	
  9	
  am	
  5,6	
  ng/ml	
  (	
  15,4	
  nmol/L)	
  	
  
•  11	
  pm	
  1	
  ng/dl	
  (	
  2,8	
  nmol/L)	
  
DIAGNÓSTICO	
  	
  
•  Una	
  vez	
  confirmado	
  el	
  Sd	
  Cushing	
  
bioquímicamente…..	
  
	
  
	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  ¿	
  Cuál	
  es	
  la	
  causa?	
  
DEPENDIENTE	
  VS	
  INDEPENDIENTE	
  
ACTH	
  	
  
•  Medición	
  ACTH	
  
•  Niveles	
  normales	
  20-­‐80	
  pg/ml	
  8	
  am	
  
<	
  20	
  pg/ml	
  4	
  pm	
  
<	
  5	
  pg/ml	
  1	
  hora	
  luego	
  de	
  acostarse	
  	
  	
  
	
  
Paciente	
  con	
  dx	
  establecido:	
  Pérdida	
  de	
  ritmo	
  
circadiano	
  	
  
ACTH	
  	
  
<5	
  pg/ml	
  
Independiente	
  
TAC	
  adrenales	
  	
  
5-­‐20	
  pg/ml	
  
Eshmulo	
  con	
  
CRH	
  	
  
>	
  20	
  pg/ml	
  
ACTH	
  
Dependiente	
  	
  
Enfermedad	
  
Cushing	
  vs	
  
ACTH	
  ectópica	
  	
  
RMN	
  cerebral	
  	
  
Supresión	
  dosis	
  altas	
  	
  
dexametasona	
  
Test	
  CRH	
  	
  
Cateterismo	
  
senos	
  petrosos	
  	
  	
  
 
	
  
	
  
	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  	
  Localización	
  …..Imágenes	
  	
  
Enfoque hipercortisolismo

Enfoque hipercortisolismo

  • 1.
        ENFOQUE  DIAGNÓSTICO   HIPERCORTISOLISMO         María  del  Pilar  Londoño  G     Residente  Endocrinología     UdeA    
  • 2.
    DEFINICIÓN     • Exposición  inapropiada  y  prolongada  a   concentraciones  excesivas  de     glucocorIcoides     CasIneJ  et  al.  Orphanet  Journal  of  Rare  Diseases  2012,  7:41  
  • 3.
    FISIOLOGÍA     Williams  Textbook  of  Endocrinology  12th  ed  2011    
  • 4.
  • 5.
    Depresión   Psicosis   Resistencia  periférica   insulina   Gluconeogénesis   Produccción  AGL     Obesidad   Visceral   Menor  formación  ósea   Menor  masa  ósea     Catabolismo   proteico  /  ruptura   de  colágeno   Disminuye  FSH-­‐ LH-­‐TSH-­‐GH   Glaucoma   Ulcera   pépIca   Retención   hídrica-­‐  sal.     HTA     Disminución   crecimiento  linear     AnIinflamatoria-­‐   Inmunosupresora   Williams  Textbook  of  Endocrinology  12th  ed  2011
  • 6.
  • 7.
    Williams  Textbook  of  Endocrinology  12th  ed  2011
  • 8.
  • 9.
    Morbilidad Prevalencia en elmomento del diagnóstico Hipertensión 55 a 85 % Deterioro de la tolerancia a la glucosa 21 a 64 % Diabetes mellitus 20 a 47 % Sobrepeso (IMC 25 a 30 kg/m2) 21 a 48 % Obesidad (IMC > 30 kg/m2) 32 a 41 % Dislipidemia 38 a 71 % Hipercoagulopatía Morbilidad vascular: 10 % VTE: 2,5 a 3,1/1000 personas/año Nefropatía Nefrolitiasis: 50 % Osteoporosis/fracturas por compresión Osteoporosis: 38 a 50 % Fracturas: 15,8 % Depresión grave/psicopatología 54 a 81 % Psicopatología general: 67 % Depresión atípica: 51,5 % Déficits cognitivos/pérdida de volumen cerebral Pérdida subjetiva de volumen cerebral: 86 %
  • 10.
    PRIMERO:     DESCARTAR  ESTEROIDES  EXÓGENOS!      
  • 11.
    ¿A  QUIÉN  ESTUDIAR?   •  Pacientes  con  signos  inusuales  para  la  edad,  o   signos  múlIples  y  progresivos,  pueden  incluir:   – Osteoporosis,  HTA,  DM  2,  SOP,  Hipokalemia,   liIasis  renal   –   Incidentaloma  Adrenal     – Hematomas  fáciles,  plétora  facial,  miopaha   proximal,  estrías   – Ganancia  de  peso  fuera  de  proporción  a  la   velocidad  de  crecimiento  (  niños)       J  Clin  Endocrinol  Metab,  May  2008,  93(5):1526–1540  
  • 12.
    ETIOLOGÍA     Causas   dependientes   de  ACTH     Independientes   de  ACTH    
  • 13.
    Causas  Dependientes  de  ACTH     •  Enfermedad  de  Cushing  (  dependiente  de   hipófisis)  68%       •  Síndrome  de  ACTH  ectópico  12%   •  Síndrome  de  CRH  ectópica    <1%   Causas  independientes  de  ACTH     •  Adenoma  Adrenal    10%   •  Carcinoma  Adrenal  8%   •  Hiperplasia  nodular  adrenal  primaria   pigmentada  y  Sd  de  Carney     •  Sd  McCune-­‐Albright   •  Expresión  aberrantes  de  receptores   Pseudo-­‐Cushing     •  Alcoholismo   •  Depresión     •  Obesidad     Nat  Rev  Endocrinol.  2011  May;7(5):279-­‐89.    
  • 14.
    PSEUDOCUSHING   •  Sobreproducción  de  corIsol     •  Incremento  en  la  acIvidad  de  neuronas   productoras  de  CRH    
  • 15.
    PSEUDOCUSHING     Nat  Rev  Endocrinol.  2011  Mar  22;7(8):445-­‐55.    
  • 16.
    EPIDEMIOLOGÍA   •  Incidencia  2  a  3  casos  por  millón  por  año     •  Prevalencia  40  por  millón     •  25-­‐45  años.  Predominio  femenino  3:1    Enfermedad  Cushing     Endocrinol  Metab  Clin  N  Am  40  (2011)  379–391  
  • 17.
    DIAGNÓSTICO     • InvesIgación  ante  sospecha  de  Sd  Cushing…   –  ¿Tiene  el  paciente  hipercorIsolismo?   –  ¿Cuál  es  la  fuente?     –  Localización:  Imágenes   •  No  imágenes  diagnósIcas  hasta  haber  comprobado   bioquímicamente  el  síndrome  de  Cushing!!!  
  • 18.
    TAMIZAJE   CorIsol  orina  de   24  horas   Prueba  de   supresión  con   dosis  bajas  de   dexametasona   CorIsol  salivar     Al  menos  dos   anormales  para   diagnósIco  
  • 19.
    CorIsol  libre  urinario       -­‐  Correlacionar  con  creaInuria            (<  50  años:    20-­‐25  mg/k  hombres  15-­‐20  mg/k        mujeres)     -­‐  Mínimo  2  muestras.   -­‐  Mayor  de  3  –  4  veces  valor  superior  de   referencia.   -­‐  Puede  ser  normal  en  10  –  15%  de  los  pacientes   con  cushing  /  cushing  cíclico    
  • 20.
    Supresión  con  dosis  bajas  de   dexametasona   •  Dexametasona:  SusItuye  corIsol  endógeno   para  suprimir  ACTH.     •  1  mg  VO  a  las  11  pm.     •  Tomar  corIsol  día  siguiente  a  las  8  am     •  >  1,8  mcg:  No  suprime  
  • 21.
    Supresión  con  dosis  bajas  de   dexametasona   •  NO  en  pacientes  con  alteración  en  CBG  o  que   tomen  medicación  que  alteren  el   metabolismo  de  dexametasona    
  • 22.
    CorIsol  salivar     •  Mínimo  dos  muestras   •  Método  no  invasivo     •  CorIsol  libre,  no  interferencia  CBG     •  Ritmo  circadiano     •  Reacción  cruzada  17OH  progesterona    
  • 23.
    •  8  –  10  am:  Menor  de  19.1  nmol/L     •  2:30  –  3:30  pm:  Menor  de  11.9  nmol/L     •  SaliveAe®    
  • 24.
    •  ELISA     •  8  a  9  am  5,6  ng/ml  (  15,4  nmol/L)     •  11  pm  1  ng/dl  (  2,8  nmol/L)  
  • 25.
    DIAGNÓSTICO     • Una  vez  confirmado  el  Sd  Cushing   bioquímicamente…..                                            ¿  Cuál  es  la  causa?  
  • 26.
    DEPENDIENTE  VS  INDEPENDIENTE   ACTH     •  Medición  ACTH   •  Niveles  normales  20-­‐80  pg/ml  8  am   <  20  pg/ml  4  pm   <  5  pg/ml  1  hora  luego  de  acostarse         Paciente  con  dx  establecido:  Pérdida  de  ritmo   circadiano    
  • 27.
    ACTH     <5  pg/ml   Independiente   TAC  adrenales     5-­‐20  pg/ml   Eshmulo  con   CRH     >  20  pg/ml   ACTH   Dependiente     Enfermedad   Cushing  vs   ACTH  ectópica     RMN  cerebral     Supresión  dosis  altas     dexametasona   Test  CRH     Cateterismo   senos  petrosos      
  • 28.
                               Localización  …..Imágenes